तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९
तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति । न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण तत्तदृतुधर्माः संभ-
वन्ति, तस्मात्सन्त्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ।
अथ कैमुतिकन्यायेन दिशां बहुसूर्यत्वं दृढी करोति—
ए॒तयै॒वाऽऽवृ॒ताऽऽ सह॑स्रसूर्यताया इति वैशम्पायनः॑, इति ।
एतयैवाऽऽवृता अने(वृताऽने)नैव प्रकारेणर्तुधर्मा यत्र सन्ति तत्र तत्संपादकः
सूर्योऽस्तीति न्यायेनाऽऽ सहस्रसूर्यतायाः सहस्रसंख्याकसूर्योपेतत्वपर्यन्तं दिक्षु सूर्यभेदाः
कल्पनीयाः, तत्र सहस्रसूर्यत्वे किमाश्चर्यमिति वैशम्पायन आचार्यो मन्यते । आसहस्र-
मित्यूपलक्षणम्, अनन्ताः सूर्या इत्यर्थः ।
अनन्तसूर्यप्रतिपादिकामृचमवतारयति—
तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
तस्य सहस्रसूर्यवत्त्वस्य प्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
तामेतामृचं दर्शयति—
यद्द्याव॑ इन्द्र ते श॒तꣳ श॒तं भूमी॑ः । उ॒त
स्युः । न त्वा॑ वज्रिन्त॒सह॑स्र॒ꣳ सूर्याः॑ ( ५ ) ।
अनु॒ न जात॒मष्ट॒ रोद॑सी॒ इति॑, इति ।
यद्यदि हे इन्द्र ते तव शतं द्यावः स्युर्बहुभिः शतसंख्याभिर्युक्ता द्युलोकाः
संभवेयुः, उतापि च शतं भूमीः स्युर्बह्वीभिः शतसंख्याकाभिर्युक्ता भूमयोऽपि यदि
संभवेयुः, हे वज्रिंस्तदानीमपि रोदसी जातं द्यावापृथिव्योर्मध्ये समुत्पन्नं त्वां सहस्र-
सू(सं सू)र्याः सहस्रोपलक्षिता अनन्ताः सूर्या [न] नान्वष्ट [न] नान्वश्नुवते त्वामनु न
[न] व्याप्नुवन्ति । एतावत्सु द्युलोकेषु भूलोकेषु च सत्स्वपि तत्र तत्र स्थितं त्वामनु सूर्य-
व्याप्तेरपर्याप्ता देशाः, सूर्याणामनन्तत्वादित्यर्थः । इत्यनयाऽपीष्टका उ(मु?)पदध्यात् ।
मन्त्रोक्तमनन्तसूर्यत्वं युक्त्योपपादयति--
नाना॑लिङ्गत्वा॒दृतू॑नां नाना॑सूर्यत्वम्, इति ।
यद्येक एव सूर्यः स्यात्तदानीं वसन्ताद्यृतूनां नानालिङ्गत्वं न स्यात्, न हि कारण-
भेदमन्तरेण कार्यभेदः संभवति । तस्मादृतुधर्मवैलक्षण्यसिद्धये बहुसूर्यत्वमभ्युपेयम् ।
कथं तर्हि पूर्वत्र कश्यपोऽष्टम इत्येवं सूर्याणामष्टसंख्या स्वीकृतेत्याशङ्क्य तदभि-
प्रायं दर्शयति--
अ॒ष्टौ तु व्य॑वसि॒ता इति॑, इति ।
१ ख. ग. ॰येन स॰ । २ म. सूर्याभ्या॰ ।