तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० ७]
यथा चर्ममय्या दृत्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिताग्निना सुवर्णादेः किट्टादिकमपनीय भस्त्राक-
र्मकृत्सुवर्णकारः शोधयत्येवं कश्यपसंबन्धकारी सोमस्तान्सूर्यानशोधयत् ।
तेषां सप्तसूर्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति--
प्रा॒णो जी॒वानी॑न्द्रि॒यजी॑वानि । स॒प्त शीर्षण्या॑ः
प्रा॒णाः । सूर्या इत्या॑चा॒र्याः, इति ।
मुखनासिकयोः संचारी यः प्राणः स एव सप्तभिर्वृत्तिभेदैः सप्त सूर्या इत्येवं केचि-
दाचार्या आहुः । जीवानि जीवननिमित्तभूतानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि
तत्त्वानि सप्त सूर्या इत्येवमन्य आचार्याः प्रचक्षते । इन्द्रियजीवानि चक्षुरादीनि
पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवनांनिमित्तभूतानि सप्त सूर्या इत्येवमपरे प्रचक्षते ।
शिरस्यवस्थितानि यानि सप्त छिद्राणि तेषु संचरन्तः प्राणाः सप्त सूर्या इत्यन्ये ।
एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्यबुद्ध्या स्वरूपान्यानि तत्त्वान्याहुरतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः।
अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति--
अप॑श्यम॒हमे॒तान्स॒प्त सूर्या॒निति॑ । प॒ञ्चक॑र्णो वात्स्यानः॑।
स॒प्तक॑र्णश्च प्लाक्षिः ( २ ) । आ॒नु॒श्र॒वि॒क ए॒व नौ क॒श्यप॑
इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न हि शे॒कुमि॑व म॒हामे॒रुं गन्तुम्, इति ।
पञ्चकर्णनामकः कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिरेतानारोगादीन्सप्त सूर्यान्प्रत्यक्षेणैवा-
हमपश्यमित्युवाच । तथा सप्तकर्णनामकः कश्चित्प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरप्यहमप-
श्यमित्युवाच । अतो मनुष्यैः संनिहितत्वादेक एव सूर्योऽवलोक्यते न तु व्यवहित-
त्वादितरे षट्सूर्या अवलोक्यन्ते । किंच तावुभावपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी
वेदयिते इत्थं वेदयतः प्राणिनः सर्वान्बोधयतः । किमिति तदुच्यते-- कश्यपाख्योऽ-
ष्टमः सूर्यो न.तावयोरुभयोरानुश्रविक एव न तु प्रत्यक्षः । गुरूपदेशमनु श्रूयत
इत्यनुश्रवो वेदस्तत्रैवावगत आनुश्रविकः । “यत्ते शिल्पं कश्यप” इत्यादिमन्त्रादेवा-
वगम्य