तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०१अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५

प्रकाशनमस्फुरणं तदकुर्वन्तः । अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदा कुर्वन्तीत्यर्थः । श्रौतइति-
शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्यामृच्युक्तैरारोगादिनामभिः सप्तभिरि-
ष्टका उपदध्यादित्यर्थः । आरोगस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाऽऽसीदेत्येवमुपधानमन्त्रा
उन्नेयाः ।
अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति—
क॒श्यपो॑ऽष्ट॒मः स म॑हामे॒रुं न॑ जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
पूर्वोक्तारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योऽयमष्टमः सूर्यस्तस्य कश्यप इति नामधेयम् । तेन
नाम्नेष्टका उ(मु?)पदध्यात् । स च कश्यपो मेरुंपर्वतं न कदाचिदपि परित्यजति मेरु-
स्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । तस्य कश्यपस्य प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ।
अथ तामृचं दर्शयति —
यत्ते॒ शिल्पं॑ कश्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पु-
ष्कलं॑ चि॒त्रभा॑नु । यस्मि॑न्त्सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त
सा॒कम् (१) । तस्मि॑न्त्राजा॑नम॒धिवि॑श्रये॒ममिति॑, इति ।
हे कश्यपाष्टमसूर्य यत्ते तव शिल्पं जगतप्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म यस्मिन्स्वकीये
प्रकाशरूपे चित्रकर्मण्यारोगादयः सप्त सूर्याः साकमर्पितास्त्वया सह स्थापितास्तस्मि-
न्शिल्पे प्रकाशलक्षण इमं यजमानं राजानं दीप्तियुक्तं कृत्वाऽधिविश्रय सर्वेषामुपरि
विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पम्, रोचनावत्प्रकाशयुक्तम् । इन्द्रियावदिन्द्रिय-
सामर्थ्ययुक्तम् । पुष्कलं संपूर्णम् । चित्रभानु विविधरश्मियुक्तम् । इत्येषा कश्यप-
प्रतिपादिकाऽभिहिता ।
कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टी करोति—
ते अस्मै॒ सर्वे॑ कश्य॒पाज्ज्योति॑र्लभन्ते । तान्त्सोमः॑
क॒श्यपा॒दधि॒निर्ध॑मति । भ्रस्ताक॒र्मकृ॑दि॒वैवम् , इति ।
ते सर्वे सप्तापि सूर्या अस्मै जगतप्रकाशनाथं कश्यपात्सकाशाज्ज्योतिर्लभन्ते ।
यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तस्तथाऽपि तान्सूर्यान्सोमो देवः कश्यपात्सकाशा-
दधिनिर्धमत्यधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोधयति । सोमो हि तानाहूय
कश्यपसमीपं प्रापितवान् । तस्य कश्यपस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं संपन्नमित्यर्थः ।
भस्तेत्यादिस्तत्र दृष्टान्तः । रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धमनसाधनमिति३याचष्टे ।

---

१ ग. ॰षा काश्य॰ । २ ख. स्थापितवान् । ३ क. ग. ॰मिवेत्या॰ ।
४