तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७
गर्गस्य पुत्रः प्राणत्रातनामकः कश्चिन्महर्षिस्तौ पञ्चकर्णसंज्ञकौ प्रत्येवमुवाच ।
महामेरावेव परिवर्तमानमेतत्कश्यपाभिधं सूर्यमण्डलं प्रत्यक्षेणैवा[हम]पश्यम् । अतो
हे मुनी युवामपि महामेरुं गच्छन्त योग्येन मार्गेण गच्छतम्‌, अजहंतं मेरुं कदाचि-
दप्यपरित्यजन्तमेकं कश्यपाख्यं सूर्य च गच्छतम् ।
अथ मेरुगमने मार्गं दर्शयति—
भ्रा॒जप॑ट॒रप॑त॒ङ्गा नि॑ह॒ने । ति॒ष्ठन्त॒ातप॑न्ति । तस्मा॑दि॒ह तप॑त्रि-
तपाः ( ३ )। अ॒मुत्रेत॑रे । तस्मा॑दि॒हातप॑त्रितपाः, इति ।
य एते सप्त सूर्यास्तेषां मध्य आरोगारूयस्यास्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्यस्य गतिः प्रसिद्धा ।
तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयस्ते निहने मेरुमार्गस्य निहतप्रदेशेऽधोभागे तिष्ठन्ता-
तपन्ति अवस्थिताः सन्तो रश्मिभिरधोमुखैर्मेरुमार्गादधोवर्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाश-
यन्ति । यस्मादेषामधोमुखा रश्मयस्तस्मादिह लोके तपन्नितपास्तपनशीलरश्मियुक्ताः ।
इतरे तु भ्राजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये स्वर्णरज्योतिष्मद्विभासाख्यः सूर्यास्तेऽमुत्र मेरुमार्गा-
दुपरिभागे वर्तन्ते । यस्मात्तेषां रश्मय ऊर्ध्वमुखास्तस्मात्त इहाधोलोकेऽतपत्रितपा-
स्तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति । भ्राजादीनामधोमुखरश्मित्वात्स्वर्णरादीनामूर्ध्वमुखर-
श्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेरुं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः ।
अथ सूर्याणां मध्यवर्तिमार्गप्रतिपादिकामृचमवतारयति---
तेषामे॒षा भ॑व॑ति, इति ।
तेषां सप्तसूर्याणां संबन्धिनी मेरुमार्गप्रतिपादिकेयमृगुच्यते ।
तामृचं दर्शयति---
स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॑प्रवि॒ष्टाः । तानन्व॑ति प॒थिभि॑र्दक्षिणा॒वान् ।
ते अ॑स्मै॒ सर्वे॑ घृ॒तमातप॑न्ति । ऊर्जं॑ दुहा॒ना अ॑नपस्फु॒रन्त॒ इति॑, इति ।
आरोगादयः सप्त सूर्या दिवमन्तरिक्षमनुप्रविष्टा अनुक्रमेण व्याप्ताः । दक्षिणावा-
ञ्छास्त्रोक्ताविष्टिकौदक्षिणायुक्तोऽनुष्ठितारुणकेतुकाग्निः प्रागुक्तान्सप्त सूर्यानुसृत्य
पथिभिः सूर्यवर्गद्वयवर्तिभिः शीतैर्मार्गैरेति मेरुं गच्छति । ते सूर्याः सर्वेऽप्यस्मै यज-
मानाय घृतमातपन्ति मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तुसंपूर्ण यथा भवति तथा
१ ग. गच्छतं । २ क. योगेन । ३ ख. ग. ॰म् । तत्तस्तस्त्रिवहाव्राज° । ४ क. ॰मेतं क° ।
५ ख. ग. ॰स्त्रोक दृष्ट°। ६ क. ॰ष्टकं द°। ग. ॰ष्टं द°। ७ ख ॰भिःशा तमार्गे°। ८ ग. ॰र्देऽस्मै°।