तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०१अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३
अथ द्वितीयामाह—
इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तम् । सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये॑ ( २) ।
व्य॑ष्ट॒भ्नाद्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते । दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः॑, इति ।
मनुषे मनुष्यार्थमेते द्यावापृथिव्याविरावती अन्नवत्यौ बह्वन्नयुक्ते धेनुमती
धेनुमत्यौ सूयवसिनी शोभनैर्यवसैर्भक्ष्यैर्युक्ते दशस्ये दातुमर्हे भूतम्नानादिदानशक्ते
भवतः । रोदसी द्यावापृथिव्यावेतादृशौ व्यष्टभ्नाद्विष्णुर्विशेषेण धृतवान् । हे विष्णो
त्वं पृथिवीमेतां द्युलोकसहितामभितोऽध उपरि च मयूखैः शङ्कुस्थानीयै रश्मिभि-
र्दाधर्थ धृतवानसि ।
अथ तृतीयामाह--
किं तद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । का दी॒प्तिः किं प॑राय॒णम् ।
एको॒ यद्धा॒रय॑द्दे॒वः । रे॒जती॒ रोद॑सी॒ उभे, इति ।
यद्देवो यो विष्णुरेक एव रेजती राजमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावुभे धारयद्धृ-
तवांस्तस्य विष्णोः किं तद्बलं तादृशी शक्तिः कुत आगता, यैर्मयूखैर्धृतवान्सा दीप्तिः
का कुत्रत्या, किं च परायणं तस्य सहायभूतं वस्तु, इति प्रष्टार आहुः ।
अथ चतुर्थीमाह---
वा॒ताद्विष्णो॒र्बल॑माहुः । अ॒क्षरा॑द्दी॒प्तिरु॑च्यते । त्रि॒प-
दाद्धा॑रयद्दे॒वः । यद्विष्णो॒रेक॑मुत्त॒मम् ( ३ ), इति ।
विष्णुर्हि वातरूपं सूत्रात्मानमुत्पाद्य तेन सूत्रेण सर्वं जगद्धारयति । तथा च वाज-
सनेयिन आमनन्ति---“वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः
परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति” इति । तस्माद्विष्णोर्बलं धारण-
सामर्थ्यं वातादागतमित्यभिज्ञा उत्तरमाहुः । दीप्तिर्जगदवभासकं ज्योतिः, तच्च
विष्णोरक्षराद्विनाशरहितात्स्वकीयात्परमपदाद्भवतीत्यभिज्ञैरुच्यते । विष्णुर्हि जगत्सृ-
ष्ट्यादिनिर्वाहकमुपासकैरूपास्यमिदम्परं यच्च ज्ञानिभिर्ज्ञेयं परं पदम्, अत एवाऽऽ-
म्नायते---“तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः” इति । तत्र परविद्यागम्यं
स्वरूपं विनाशराहित्यादक्षरम् । अत एवाऽऽथर्वणिका आमनन्ति--“अथ परा यया
तदक्षरमधिगम्यते” इति । तस्मादक्षराज्जगदवभासिका चैतन्यरूपा दीप्तिर्लभ्यते ।
“तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति” इति श्रुतेः । इदं च का

---

१ क. ॰मन्नादि॰ । २ ग. कुतत्या । ३ ख ग. रमम् । ४ क. ॰र्लभते ।
५