तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः, ऊर्जं दुहाना भोग्यं क्षीरादिकं संपादयन्तः, अनपस्फु-
रन्तः संतापमकुर्वन्तः, हे यजमानेहाऽऽस्यतामिह भुज्यतामित्येवं प्रियोक्तिं वदन्ति ।
यथा चाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“ एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यरश्मिभिर्यज-
मानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्ते ” इति । इत्येषा सप्त सूर्या इत्यादिका
मार्गप्रतिपादिका, तयेष्टकामुपदध्यात् । तथा च बौधायनः—“सप्त सूर्याः सप्त दिशो
नानां यद्द्यावश्चित्रं देवानामिति चतस्रः सौरीः पुरस्तात्” इति ।
इदानीं सूर्यस्वरूपे पक्षान्तरमुपन्यस्यति—
स॒प्तर्त्विज॑ः सूर्या इ॒त्याचार्याः॑, इति ।
य एते यज्ञे होत्रादयः सप्तर्त्विजस्त एव सप्त सूर्या इति केचिदाचार्याः प्रचक्षते ।
अस्मिन्नर्थे कांचिदृचमवतारयति---
तेषा॑मे॒षा भव॑ति, इति ।
तेषामृत्विग्रूपाणां सप्तसूर्याणां प्रतिपादनार्थेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति---
स॒प्त दिशो॒ नाना॑सूर्याः (४) । स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विज॑ः ।
दे॒वा आ॑दि॒त्या ये स॒प्त । तेभि॑ः सोमा॒भीरक्ष॑ ण॒ इति॑, इति ।
अष्टसु दिक्षु मध्ये या प्राची सा सूर्यवतीति सर्वेषां प्राणिनां प्रसिद्धा । यास्त्वन्या
आग्नेय्याद्याः सप्त दिशस्ता अपि नानाविधसूर्योपेताः । ते च सप्तसु दिक्ष्ववस्थिताः ।
तत्स्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादय ऋत्विजो भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता
ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाच्छावाक आग्नीध्र इत्येते सप्त होतारः । य एतेऽत्र होत्रादय
ऋत्विजो देवा भूत्वा सप्ताऽऽदित्या इत्युच्यन्ते, हे सोम यागाधिपते तेभिर्होतृरूपै-
रादित्यैर्नोऽस्मानभिरक्ष । इत्यनयाऽपीष्टकामुपदध्यात् ।
[ * ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थ इयमृगाहृता । तत्र दिशो नानासूर्या इत्येत-
दप्रस्तुताभिधानमित्याशङ्क्योत्तरमाह]--
तद॑प्या॒म्नायः॑ । दि॒ग्भ्राज॑ ऋ॒तून्क॑रोति, इति ।
यदुक्तं दिशां नानासूर्योपेतत्वं तदप्याम्नायः, शाखान्तरे कश्चिन्मन्त्रो ब्रूते । अतो
वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव न त्वप्रस्तुतं । किंच तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति ।
दिग्भ्राजस्तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्या ऋतून्वसन्तादिसूचितानृतुधर्मान्करोति

• एतदारभ्योत्तरमाहेत्यन्तं क. पुस्तके नास्ति ।
  १ क. हीरादिकं । २ ख. ग. ॰ना पन्थानाश्वि० ३ ग. ॰स्तुतं किंचित् । त० ।