तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

रणम्, तत्कर्माऽऽरुणकेतुकाख्यमावृणीमह आभिमुख्येन प्रार्थयामहे । यज्ञाय तस्मिन्ना-
रुणकेतुकेऽनुष्ठीयमानस्योत्तरक्रतोर्गातुं गतिमावृणीमहे प्रार्थयामहे । यज्ञपतये यजमा-
नस्य च गातुं गतिं फलप्राप्तिमावृणीमहे । नोऽस्माकं दैवी स्वस्तिर्देवैः संपादितः
क्षेमोऽस्तु । मानुषेभ्यः पुत्रादिभ्यश्च स्वस्तिः क्षेमोऽस्तु । इत ऊर्ध्वं सर्वदा भेषजं
सर्वानिष्टनिवारणं जिगातु प्राप्नोतु । स(?) नोऽस्मदीयाय द्विपदे मनुष्याय च शं
सुखमस्तु चतुष्पदे पशवेऽपि शं सुखमस्तु ।
अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते—
सो॒मपा३ अ॑सोमपा३ इति॑ निगद॑व्याख्याताः ( ७ ), इति ।
व्य॒व॒दा॒ता हन्ति गरं गिरस्ततपस उदकं तृप्तासश्चतुष्पद् एकं॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ निगदव्याख्याता इति यदुपक्रान्तं तदुपसंह्रियते—वराहव इत्यादिषु शं
चतुष्पद इत्यन्तेषु मन्त्रेषु ये सोमपा देवा ये चासोमपास्ते सर्वेऽप्यभिहिताः । प्लुति-
द्वयमाख्यानार्थम् । “ [अनन्त्यस्यापि] प्रश्नाख्यानयोः” इति सूत्रेण प्रश्नवन्निश्चिताख्या-
नेऽपि प्लुतस्य विहितत्वात् । त एते सर्वे देवा निगदव्याख्याताः । मन्त्रपाठेनैव
तदर्थपर्यालोचनायां तत्तन्महिम्नः प्रतीयमानत्वात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ प्रथमे दशमोऽनुवाकः ।
कल्पेः—“ सहस्रवृदियमित्यष्टौ संयानीः ” इति । तत्र प्रथमामाह --
स॒हस्र॑वृ॒दियं भूमिः॑ । प॒रं व्योम॑ स॒हस्र॑वृत् । अ॒श्विना॑
भु॒ज्यू ना॑सत्या । विश्व॑स्य॒ जग॑तस्पती, इति ।
इयं दृश्यमाना भूमिः सहस्रवृदुपकारकतया सहस्रसंख्यकैः पुरुषैर्ध्रियमाणा
प्रार्थ्यमाना । भवति तथा परं व्योमोत्कृष्टं स्वर्गस्थानमपि सहस्रवृत्सहस्रसंख्यकैर्देवैः
प्रार्थ्यमानं भवति । ते एते द्यावापृथिव्यावश्विनाविवसदृशौ, यथाऽश्विनौ सर्वैषा-
मुपकुरुत एवमेते द्यावापृथिव्यावपीत्यर्थः । कीदृशावश्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्तनेन
१ ग. सर्वैर्दै । २ ग. ॰त्याः । इति स॑ ।

वथः स्वधा-`

Line 17:
वन्तौ । भ॒द्रा वां॑ पूषणावि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।

Line 18:
पूर्वत्र द्यावापृथिव्यौ दंपतिरूपेण स्तुते, इह त्वहोरात्ररूपेण स्तूयेते--हे द्यावापृ-

Line 19:
थिव्यौ वां युवयोर्मध्येऽन्यत्परं स्वरूपं शुक्रं शुक्लवर्णं भास्वरमहः । अन्यदितरत्स्व-

Line 20:
रूपं र(य)जतं निश्यनुष्ठितयागोपलक्षितकृष्णवर्णोपेता रात्रिः । इत्येवं युवां विषुरूपे
(Notice: र(य)जतं - yes, with parentheses!)

Line 21:
विलक्षणरूपयुक्ते अहनी अहोरात्रे स्थः । ते युवां द्यौरिव द्युलोकस्थ आदित्य इव

Line 22:
सर्वस्योपकुरुत(थ)इति शेषः । हे स्वधावन्तावन्नवन्तौ युवां देवौ हि यस्माद्विश्वा
(Notice: सर्वस्योपकुरुत(थ)इति)

Line 23:
`मायाः सर्वा अपि मतीरवथो रक्षथः । सति ह्यह्ने सर्वेषां बुद्धिः प्रसीद

४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०१०]
चरथ॑ः स॒ꣲसखा॑यौ । ताव॒श्विना॑ रास॒भा॑श्वा
हवं॑ मे । शु॒भ॒स्पती॒ आगत॒ꣲ सूर्य॑या स॒ह, इति ।
अहोरात्ररूपेण स्तुतयोः पुनः सखिद्वयरूपेण स्तुतिः क्रियते—हे द्यावाभूमी
द्यावापृथिव्यौ युवां सखायौ सखिद्वयमिव संचरथः संभूय वर्तेथे । कीदृशौ सखायौ,
वासात्याँ वसतिमर्हतः, देवानां मनुष्याणां च निवासं प्रयच्छथ इत्यर्थः । चित्रौ
विलक्षणभोगप्रदत्वेन नानाविधौ, जगतो निधानौ सर्वस्यापि प्राणिजातस्य निधान-
स्थानीयौ, रासभाश्वा रासभौ गर्दभावेवाश्वस्थानीयौ ययोरश्विनोर्देवयोस्तौ रासभा-
श्वाख्यौ, तथाविधावश्विनावश्विसदृशौ तौ देवौ युवां शुभस्पती शोभनस्य कर्मणः
पालकौ सन्तौ सूर्योपमां³ सह ( + द्यावापृथिव्या सह ) हवं मदीयं यज्ञं प्रत्या(आ)-
गतमागच्छतम् ।
अथ पञ्चमीमाह—
त्युग्रो॑ ह भु॒ज्युम॑श्विनोदमे॒घे । र॒यिं न कश्चि॑-
न्ममृ॒र्वाँ ३ अवा॑हाः । तमू॒हथु॒र्नौभि॑रात्म॒न्व-
तीभि॑ः । अ॒न्तरि॑क्षप्रुड्भि॑रपोद॒काभि॑ः (२), इति ।
हेऽश्विनावुदमेघ उदकसहितमेघेऽवस्थितं भुज्युं पालकं तमुदकसंप्लवमूहथुर्वहथः
संपादयथः । कीदृशमुदकप्लवम्, नौभिः, तरणीयमिति शेषः । कीदृशीभिर्नौभिः,
आत्मन्वतीभिर्दृढस्वरूपयुक्ताभिः । अन्तरिक्षप्रुड्भिर्भूमिस्पर्शमन्तरेण जलस्योपर्यन्त-
रिक्षे प्लवनशीलाभिः । अपोदकाभिरुदकप्रवेशरहिताभिः, निश्छिद्रभिरित्यर्थः । अश्वि-
नोरुदकस्य वहने दृष्टान्तः--त्युग्रोऽप्युग्रो मूर्खः कश्चित्पुमान्ममृत्वान्मरणं प्राप्यमा-
णोऽपि रयिं धनं न प्रयच्छति किंत्वाहा आहत्येव । यद्वा स्वयमेवावहरति(हति) ।
यथा स लुब्धोऽत्यादरेण धनं संपादयत्येवमश्विनावप्यादरेण वृष्टिं संपादयत इत्यर्थः ।
अथ षष्ठीमाह--
ति॒स्रः क्ष॑पस्त्रिरहा॑ऽतिव्रज॑द्भिः । नास॑त्या
भु॒ज्युमूहथुः पत॒ङ्गैः । स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑
पा॒रे । त्रि॒भी रथै॑ः श॒तप॑द्भिः षडश्वै॑ः, इति ।

• एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकमिव भाति ।
  १ क. प्रयच्छत । २ क. ख. 'सा या' । ३ क. °थिव्यौ स° । ४ ग. °वां अ° । १ ख.
  °रूपखि° ।

स्वाधीनमेवः । तुग्र आदित्यः, तुग्रशब्दो"
Wait, "स्वाधीनमेवः"?
'स्वा' 'धी' 'न' 'मे' 'व' - is that a visarga or punctuation? It looks like "स्वाधीनमेव ।" with a dot or colon, or "स्वाधीनमेवः ।"?
Wait, "वशी स्वाधीनमेव" -> Sāyaṇa glosses वशी as स्वाधीनमेव. The colon/visarga: look at "स्वाधीनमेवः ।" - yes, there's a visarga or colon.
Then: "तुग्र आदित्यः, तुग्रशब्दो"

Line 22:
"रश्मिनाम तद्वान्त्सुग्रः स च वक्रियां वक्रां कुटिलां वृष्टिविमुखं तं मेघमन्वेति वर्ष-"
Wait, "तद्वान्त्सुग्रः" or "तद्वान्त्तुग्रः"?
'त' 'द्वा' 'न्त्सु' 'ग्रः' or 'न्त्तु' 'ग्रः'? It's "तद्वान्त्तुग्रः" (तुग्र possessed of rays). Look at the consonant cluster: 'न्त्तु' (n-t-tu).

Line 23:
"यितुमनुगच्छति । किं कुर्वन्, सोमतृप्सुष्व्यायसूयान् । सोमेन तृप्यन्तीति सोम-"

Line 24:
"

कल्पः—" स संग्राम इति द्वे " इति । तत्र प्रथमामाह—
स॒ सं॒ग्राम॑स्त॒मोद्यो॒ऽत्यो॑तः । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् ।
स तद्रोभिः स्तवा॑ऽत्येत्य॒न्ये । रक्ष॑साऽनन्वि॒ताश्च॑ ये, इति ।
स आदित्यो गा गवादीन्पशूंस्तदप्सूदकं पिपाति पाययति । कीदृशीः।,
वाचः शब्दयन्तीः । पूर्वमुदकाभावात्तृष्णार्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
कीदृशः स आदित्यः– संग्रामः, समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसंघमाचष्टे । संप्राप्तो
ग्रामो रश्मिसंघो येनासौ संग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डय-
तीति तमोद्यः, अत्यैरश्वरतो रक्षितो धृत इत्यत्योतः । " अश्वोऽसि हयोऽस्यत्योऽसि
नरोऽसि " इत्यश्वनामस्वत्यशब्द आम्नातः । आदित्यो ह्यश्वैः स्वकीयरथे स्थितः स
आदित्यस्तत्तदा गोभिर्वृष्ट्या परितुष्टानां प्राणिनां वाग्भिः स्तवा स्तूयमानः सन्नन्येऽ-
न्वान्यन्देवानत्येत्यतिक्रामति, सर्वदेवाधिकत्वेन भासत इत्यर्थः । ये च दिव्या जना
रक्षसा रक्षसो जात्याऽनन्विता असंबद्धा देवपक्षपातिनस्तैः सर्वैः स्तूयत इति शेष ।
अथ द्वितीयामाह--
अन्वे॑ति परि॑वृ॒न्त्यास्त॑ः । ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अश्विना ।
ते ए॒ते द्या॑पृथि॒व्योः । अह॑रह॒र्गर्भ॑ दधाथे ( ४ ), इति ।
अस्तः क्षिप्त आदित्येन प्रेरितो मेघः परिवृत्य पुनरपि वृष्ट्यर्थं पर्यागत्यान्वे-
त्यानुकूल्येन गच्छति, वर्षतीत्यर्थः । हेऽश्विना(नौ)ते एते यथोक्तवृष्टियुक्ते द्यावापृथिव्यौ
ये विद्येते तयोरेवमुक्तेन प्रकारेणोपकुर्वन्तावेतौ युवां स्थो वर्तेथे । कथमुपकार इति
तदेव स्पष्टी क्रियते–द्यापृथिव्योर्द्यावापृथिव्योरहरहः प्रतिदिनं गर्भं दधाथे जलद्वारा
तत्तत्प्राण्युत्पत्तिबीजं संपादयथः । एवमेताभ्यां मन्त्राभ्यामिष्टके उपदध्यात् ।
अतः परं ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । तत्र द्यावापृथिव्यौ बहुधा प्रशस्येते । तत्रैकां
प्रशंसामाह--
तयो॑रे॒तौ व॒त्सावह॑ोरा॒त्रे । पृ॒थि॒व्या अह॑ः । दि॒वो
रात्रि॑ः । ता अ॑विसृ॒ष्टौ । दंप॑ती ए॒व भ॑वतः, इति ।
तयोर्द्यावापृथिव्योरेतावहोरात्ररूपौ कालौ वत्सस्थानीयौ, तत्रोत्पन्नत्वात् । तयो-
र्मध्ये पृथिव्या गोस्थानीयाया अहर्वत्सस्थानीयं दिवश्च रात्रिवत्सस्थानीया । प्रशं-
१ क. ॰ब्दो र॰ । २ ख ग. ॰श्वेरूतो । ३ ख. पराग॰ । ४ ख. ग. प्रशंस्यते । ५ क.
रात्रिस्थानीयाया । ६ ख. ग. ॰त्रिश्च वत्स॰ ।

orँorꣳ(Vedic sign gomukha / candrabindu / ardhadakara). In Anandashrama, it is often printed as a candrabindu with a small२or३or justँ! Wait, look at line 24: सेय ँ- actually it'sसेयfollowed by a candrabindu and a figure२? No, look at सेय ँ: It's सेयँ! Wait, let's look at the character: It's सेयthenँ(candrabindu) withऽor२? Wait, Anandashrama Taittiriya: सेयँ॑? No, there is no udatta. Let's see: सेयँorसेय ँorसेयं? In the image: सेयthen a space, thenँwith a loop below, orꣳ? It is often represented as सेयँorसेय ँorसेयं. Wait, let's look at the text: सेय ँ रात्री॑ ग॒र्भिणी॑ पु॒त्रेण॒ संव॑सति ।Wait, look atपु॒त्रेण॒: पु॒: anudatta त्रे ण॒: anudatta स

सर्वेऽसतो जगत्कारणादव्यक्तात्सकाशात्सद्व्यक्तं जगत्तत्तत्क्षुतक्षणोपलक्षितं निष्पादनं
कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन्कल्पे सृष्ट्यधिकारार्थं तपस्तप्त्वा वर्तमानकल्पे जगत्कारणा-
दव्यक्तात्सकाशात्स्वस्वाधिकारोचितं व्यक्तं जगदुत्पादितवन्तः । अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नमि-
त्ययमर्थ उपनिषद्यप्याम्नायते—‘‘असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत’’ इति ।
एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषा अस्मिन्मन्वन्यारुणकेतुकमग्निं चिन्वन्ति ते सर्वेऽप्यागा-
मिजन्मन्त्यगस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किंचैते कर्मानुष्ठातारो नक्षत्रैर्दिवि भासमानैः सह
शंक्नुतोऽवसन्सर्वप्राणिनां सुखकारिणो वसन्ति । द्युलोके नक्षत्ररूपेणोत्पद्यन्त इत्यर्थः ।
तथा चान्यत्राऽऽम्नायते—‘‘यो वा इह य॑जते । अ॒मुं स लोकं न॑क्षते । तन्नक्षत्राणां
नक्षत्रत्वम्’’ इति । एतैश्चतुर्भिर्मन्त्रैरुपदध्यात् ।
अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह—
अथ॑ सवि॒तुः श्या॒वाश्व॑स्या॒वर्ति॑कामस्य, इति ।
पूर्वमथ पवित्राङ्गिरस इत्याङ्गिरोनाम्नो महर्षेः संबन्धिन इष्टकामन्त्रान्प्रतिज्ञाय ते
दर्शिताः, अथ तेभ्योऽनन्तरं श्यावाश्वस्य श्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्महर्षेः संबन्धिन
इष्टकामन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । कीदृशस्य सवितुः प्रेरकस्य, मन्त्रसंप्रदायप्रवर्तक-
स्येत्यर्थः । अवर्तिकामस्य, वर्तिर्वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्यं
तेन वैराग्यमुपलक्ष्यतेऽतो वैराग्यकामस्येत्युक्तं भवति ।
कल्पः—‘‘ अमी य इति सप्त मध्ये ’’ इति । तत्र प्रथमामाह—
अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उच्चा । नक्तं॒
द॑दृ॒श्रे कुह॑चि॒द्दि॒वेयु॑ः । अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य
व्र॒तानि॑ । वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रमेति, इति ।
ऋक्षा नक्षत्रविशेषाः, अमी अस्माभिर्दृश्यमानाः, उच्चोच्चस्थाने दिवि निहितासः
प्रजापतिनाऽवस्थापिताः । ते नक्षत्रविशेषा नक्तं रात्रौ ददृश्रे विस्पष्टं दृश्यन्ते ।
दिवाऽहनि कुहचित्क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । वरुणस्य नक्षत्र-
ज्योतिषामावरकस्यं सौर्यतेजसः, व्रतान्यदब्धानि व्यापाराः केनाप्यहिंसिताः । तस्मा-
त्तेजोन्तराभिभावकस्य सूर्यतेजसः केनाप्यहिंसितत्वादहनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न
भासन्त इत्यर्थः । चन्द्रमास्तु विचाकशद्विशेषेण प्रकाशमानं नक्षत्रमेति प्राप्नोति
न तु सूर्यवन्नक्षत्राण्यभिभवति । तस्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ।
१ ख. ग. °षद्याम्ना° । २ ख. ग. जयते । ३ ख. ग. नक्षत्रे । ४ ख. ग. ददृशे । ५ क.
ग. °हिताः प्र° । ६ ख. ग. ददृशे । ७ ख. °स्य भावस्य सो° । ८ ख. ग. °स्य भावस्य सू° ।

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३
अथ द्वितीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यम् । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ( २ ) ।
धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त्, इति ।
वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य तत्प्रसिद्धं भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायामः । यः सविता नोऽस्माकं धियो बुद्धीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण प्रेरयति, तस्य
सवितुरिति पूर्वत्रान्वयः ।
अथ तृतीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वृ॑णीमहे । व॒यं दे॒वस्य॑ भो॒जन॑म् । श्रेष्ठं॑२
सर्व॑धात॑मम् । तुरं॒ भग॑स्य धीमहि, इति ।
वयं यजमानाः सवितुर्देवस्य तत्तेजो वृणीमहे प्रार्थयामहे । कीदृशं तेजः,
भोजनं भोगसाधनं, श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्तं, सर्वधातमं सर्वस्य जगतोऽति

? No, it's या १! Wait, look at the bottom line: १ क. ॰नुभावे ।Wait, does it say१ क. ॰नुभावेor१ क. ॰नुभावे? Wait! Look at the first letter of footnote 1: १ क. ॰नुभावे ।Wait, look at line 2:प्रसिद्धिवाचकमव्ययम् । तत्र ब्रह्मवित्पुमान्स्वानुभवं प्रकटयतिCould footnote 1 beस्वानुभावे? Wait, why would footnote 1 be at the bottom if it was from line 2? Footnotes are numbered 1 to 8 on this page: 1 is somewhere near line 12 or 14. Wait, let's find १on the page: Line 12:अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १ कृतवानस्मिWait, could that beयागंwhereगंwas misprinted, or is thatयां? Wait, look closely at line 12: अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १No! It'sया १! Wait, why would याbe followed by१? Could it be यागं? If the text has या १`, what is footnote 1?
Wait

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५

इत्यादिश्रुत्युक्तं सद्वस्तु बुद्ध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्तन्ते ता उ ता अपि स्त्रियो मे मते
पुंस आहुर्ब्रह्मविदः पुरुषान्कथयन्ति । यद्यपि शरीरे स्तनवृद्ध्यादि स्त्रीलक्षणं
दृश्यते, तथाऽपि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानमस्तीति पुरुषलक्षणसद्भावात्पुरुषत्वं तासाम-
भिज्ञाः कथयन्ति । ये तु¹ शरीरे श्मश्रुप्रभृतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्ता अपि पुरुषस्यो-
चितं तत्त्वज्ञानं न संपादयन्ति, ते स्त्रीणामुचितेन मोहेनोपेतत्वात्स्त्रिय एवेत्यभि-
प्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीत एवमन्धानन्धविभागोऽपि द्रष्टव्यः । अक्षण्वां-
श्चक्षुरिन्द्रिययुक्तः पश्यन्नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि न विचेतद्विवेकेन सद्वस्तुतत्त्वं न
जानाति चेत्सोऽयमन्ध एव । मांसदृष्टिरहितोऽपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत्सोऽयं चक्षुष्मा-
नेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथाऽयमलौकिकान्धानन्धविभागः एवं पितृपुत्रविभागोऽप्यलौ-
किकः कश्चिद्द्रष्टव्यः । लोके यत्र पिता न जानाति पुत्रस्तु कविर्वेदशास्त्रपारंगतस्तत्र
स पुत्र इमा, एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि विवेकेन स्वात्मत्वेन जानाति,
तदानीं यः पुत्रस्ता विजानात्तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति स पुत्रः
सवितुरुत्पादकस्यापि पिता सत्पिता भवति । ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् ।
किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तमज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः ।
कल्पः—"अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव्य उत्तराः²" इति तत्र प्रथमामाह—
अन्धो म॒णिम॑विन्दत् । तम॑न॒ङ्गु॒लिरवा॑वयत् ।
अ॒ग्रीवः प्रत्य॑मुञ्चत् । तम³जिह्वा अस॒॑शंत, इति ।
लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलीभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया
प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवाजिह्वावर्जित एव सन्नचिन्त्यशक्तित्वा-
त्तान्सर्वान्व्यापारान्करोति । तथा च श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्यापार-
कर्तृत्वमामनन्ति— "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः"
इति आत्मा ह्युपाधिभेदाद्द्विविधः, जीव ईश्वरश्चेति । तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा
आहुः— "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति । कार्यं देहेन्द्रियादि-
संघातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः । तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्व-
साधनशून्य एव सन्नज्ञानेन देहेन्द्रियतादात्म्यं स्वात्मन्यारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं
करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधनहीन
एव सन्त्संकल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः । अथवा
योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरूप्य⁴ नीलपीतादिप्रपञ्चः सन्मणिरिव⁵ स्वयंप्रकाशमा-

५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० १ अनु० ११]
त्मानं समाधिना पश्यति । तस्य च दृष्टस्य वस्तुनः स्वस्वरूपत्वेन निश्चयः स्वीकारः ।
[*अतोऽङ्गुलिव्यापाररहितोऽपि स्वी करोतीत्युच्यते । तस्मिन्वस्तुनि स्थैर्यं प्रत्यमुञ्च-
दित्यच्यते । कृतकृत्योऽस्मीत्यादि भाषणं जिह्वया प्रशंसेत्युच्यते (?)] ।
अथ द्वितीयामाह—
ऊ॒र्ध्वमू॑लम॒वाक्छा॑खम् । वृ॒क्षं यो वेद॒ संप्र॑ति ।
न स जा॒तु जन॑ः श्रद्दध्यात् । मृ॒त्युर्मा॑ मारया॒दिति॑१, इति ।
लौकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलमूर्ध्वभागे शाखाश्च । संसारवृक्षस्य तद्वैपरी-
त्यम् । ऊर्ध्वं सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म मूलम्, अवाञ्चोऽधमा ब्रह्मादिस्तम्बान्ता देहाः
शाखाः, अयं च संसारो व्रश्चनयोग्यत्वाद्वृक्षः । तत्त्वज्ञानेन हि सोऽयमज्ञानजन्यो

[प्रपा०१अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७
पु॒त्रो निर्ऋ॑त्यां वैदे॒हः । अचे॑तां यश्च॒ चेतन॑ः, इति ।
अत्र पूर्वोक्तेन हसितादिगुणयुक्तेन शरीरादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यासो
वर्ण्यते । अयं चिदात्मा स्वयमतृष्यन्नेव [तृष्य] स्तृप्यंस्तृषां प्राप्नोति, तृषाया जडधर्म-
त्वेन स्वस्मिन्नसंभवेऽपि जडतादात्म्यभ्रमेण तृषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथाँ ध्याय-
तीवायतेतिव, स्वयं ध्यानरहितोऽपि ध्यानयुक्तेन मनसा सह तादात्म्यभ्रमात्स्वयं ध्याय-
तीव लक्ष्यते । अस्माद्दृश्याज्जडदेहाज्जाता हसितादिविकारा मे मदीया इति भ्रान्त्या
ध्यायतीति शेषः । मिथू३शब्दो मिथःशब्दपर्यायः संश्रिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन
मेलनेन चरमन्मदीयमिति वृथाऽभिमन्यते । कोऽसावेवमभिमन्यत इति तदुच्यते--निर्ऋ-
त्या निर्ऋतिवत्प्रतिकूलाया मायायाः । पुत्रोऽहंकारो विदेहस्य शरीररहितस्य चिदा-
त्मनः संबन्धी वैदेहश्चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टी क्रियते योऽहंकारोऽचेताः
स्वयमचेतनः संश्चेतनश्च चैतन्यच्छायायोगेन चेतनोऽपि भवति, तादृशः पदार्थः । देहे-
न्द्रियादिधर्मान्नात्मन्यारोप्य तदारोपेण सुखध्यानादिधर्मा आत्मनि प्रतिभासन्ते ।
अथ पञ्चमीमाह--
स तं म॒णिम॑विन्दत् । सोऽनङ्गु॒लिरव॑यत् । सोऽ-
ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत् (६) । सोऽजि॒ह्वो अस॑श्चत, इति ।
यः पूर्वोक्तश्चेतनाचेतनयोरन्योन्यतादात्म्याध्यासेन निष्पन्नः संसारी स एव तं
मणिम्, अतीतेऽन्धो मणिमित्यादिमन्त्रे प्रोक्तं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृष्टवान् ।
स एव स्वतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदीयैरङ्गुलिभिरवयत्स्वीकृतवान् ।
तथा स्वतो ग्रीवारहितोऽपि शरीरगतायां ग्रीवायां प्रत्यमुञ्चत् । तथा स एव स्वतो
जिह्वारहितोऽपि शरीरगतया जिह्वयाऽसश्चत प्रशंसां कृतवान् ।
अथ ब्राह्मणमाह--
नैत॒मृषिं॑ विदित्वा नग॑रं प्र॒विशे॑त् । यदि॑ प्र॒विशे॑त् ।
मि॒थौ चर॑ित्वा प्र॒विशे॑त् । तत्संभव॑स्य व्र॒तम्, इति ।
एतमृषिं पूर्वोक्तं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रसंघं विदित्वा मन्त्रप्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्व-
मवगत्य नगरं४ जनसंमर्द्दयुक्तं न प्र॒विशेत् । यद्वा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत्, देहे५
तादात्म्यभ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । यदि६ कथंचित्पूर्ववासनाबलात्प्रविशेद्देहे तादात्म्यबुद्धिं
१ ख. नैर्ऋत्या । २ ख. ग. °थाध्या° । ३ क. ख. मिथुश° । ४ क. °रं संपद्युं° । ५ ख. देहता° । ६ ख. °दि किंचि° । ७ ख. °द्देहेता° ।
८

कुर्यात्तदानीं मिथौ चरित्वा शास्त्रार्थपर्यालोचनया मिथ्येदमिति निश्चित्य प्रविशेत्ता-
दात्म्यभ्रमरहितेन देहेन प्रारब्धभोगाय लोकव्यवहारं कुर्यात् । तदेतत्संभावनान्न ऋषे-
र्व्रतमाचारः, स ह्येवमाचरितवान् ।
कल्पः – “आ तमग्ने रथमिति तिस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ तम॑ग्ने॒ रथं॑ तिष्ठ । एका॑श्वमेक॒योज॑नम् ।
एक॑चक्रमेकधु॒रम् । वात॑भ्राजिगतिं वि॑भो, इति ।
हेऽग्न आरुणकेतुकेह कर्मण्यागमनाय तं तादृशं रथमतिष्ठाऽऽरोह । कीदृशम् ।
एकाश्वमेक एव प्रबलोऽश्वस्तं वहति, एकयोजनं निमिषमात्रेण योजनरूपं (प) [म-
ध्वानं] गच्छति, एकचक्रं लौकिकरधवच्चक्रद्वयं नापेक्षते किं त्वेकचक्रेण वर्तते, एकधु-
रमश्वस्यैकत्वात्तद्योजनाय धूरप्येकैव, वातभ्राजिगतिं भ्राजिशब्दोऽपि गमनवाची वातस्य
भ्राजिर्वातभ्राजिस्त[द्व]द्रुतिर्यस्यासौ वातभ्राजिगतिस्तादृशम्, यथोक्तरथस्यालौकिकत्वा-
त्तेन गमनायाचिन्त्यशक्तिमग्नेर्द्योतयितुं विभुशब्देन संबोधनम् ।
अथ द्वितीयामाह—
न रि॑ष्यति॒ न व्य॑थते (७) । नास्याक्षो॑ या॒तु स॑ज्जति ।
यच्छ्वे॒तान्रोहि॑ताँश्चाग्नेः । रथे॑ यु॒क्त्वाऽधितिष्ठ॑ति, इति ।
अयमेकचक्रो रथो न रिष्यति न विनश्यति न व्यथते न नि(वि)षीदति, इतस्त-
तश्चलति, अस्य रथस्याक्षो यातु याने गमनवेलायां न सज्जति क्वापि पाषाणवृक्षादौ
सक्तो न भवति, यद्यस्मात्कारणादग्नेरयमाग्निः श्वेतान्रोहितांश्च प्रसिद्धान्प्रबलानश्वा-
न्पर्यायेणास्मिन्तरथे युक्त्वा तं रथमधितिष्ठति तस्मादश्वसामर्थ्याद्रथस्य न कोऽपि बाध
इत्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह—
एक॑या च द॒शभि॑श्च स्वभूते । द्वाभ्या॑मिष्टये
वि॒ꣳशत्या च॑ । ति॒सृभि॑श्च वहसे त्रि॒ꣳशता च॑ ।
नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ह ता विमु॑ञ्च ( ८ ), इति ॥
तत॑क्षु॒र्धीम॑हि॒ नाम॑ मे चिकेत गी॒तं प्रत्य॑मुञ्चद्द्व्यथते॒ सम॑ चं ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
१ क. ॰ङ्कित्वम॰ । २ ग. ॰द्वयं ।

[प्रपा०१अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९
नियुच्छब्दो वायुसंबन्धिनीरश्वयोषित आचष्टे । हे वायो, इष्टयेऽस्मत्संबन्धियागार्थं
स्वभूते स्वाधीने रथे, एकादिसंख्यायुक्ताभिर्नियुद्भिर्गतं रथं योजयित्वा वहसेऽस्मत्समीपं
प्रापयसि । अश्वादिविषयाः षट्प्रकाराः संख्याविकल्पिताः । हे वायो, इहाऽऽगत्य
ता नियुतो विमुञ्च ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ प्रथमे द्वादशोऽनुवाकः।
कल्पः—“आतनुष्वेति चतस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒त॒नुष्व॑ प्र॒त॒नुष्व॑ । उद्द॑माऽऽध॑म॒ संध॑म ।
आ॒दि॒त्ये च॑न्द्रव॒र्णानाम् । गर्भंमाधेंहि॒ यः पुमा॒न्, इति ।
हे इन्द्र त्वमातनुष्व समन्तादात्मानं विस्तारय, स्वरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुगृहाण ।
प्रतनुष्व प्रकर्षेण ऋतुषु स्वात्मानं विस्तारय, ऋतुष्वागत्य संनिहितो भव । उद्दमो-
त्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येवमुच्चैः कथय । आधमाऽऽभिमुख्येन शब्दय ।
संधम सम्यगानुकूल्येन शब्दय । ततस्त्वं चन्द्रवर्णानां हिरण्यवर्णानामपां गर्भमा-
न्दित्ये धेहि, आदित्यरश्मिषु जलं संगृहाणेत्यर्थः । यस्त्वं पुमान्पुंस्त्वशक्तियुक्तः स
तं गर्भमाधेहि ।
अथ द्वितीयामाह—
इ॒तः सि॒क्तꣳ सूर्य॑गतम् । च॒न्द्रम॑से रसं॑ कृधि ।
वा॒रा॒दं ज॑नयाग्रे॒ऽग्निम् । य एको॑ रु॒द्र उ॒च्यते॑, इति ।
इतः कर्मणः सकाशात्सिक्तमाज्य़ाद्याहुतिद्रव्यं सूर्यगतं कृत्वा चन्द्रमसे चन्द्रवृ-
द्ध्यर्थं रसं कृधि कुरु । अग्नौ प्रक्षिप्तं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं
भूमावोषधीश्चाभिवर्धयति, तत्सर्वमिन्द्र त्वं कुरु । ततो वारादं वरणीयस्य फलस्याऽऽ-
समन्ताद्वातारमग्निमारुणकेतुकरूपमग्रेऽस्माकं पुरतो जनयोत्पादय । योऽग्निरेको
रुद्र इति सर्वत्रोच्यते । तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्,—“एक एव रुद्रो न द्वितीयाय
तस्थे” इति । “रुद्रो वा एष यदग्निः” इति च ।
१ म. ॰तीथोऽवत० ।

दृश्य॑ते, in ms. क it had a different accent, so १refers to the accent in the mantra, or it's attached to( १ )! Wait, look at L10: Above केचिन्न्वेthere is superscript३! Footnote 3: ३ क. विन्नियेमु॑ । In L12: Aboveआयान्तंthere is superscript४! Footnote 4: ४ क. ख. धावन्तं । Aboveकेचिदपिthere is superscript५! Footnote 5: ५ क. मा नियेमु॑ । Aboveमा(orमाँ) there is superscript ६! Footnote 6: ६ ग. आ । In L18: Atइति॑there is superscript७! Footnote 7: ७ ख. ग. इत्यं । । In L17: Atमा मा॑there is superscript८! Footnote 8: ८ क. ख. ग. ॰नो मां मा । In L21: Atनिधन्वेवthere is superscript९! Footnote 9: ९ ख. निधनं॰ । In L23: Atद्व

ौ वा इन्द्र॑स्याश्वौ"
Wait, "इन्द्र॑स्याश्वौ" has udatta on द्र! (इन्द्र॑स्याश्वौ).
And line 28:
"ताभ्यां ह्येष सर्वं हरतीति, मेधातिथेर्मेषेति मेधातिथिं काण्वायनिं मेषो भूत्वा जहार,"
Wait, in L28: "मेधातिथिं काण्वायनिं" or "काण्वायनं"?
Look at L28: "काण्वायनिं" - yes, क-ा-ण-्-व-ा-य-न-ि-ं.

Let's review the whole page systematically line by line:

[प्रपा० १ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ६१
अणुभिश्च क्षणमुहूर्ताद्याकारेण सूक्ष्मरूपैः, महद्भिश्च संवत्सरयुगादिरूपेण प्रौढैरपि,
निघृष्वैर्नितरां दीप्यमानैः, यद्यपि कालस्ये नीरूपत्वान्नास्ति दीप्तिस्तथाऽपि तदभिमा-
निनां देवानामस्त्येव दीप्तिः । असमायुतैः परस्परमसंगतैः, न ह्येकस्मिन्काले वर्तमाने
कालान्तरं सह प्रवर्त

:
Wait! There is:
पै -> then a vertical line -> then a loop at the top -> then a letter -> then हा!
Wait, the letter under the loop is ह?
Wait, if the letter under the loop is ह, then it is हि! But what follows हि?
Follows हि is हा? No, wait, look at the next letter:
It has a top bar, a left downward stroke, a loop... that's हा!
Wait, why would there be हि AND हा?
Wait, is there really हिहा?
LOOK AT IT CLOSELY:
वि॒
श्व
रू॑
पै
Then: र॒
Then: हि
Then: हा
Wait! Is it अ॒हिहा?
"अहिहा"? Ah! "अहिहा" means slayer of Ahi (Vritra)!
Wait! Does the mantra say:
वि॒श्वरू॑पैर॒हिहाऽऽग॑ताम्?
OH MY GOD!
अहिहा = slayer of Vritra! Indra is Ahiha!
WAIT, but the deities are बृहस्पतिश्च सविता च!
Wait, is one of them अहिहा?
Wait, what does the commentary say in line 27?
Let's read line 27:

तामागच्छताम् । केन साधनेन । उदकवर्त्मना रथेन, उदकस्येव वर्त्म मार्गो यस्य
रथस्य सोऽयमुदकवर्त्मा यथा वृष्टिजलस्यान्तरिक्षमेव मार्ग एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरि-
क्षमेव मार्गः । कीदृशावेतौ, अप्सुषा, अपां संवितारौ । इति, एवमुक्तप्रकारेण द्वयोः
सवितृबृहस्पत्योरुभयोः, तत्स्वरूपमुक्तमिति शेषः । एवं त्रयो मन्त्रा उक्ताः, चतुर्थ-
स्तूपरिष्टादुदाहरिष्यते ।
उक्तो वेषो॒ वासा॑ꣳसि च । कालावयवानामितः
प्रैतीज्या । वासात्या॒ इत्याश्विनोः । कोऽन्तरि॑-
क्षे श॒ब्दं क॑रोतीति॑ । वासिष्ठो रौहिणो
मीमाꣳसां चक्रे । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
कालावयवानां वसन्ताद्यृतूनामितोऽस्मादनुवाकात्प्रतीच्यामेप्वतीतेष्वनुवाकेषु साकं
जानामित्यादिषु वेष आकारविशेष उक्तः, वासांसि च वस्त्राण्यप्युक्तानि । “ ऋतु-
र्ऋतुना नुद्यमानः । विननादाभिभावः । षष्टिश्च त्रिंशका वल्गाः ” इत्यादिना यत्स्वरूप-
मृतूनामभिहितं सोऽयं वेष इत्युच्यते । “ सारगवस्त्रैर्जरद्दक्षः । वसन्तो वसुभिः सह ”
इत्यादिना वस्त्राण्युक्तानि । तथा वासात्यौ चित्रावित्यादिनाऽश्विनोर्देवयोर्वेष उक्तः ।
यद्यप्येतद्ब्राह्मणं न संनिहितमन्त्रोपयुक्तं तथाऽप्युक्तं स्थनमिति वचनेन बुद्धिस्थमर्थं
प्रसङ्गाद्ब्रूते । अथ चतुर्थमन्त्रोदाहरणार्थमिदमुच्यते—वासिष्ठो वसिष्ठगोत्रोत्पन्नः,
रौहिणः, रोहिणाश्वस्य मुनेः पुत्रः, सोऽयमाकाशे कांचिद्ध्वनिं श्रुत्वा मीमांसां चक्रे
विचारितवान् । किमिति । को नामान्तरिक्षे शब्दं करोति, न ह्यूर्ध्वमवलोक्यमाने
कश्चिदपि पुमानुपलभ्यते शब्दश्चायं भेरीवादनादप्यधिकः श्रूयते । तस्माद्विस्मयं प्राप्तस्य
को नाम शब्दकर्तेति विचारः । तस्य विचारस्यैषा निर्णयवादिनी काचिदृग्विद्यते ।
तस्या ऋचः प्रतीकं दर्शयति--
वाश्रेव॑ वि॒द्युदिति॑, इति ।
वाश्रेव विद्युन्मिमातीत्ययं मन्त्रोऽग्निना रयिमश्नवदित्यनुवाके व्याख्यातः । वाश्रा
वाशनशीला गौर्यथा वत्सं प्रति शब्दं करोत्येवमियं विद्युत्सूर्यतेजोरूपमेघव॑र्तिनी मिपाति
शब्दं निर्मिमीत इत्यर्थः ।
कल्पः—“ ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सीति चतस्रो ब्रह्मसदनाः ” इति । पाठस्तु---
ब्रह्म॑ण उदर॒णम॑सि । ब्रह्म॑ण उदी॒रण॑मसि । ब्रह्म॑ण
१ क. ख. ॰क्षम्र्ग० । २ ख. ग. सनितारौ । ३ ख. ग. प्रतीच्या । ४ क. ॰तीच्या
ऽितीष्ये० । ५ ख. ग. ॰ब्दुश्च मे० ।

६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०१३]
आ॒स्त॑रणमसि । ब्रह्मण॑ उप॒स्तर॑णमसि(५), इति ॥
दृ॒श्य॑ते च मे॒ने प॒रां ग॒ताश्च॑क्रे षट् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
हे इष्टके त्वं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्योदरमणुदीरणत्वहेतुरसि । उदीरणमुदीर्णत्व-
हेतुरसि । उदीरणत्वं लोभरहित्यम् । उदीर्णत्वं गुणान्तरैरन्येभ्य आधिक्यम् । आस्त-
रणमासनम् । उपस्तरणमुपर्याच्छादनम् । एतैश्चतुर्भियजुर्मन्त्रैश्चतस्र इष्टका उप-
दध्यात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥
अथ प्रथमे त्रयोदशोऽनुवाकः ।
कल्पः--‘‘ अष्टयोनीमित्यष्टौ दिश्याः ” इति । तत्र प्रथमामाह--
अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नीमि॒मां म॒ही॑म् ।
अ॒हं वेद॒ न मे॑ मृ॒त्युः । न चामृ॒त्युर॒घाऽह॑रत्, इति ।
अष्टावष्टसंख्याकानि मूलप्रकृतिसहितानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि तत्त्वानि
योनयः कारणानि यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टयोनी ताम् । अष्टसंख्याका वक्ष्यमाणा
मित्रावरुणादयः पुत्रा यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टपुत्रा ताम् । अष्टसंख्याका इन्द्रादयो
दिग्वर्तिनः पतयः पालका यस्याः पृथिव्याः सेयमष्टपत्नी ताम् । तथोक्तगुणयुक्तामिमां
महीं पृथिवीमहं मन्त्रद्रष्टा वेद जानामि, अतो ज्ञानप्रभावेन मे मृत्युर्नास्ति, किं त्वमृतो
मुक्त एव भविष्यामीति शेषः । किं च । अमृत्युः परममृत्योरन्योऽपमृत्युरित्यर्थः ।
सोऽघा पापानि दुःखानि न चाहरज्ज्ञानप्रभावादेव नैव संपादयिष्यति ।
अथ द्वितीयां तृतीयां चाऽऽह--
अ॒ष्टयो॑न्य॒ष्टपु॑त्रम् । अ॒ष्टप॑दिद॒मन्तरि॑क्षम् । अ॒हं
वेद॒ न मे॑ मृत्युः । न चामृ॒त्युर॒घाऽह॑रत् ।
अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नीम॒मूं दिव॑म् (१) ।
अ॒हं वेद॒ न मे॑ मृत्युः । न चामृ॒त्युरघाऽह॑रत्, इति ।
१ ख. ग. ॰परि दृ॰ ।

अष्टपदृष्टपतिः, अष्टसंख्याका (क) पालका इ(कमि)त्यर्थः । अन्यत्पूर्ववत् ।
अथ चतुर्थपञ्चममन्त्रयोः प्रतीके दर्शयति--
सुत्रा॒माणं॑ म॒हीमू॒षु, इति ।
सुत्रामाणं पृथिवीं द्वामित्येको मन्त्रः । महीमूषु मातरमित्यपरो मन्त्रः । एतौ चोभौ
वैश्वानरो न उत्येत्यनुवाके व्याख्यातौ ।
अथ षष्ठीमाह--
अदि॑ति॒र्द्यौरदि॑तिर॒न्तरि॑क्षम् । अदि॑तिर्मा॒ता स
पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑तिः पञ्च॑-
जनाः॑ । अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्, इति ।
अदितिशब्दवाच्यदेवता सर्वात्मकत्वेन स्तूयते--माता पृथिवी, अतो लोकत्रया-
त्मकांशदेवताविशेषोऽदित्याख्यः सर्वस्य जगतः पिता स एव पुत्रश्च । ये विश्वे
देवाः सर्वेऽपि देवाः, ये च पञ्चजना निषादपञ्चमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते सर्वेऽप्य-
दितिरेव, जातं पूर्वमुत्पन्नं जगत्, जनित्वं जननरूपो व्यापारस्तत्सर्वमप्यदितिरेव ।
अथ सप्तमीमाह--
अ॒ष्टौ पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः । ये जा॒तास्त॒न्वः॒ परि॑ ।
दे॒वाँ२ उपै॒त्त्स॒प्तभिः॑ ( २ ) । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒मास्य॑त्, इति ।
अदितेर्देवताया अष्टौ पुत्रासोऽष्टसंख्याकाः पुत्रा विद्यन्ते, ये पुत्रास्तन्वः परि
शरीरस्योपरि जाता औरसा इत्यर्थः । तेषां मध्ये सप्तभिः पुत्रैः सह देवानुपैत्स-
मीपे प्राप्तवती, मार्त्ताण्डमष्टमं पुत्रं परास्यत्पराकृतवती । तमेकं परित्यज्यान्यैरेव
सप्तभिः सह देवलोकं गता ।
अथाष्टमीमाह--
स॒प्तभिः॑ पु॒त्रैरदि॑तिः । उपै॒त्पूर्व्यं॑ यु॒गम् । प्र॒जायै॑
मृ॒त्यवे॑ तत् । परा॑ मा॒र्त्ताण्ड॒माभ॑र॒दिति॑, इति ।
अस्यामृच्यदितिदेवतायाः सप्तपुत्रस्वीकारे मार्ताण्डपरित्यागे च कारणमुच्यते--
इयमदितिर्देवी सप्तभिः पुत्रैर्निमित्तभूतैस्तदुत्पादनार्थं पूर्व्यं युगं तदुत्पत्तेः पूर्वकालीनं
पतिसंयोगं प्रजायै प्रजोत्पत्त्यर्थमुपैत्प्रीतिपूर्वकं प्राप्तवती । एतेषु महत्सु पुत्रेषूत्पन्नेषु
तद्द्वारा प्रजावृद्धिर्भवतीत्यभिप्रेत्य तैः सह देवलोके गमनम् । मार्त्ताण्डाख्यमष्टमं पुत्रं