तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
यथर्त्वेवाग्नेरर्चिर्वर्णविशेषाः । नीलाचिश्च पीतका॒र्चिश्चेति॑, इति ।
ऋतूननतिक्रम्य यथर्तु, यस्यर्तौर्यादृशो वर्णविशेषस्तस्मिन्नृतावग्नेरपि वर्णविशेषस्ता-
दृगेव भवति । एवं सति कचिदृर्त्तौ नीलार्चिः कचिच्च पीतार्चिरित्यादिकं द्रष्टव्यम् ।
कल्पः—" प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्येकादश रुद्राण्यः "
इति । तदेतदुभयविधं विधत्ते—
अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य, इति ।
अथाग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादनन्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्तिभिरेकादशभिः
स्त्रीमूर्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ।
तत्र पूर्ववन्नामधेयरूपान्मन्त्रान्दर्शयति--
प्रभ्रा॒जमाना॒ व्य॑वदाताः ( १ ) । याश्च वासु॑कि-
वै॒द्युताः॑ । रज॑ताः प॑रु॒षाः श्या॒माः । कपिला अति॑-
लोहि॑ताः । ऊ॒र्ध्वा अव॑पंतन्ताश्च । वैद्युत इत्येकादश, इति ।
अत्रापि प्रभ्राजमानास्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेत्यादिकं द्रष्टव्यम् । याश्चेत्यु-
पन्यासार्थमुच्यते नतु नामान्तःपाती । वैद्युतपर्यन्ता या (य) उक्तास्ता (स्त) इतिशब्देन
परामृश्यन्ते । इत्येकादश वायुसंबन्धिपुरुषाः । एकैकस्मिन्गणे पुरुषबाहुल्यात्प्रभ्रा-
जमाना इत्यादिबहुवचननिर्देशः । एकादशस्त्रीकस्येति विहितत्वादान्नाता अपि
स्त्रीनाममन्त्रा अत्रोन्नेयाः । तथा च प्रभ्राजमान्यस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेति
मन्त्रपाठः संपद्यते ।
उक्तवायुगणवेदनं प्रशंसति—
नैनं॑ वैद्युतो॑ हिनस्ति । य एवं वेद॑, इति ।
यः पुमान्वायुगणमाहात्म्यं वेदेनं वैद्युतोऽशिरशानिरूपो न हिनस्ति ।
एतस्योत्तमफलत्वं द्योतयितुं वैद्युतवधस्य कष्टतां दर्शयति—
स हो॑वाच व्यासः पा॑राश॒र्यः ।
वि॒द्युद्व॑धमे॒वाहं मृ॒त्युमै॑च्छ॒मिति॑², इति ।
पराशरस्य पुत्रो व्यासाख्यो महर्षिर्योऽस्ति स खल्वेवमुवाच, विद्युताऽशनिना
क्रियमाणो यो वधस्तमेवाहं मृत्युमैच्छं तस्य मरणस्यातिकष्टत्वात्स एव वध एको

---

१ ख. ग. ॰स्रौंगगक॰ । २ ग. ॰ति (२), इ॰ ।