तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०१।अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३७
स्याति॑थिः सि॒द्धग॑मनः सिद्धाग॑मनः, इति ।
यः पुमानेवं कश्यपादुदिताः सूर्या इत्याद्युक्तप्रकारेण कश्यपमहिमानं जानाति,
असावेतमपमृत्युं कृमिकीटादिकेष्पूक्तमपकृष्टमृत्युं जयति । विदुषः पापेष्वप्रवृत्तेर्युक्तो
मृत्युजयः । किं च स खलु ब्राह्मण एवंवित्कश्यपमहिमाभिज्ञः सन्दीर्घश्रुत्तमो
भवति, दीर्घं चिरकालं कश्यपेन श्रूयते सम्यगनुष्ठाताऽयमिति, ततोऽप्यतिशयो
बहूनां देवानां मुखाच्छ्रवणं बहवोऽपि देवाः कश्यपसमीपं गत्वा ब्राह्मणोऽयमारुणके-
तुकं सम्यगनुतिष्ठतीति पुनः पुनः कथयन्त्यतोऽयं दीर्घश्रुत्तमः । परलोके कश्यपस्या-
तिथिरिव पूज्यो भवति । किंच स ब्राह्मणः स्वेच्छया कश्यपसमीपगमनागमनयोः
समर्थो भवति ।
अथ ब्राह्मणोक्तार्थस्य प्रतिपादिकामृचमवतारयति —
तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
तामेतामृचं दर्शयति —
आ यस्मि॑न्त्स॒प्त वा॑स॒वाः । रोह॑न्ति पू॒र्व्या रुह॑: (७) ।
ऋष॑िर्ह दीर्घश्रुत्त॑मः । इन्द्र॑स्य घ॒र्मो अ॑तिथि॒रिति॑, इति ।
यस्मिन्कश्यपे सप्तसंख्याका आरोगादयः सूर्या आ रोहन्ति कश्यपादेवोत्पद्य स्थितिं
लभन्त इत्यर्थः । कीदृशाः सप्त सूर्याः, वासवा जगन्निवासहेतवः, पूर्व्या रुहः सृष्ट्यादा-
वुत्पन्नतत्वेन प्रथमाङ्कुरभूताः, तस्येन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य कश्यपस्य दीर्घश्रुत्तमनामकः
कश्चिदृषिर्घर्मो दीप्यमानः सन्नतिथिः संपन्नः । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् । अत एव
बौधायनः—‘‘ मा यस्मिन्नष्टे नयेति द्वे ’’ इति ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते--
कश्यपः पश्य॑को भवति । यत्स॑र्वं
परिपश्यती॑ति सौ॒क्ष्म्यात्, इति ।
योऽयमष्टमः सूर्यो रूढ्या कश्यप इतिनाम्नाऽभिधीयते स एवावयवार्थपर्यालोचना-
यामाद्यन्तयोरक्षरयोर्व्यत्यासेन पश्यको भवति । यद्यस्मात्कारणादत्यन्तसूक्ष्मत्वेन
दिव्यदृष्ट्या सर्वमतीतानागतादिकं परितः पश्यति ।
तदेवं कश्यपप्रकरणं समाप्याग्निप्रकरणमारभते—
अथाग्ने॑रष्टपु॑रुषस्य । तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
१ क. ॰कीट्यूके॰ । ख. ग. ॰कीटोऽके॰ । २ ख. ॰षिर्हि दी॰ । ३ क. ॰रभ्यते ।