तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्राणमेव प्रजासु वियात॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १० )
प्राणो हि स्वावस्थानेन शरीराणि गोपायतीति गोपाः । मन्त्रे च प्राणत्वेन स्तुति-
[अ]भिप्रेत्य महावीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः । अतो गोपामपश्यमित्युक्ते सति सर्वासु प्रजासु
[प्रा]णमेव प्रसारितवान्भवति ।
आदित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रेत्य पुनरपि व्याचष्टे—
अपश्यं गोपा॒मित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः
प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ११ )
आदित्यो ह्युदयेन प्रकाशं कृत्वा सर्वाः प्रजा गोपायतीति गोपाः, तद्रूपत्वेन
[स्]तुतत्वान्महावीरो गोपाः । एतत्पाठेन यजमानमेव प्रजानां गोप्तारं करोति ।
प्रथमपादस्योत्तरभागोक्तादित्यरूपेणावस्थितस्य महावीरस्य भूमौ पतनाभावः

अथ वसन्तर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह—
अत्र॑ प्रा॒वीः । मधु॑म॒ध्वीभ्यां॒ मधु॑माधूची॑-
भ्याम् । अनु॑ वां दे॒ववी॑तये, इति ।
हे महावीरात्राऽस्मिन्कर्मणि मधुमाध्वीभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरस्मान्प्रकर्षेण रक्षित-
वानासि । मधुशब्दो वसन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे, माध्वीशब्दस्तत्पत्नीम्।
तथा द्वितीयो मधुशब्दो वसन्तावयववैशाखमासाभिमानिदेव॑माचष्टे, माधूचीशब्द-
स्तत्पत्नीम् । ताभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरित्यन्वयः । वां बसन्तदेवौ युवामनुसृत्य देववी-
तये देवप्राप्त्यर्थम्, महावीरमवेक्ष³ इति शेषः ।
मन्त्रस्य वसन्तर्तुपरतां दर्शयति--
अत्र प्रावीर्मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह ।
वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १६ )
अस्मै यजमानार्थं वसन्तसंबन्धिनावृत्ववयवौ चैत्रवैशाखमासौ स्वोचितभोगप्रदान-
समर्थौ करोति ।
अथ ग्रीष्मर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत । सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ।
सꣳ सूर्ये॑ण रोचते ( १ ), इति ।
अग्निशब्दाभ्यामत्युष्णौ ग्रीष्मावयवौ ज्येष्ठाषाढमासौ विवक्षितौ । तत्रैकोऽग्निज्ये-
ष्ठमासरूपो द्वितीयेनाग्निनाऽऽषाढमासरूपेण संगतोऽभूत् । तदुभयमासवर्तिनावादित्यं
सवितृसूर्यशब्दाभ्यां विवक्ष्येते । अयं महावीराख्यो देवो ज्येष्ठमासे सवित्रा संगतः
आषाढमासे सूर्येण संगत्य रोचते ।
अस्य मन्त्रस्य ग्रीष्मर्तुपरतां दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह ( ५ ) । ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १७ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
त॑स्यैव मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह । अग्निह्यैवैषोऽग्निना संगच्छते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १८ )
१ क. ख. ॰यवार्धवै॑ । २ क. ख. ॰वतामा॑ । ३ क. 'म्, अवे॑। ४ ग. ॰क्षत।॑
५ ग. गतः । ६ क. ॰मासरूपेण वि॑। ७ ख. तत्रैव । ८ ख. ॰स्यार्थं द॑।

प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६९
: एष महावीररूपोऽग्निरादित्यरूपेणाग्निना संगच्छत इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ।
पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह--'
स्वाहा॒ सम॑ग्निस्तप॑सा गत । सं दे॒वेन॑
सवि॒त्रा । स५ सूर्ये॑णारोचिष्ट, इति ।
स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थः । अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासस्तपसा तापयुक्ते-
ऽऽषाढमासेन स्वाहा सुष्ठु समागतः संगतोऽभूत् । सं देवेनेत्यादि पूर्ववत् ।
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति--
स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १९ । )
ग्रीष्मविषयत्वं पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्त(मेवोत्त)रमन्त्रेणापि श्रुतिर्ब्रूते ।
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
ध॒र्ता दि॒वो वि॒भासि॑ रज॑सः । पृ॒थि॒व्या ध॒र्ता । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य
ध॒र्ता । ध॒र्ता दे॒वो दे॒वाना॑म् । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः, इति ।
हे महावीर वर्षर्तुरूपेण दिवो द्युलोकस्य रजसो मेघादिरजसोपेतस्य धर्ता
[धा]रको विभासि प्रकाशसे । तथौषधीजननेन पृथिव्या अपि धर्ता, स्वकीयवृष्टिप्र-
[सा]रणेनोरोर्विस्तीर्णस्यान्तरिक्षस्यापि धर्ता, हविर्द्वारेणोपकारकत्वाद्देवानामापि धर्ता
[पोष]को देवः । अत एवामर्त्यो मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति
[त]पो॒जाः ।
अस्य मन्त्रस्य वर्षर्तुपरतां दर्शयति--
धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या
इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयम् ।
( प्रपा० ५ अनु० ६ । विभा० २० )
शारदर्तु(शरदृतु)रूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य त्वा ( २ ) ।
ऊ॒र्ध्वमि॒ममध्व॒रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ, इति ।
हे महावीर त्वां हृदे हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । मनसे मनोरथं त्वामवेक्षे । अत्र
मनःशब्दाभ्यामनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावश्वयुजकार्तिकमासावुपलक्ष्येते । तन्मा-
ग. गतः ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text in Markdown format with complete Devanagari Unicode, Vedic svara accents, and original punctuation:

२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० ५
सङ्गोचितभोगसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । तथा दिवे द्युलोकप्राप्त्यर्थं, सूर्याय सूर्यप्राप्त्यर्थं
त्वामवेक्षे । इममस्मदीयमध्वरं यागमूर्ध्वं कृधि, उन्नत करो । होत्रा इमा होमक्रि-
दिवि द्युलोके देवेषु मध्ये यच्छ देहि कथयेत्यर्थः ।
अस्य मन्त्रस्य शारदर्तु(शरदृत्तु)परतां दर्शयति--
हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ( ६ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २१ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
मन्त्रचरमभागेन(ण)सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसंबन्धं दर्शयति--
दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्याह । होत्राभिरेवैमाँल्लोकान्संदधाति, इति ।
[

[१०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७१
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधैः स्तावकान्युच्यन्ते । तत्रैकवाक्यतामाह—
त॒पो॒जां वाच॑म॒स्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म् ( ३ ), इति ।
हे महावीरास्मेऽस्मभ्यं तपोजां तपस उत्पन्नां देवायुवं देवानिच्छन्तीं वाचं मन्त्र-
रूपां नियच्छ नितरां देहि ।
तपोजामित्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग्विवक्ष्यते तस्यास्तपस्विना पुरुषेण लभ्य-
मानत्वादित्येतद्दर्शयति—
तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या
वाक् । सा तपोजाः । तामेवावरुन्धे, ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २५ )
वाक्यान्तरमाह--
गर्भो॑ दे॒वाना॑म्, इति ।
अयं महावीरो देवानां संबन्धी गर्भरूपः, देवैरपेक्षितस्य हविषोऽत्र गर्भरूपेणाव-
स्थानात् ।
मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति—
गर्भो देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २६ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता म॑ती॒नाम्, इति ।
देवैर्हविःप्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्तासां प्रजानां महावीरः
प्रदानेन पालकत्वात्पिता ।
मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति—
पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः । तासामेष
एव पिता । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २७ )
वाक्यान्तरमाह--
पतिः॑ प्र॒जाना॑म्, इति ।
अयं महावीरः पूर्वोक्तरीत्या पालकत्वात्प्रजानां स्वामी ।
१ क. ॰म् । मन्त्रान्तरमा॰ । २ ख. ॰नां पातः म॰ । ग. ॰नां मातुं म॰ ।

१७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु०
अस्य वाक्यस्या१र्थप्रसिद्धिं दर्शयति—
पतिः प्रजानामित्याह । पतिर्ह्येष प्रजानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २८ )
वाक्यान्तरमाह—
म॒तिः क॒वी॒नाम्, इति ।
ये कवयः शास्त्रार्थाभिज्ञाः, तेषामभिज्ञानसाधनबुद्धिरूपोऽयं महावीरः । अने
क२र्मण्यनुष्ठिते तेन सुकृतेन प्रज्ञोदयात् ।
अस्मिन्नर्थे प्रसिद्धिं दर्शयति—
मतिः कवीनामित्याह ( ८ ) । मतिर्ह्येष कवीनाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २९ )
वाक्यान्तरमाह—
सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्राऽय॑तिष्ट । स५ सूर्य्येणारुक्त, इति ।
अयं महावीरो देवो देवेन सवित्रा संयुज्यायातिष्ठ यजमानमनुग्रहीतुं प्र-
कृतवान् । तथा सूर्येण संयुज्यारुक्त दीप्तवान् ।
अत्र देवशब्दद्वयेनाऽऽदित्यमहावीरौ विवक्षिताविति दर्शयति—
सं देवो देवेन सवित्राऽयतिष्ट स५ सूर्येणारुक्तेत्याह ।
अमुं चैवाऽऽदित्यं प्रवर्ग्यं च स५शास्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३० )
सम्यक्कथयतीत्यर्थः ।
वाक्यान्तरमाह—
आयु॒र्दास्त्वम॒स्मभ्यं॑ घर्म व॒र्चोदा अ॑सि, इति ।
हे घर्म महावीर त्वमस्मभ्यमायुस्तेजसोः प्रदाताऽसि ।
अस्य वाक्यस्याऽऽयुष्परतां दर्शयति—
आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असी-
त्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३१ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता नो॑ऽसि पि॒ता नो॑ बोध, इति ।
१ ख. ग. ॰स्यार्थे प्र° । २ क. ॰र्मेणाऽनु° ।

॥ प्रपा० ४ अनु० ७ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७३

हे महावीर नोऽस्माकं पालकत्वात्पिताऽसि अतः पिता जनक एव भूत्वा नोऽस्मा-
न्बोध, इदं कुर्विति सन्मार्गं बोधय ।
महावीरे प्रवृत्तस्योत्तरकर्तव्यताया बुध्यमानत्वाद्बोधकत्वमस्यावश्यमस्तीत्येतद्द-
र्शयति—
पिता नोऽसि पिता नो बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३२ )
वाक्यान्तराण्याह—
आयुर्धास्तनू॒धाः । पयो॒धाः । वर्चो॒दा वरिवो॒दा
द्रवि॑णो॒दाः ( ४ ) । अन्तरि॑क्ष॒प्र उ॑रो॒र्वरी॑यान् ।
अ॒शी॒महि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
अयं महावीरो दीर्घमायुः शरीरपाटवं क्षीरसमृद्धिं च संपादयति । तथा कान्तिं
मूर्जां धनं च प्रयच्छति । अन्तरिक्षं

२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०७]
कल्पः—“अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्ट्रीमती ते
सपेय” इति । पाठस्तु—
त्वष्ट्री॑मती ते सपेय॒ । सु॒रेता॒ रेतो॒ दधा॑ना । वीरं॑ विदेय॒
तव॑ सं॒दृशि॑ । माऽहꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒ वि यौ॑षम् (५), इति ॥
रोच॑ते॒ सूर्या॑य त्वा दे॒वायुवं॑ द्रविणो॒दा दधा॑ना॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
हे महावीर ते तव प्रसादादहं पत्नी त्वष्ट्रीमती सिक्ते रेतसि रूपाणां विकर्त्रा
*त्वष्टृशब्देन युक्ता सती सपेय पत्या संगच्छेय । ततः संगमादूर्ध्वं सुरेताः शोभनेन
पुत्रोत्पादने(के)न रेतसा युक्ता सती रेतो दधाना तादृशमेव पतिसंबद्धं रेतो धारयन्ती
तव संदृशि त्वदीय कटाक्षे सति वीरं विदेय कर्मणि शूरं पुत्रं लभेय । अहं त्वत्प्रसा-
दाद्रायस्पोषेण धनपुष्ट्या मा वियोषं वियुक्ता मा भूवम् ।
अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसंख्यां दर्शयति—
नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः
(९) । नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो
दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३३ )
अवकाशयन्तेऽर्थं प्रकाशयन्त इत्यवकाशा मन्त्राः । ते चात्र नवसंख्याका भवन्ति
अपश्यं गोपामित्येको मन्त्रः, अत्र प्रावीरित्याद्या ऋतुविषयाः षण्मन्त्राः, तपोजाभि-
त्यादि मा मा हिꣳसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रातयः सन्त्वि-
त्यन्त एको मन्त्रः । एवं नवसंख्याकाः । त्वष्ट्रीमतीत्यादिकः पत्न्या दशमो मन्त्रः
पुरुषशरीरेऽपि च्छिद्रगताः प्राणा नवसंख्याकास्तदपेक्षया नाभिर्दशमी, अतो मन्त्र-
गतसंख्यासाम्याद्यजमाने प्राणानेव सुस्थितान्करोति । अपि च विराड्द्वाराऽन्नमपि
प्राप्नोति ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यं महावीरावेक्षणं विधत्ते—
यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

• “त्वष्ट्रा देवेन” इति तै पु० पाठः, इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ ग. त्वष्ट्रीम॑ । २ ग. त्वष्ट्री॑म॑ । ३ ग. त्वष्ट्रीम॑ । ४ ग. ˚का ऋत्विजां भ˚ । ५ ˚
  ˚न्वित्वत्यन्तिको मन्त्र एकः । ए˚ । ६ ग ˚स्थितान्क˚ ।

[प्रपा० ४ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७५
ए॒ता वै होत्रा॑ः । होत्रा॑भिरेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति ( १० ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३४ )
यदा धनुष्कोट्या यज्ञपुरुषस्य शिरश्छिन्नं तदा देवास्तच्छिरो होत्राभिर्यज्ञशरीरे
प्रतिहितवन्तः । होमनिष्पादिका ऋत्विजां याः प्रत्यवेक्षणादिक्रिया एता एव होत्रा-
स्तस्मादृविजामवेक्षणेन होत्राभिरेव यज्ञस्यः शिरः प्रतिहितं भवति ।
अश्लिष्टेत्यादिमन्त्रैरुपस्थानादूर्ध्वकालीनत्वमवेक्षणस्य विधत्ते—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा
असृजत । प्र॒जानाँ॑ सृष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३५ )
रुचिधातवर्थप्रतिपादकैरश्लिष्टेत्यादिकैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितो महावीरो रुचितः, तादृशं
पश्चादवेक्षेरन् । पुरा प्रजापतिः प्रवर्याद्रुचितादेव प्रजाः सृष्टवान्, अतोऽत्रापि
सृष्ट्यै तद्भवति ।
पूर्वोक्तमेवानूद्य पुनः प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै पर्जन्यो वर्षति ।
वर्षु॑कः पर्जन्यो भवति । सं प्र॒जा ए॑धन्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३६ )
पूर्वोक्ताद्रुचितात्प्रवर्यादेव कर्मानुष्ठानद्वाराऽऽदित्यप्राप्त्या मेघो वर्षति, अतोऽ-
त्रापि रुचितावेक्षणे पर्जन्यो वर्षणशीलो भवति, प्रजाश्च सम्यग्वर्धन्ते ।
पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचितं॑ वै ब्र॒ह्मव॑र्चसम् ।
ब्र॒ह्मव॑र्चसिनो भवन्ति ( ११ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३७ )
ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्ती रुचितं विद्वत्सभायां प्रकाशितं भवति । अतो रुचि-
तावेक्षणेन ब्रह्मवर्चसयुक्ता भवन्ति ।
अवेक्षणे पूर्वोक्तमन्त्रान्विधत्ते—
अधीयन्तोऽवेक्षन्ते । सर्व॒मायु॑र्यन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३८ )
अधीयन्तोऽपश्यं गोपामित्यादिमन्त्रान्पठन्त ऋत्विजोऽवेक्षेरन्, ततो मन्त्रसामर्थ्या-
त्सर्वायुःप्राप्तिः ।
क. ख. ॰ति प्रत्यवे॰ । २ ग. वर्धन्ते ।

२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४अनु०७]|
पत्न्याः कांचिद्विशेषं विधत्ते—
न प॒त्न्यवे॑क्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत॑ । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां
त्वस्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावेक्षेत॑ । न प्र॒जाये॑त ।
नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हेत् । ति॒रस्कृ॒त्य॑ यजु॒र्वाच॑यति ।
प्र॒जाये॑त । नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३९ )
अत्रायं विचारः, किं पत्न्यवेक्षेत न वेति । अवेक्षणपक्षे प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे
सत्यपि तदीयां प्रजां महावीरो निर्दहेदित्येष महान्दोषः, . अतो नावेक्षेतेत्येकः पक्षः।
अनवेक्षणपक्षे निर्दाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिर्न स्यादित्यन्यो दोषः, अतो दोषद्व-
यनिवृत्तये पत्नीं केनचिद्व्यवधानेन तिरस्कृत्य त्वष्ट्रीमतीति मन्त्रं पठेत्(पाठयेत्) ।
तस्मिन्मन्त्रे सपेयेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
त्वष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ४० )
ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणक्त्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्याह शारदावेवास्मा
ऋतू कल्पयति रुन्धे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवन्ति
वाचयति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
स्त्रीपुरुषयोः समवायात्प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात्सपेयेत्युच्यते ।
अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याऽऽद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्भ्यः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ* विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः” ॥
ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते—न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति । सोऽ[यं]
निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथ-
यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवम्
पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति वाक्ये क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न

• न्यायमालाऽनुरोधेनायं पाठः । अत्र तु भाष्यपुस्तकेषु क्रतोर्विधेरित्येव पाठ उपलभ्यते
  स नातीव समञ्जसः ।
  १ ग. °णक्तिवेति ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७७
[वि]धिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वाद्दानिर्णयैः, प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन ❊ निषेधस्य
योगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्ग-
तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथम(मं) काण्डं तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीय(य)-
[का]ण्डम् । एवमादावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयैः पुत्रः । तथाऽपि
तथा सति) ५प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः, तदावृत्तिविशेष(षय,तया
ज्ञशब्दो(यज्ञे) लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः ६प्रयोगे लाक्षणिकः
[स्]यादिति चेत् । बाढम् । तथाऽप्यसंजातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात्काम(दूर)मुत्त-
[र]पदे तत्कल्पनं, तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे ७प्रवर्ग्यस्य निषेधः । नतु सप्तसंस्था-
कस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च
प्र श्रूयते—अग्निष्टोमे ९प्रवृञ्जन्तीति । एवं तर्ह्य१०धिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थाऽ-
स्तु, तथा च श्रूयते--कामं तु योऽनूचानः स्यात्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति । तस्मादनूचान-
व्यतिरिक्त[=कर्तृके] प्रथमप्रयोग एवायं निषेधः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टमोऽनुवाकः ।
सप्तमे महावीरवेक्षणमुक्तम् । अष्टम ११आज्ययुक्ते महावीरे+ पयःप्रक्षेपणं प्रवृञ्जनमु-
[च्य]ते । कल्पः— “सावित्रेण रशनामादाय" इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
द्वितीयानुवाके (प्रपा० ४ अनु० २ पृ० २२४) व्याख्यातोऽयं मन्त्रः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यमादानं १२विधत्ते—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै ।
❊ निषेधस्येति पदं न्यायमालाविस्तारानुसारेण स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नास्ति ।
[ ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न्यायमालाविस्तारानुरोधेन स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नोपलभ्यते ।
+पयःप्रक्षेपणमुच्यत इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
१ क. ख. ग. 'दर्थं नि' । २ क. ख. ग. °यः । तथा सति प्र० । ३ क. ख. °यः । त० ।
४. यागक्रियाया । ५ क. ख. ग. °षेऽपि प्र० । ६ ख. ग. प्रयोगो । ७ ख. °र्ग्यनि° । ८ ग.
सं० । ९ ग. °णक्तित्वेति । १० ख. °कारभे° । ११ ख. ग. आज्ये म० । १२ ग °णं विधीयते प्र० ।

२७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४
अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू
आस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अ० ७ । विभा० १)
अदि॑त्यै रा॒स्नाऽसि॑ ।
कल्पः—‘‘ अदित्यै रास्नाऽसीत्यभिमन्त्र्य ’’ इति । हे रशने त्वमदित्यै भूमिरूपा-
धेन्वै रास्ना बन्धनार्था रशनाऽसि ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
आददेऽदित्यै रास्नाऽसीत्याह यजुष्कृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २)
आदद इत्येष पूर्वमन्त्रशेषः स्पष्टार्थत्वात्पाठ एव तस्य व्याख्यानम् । यजु
मन्त्रेण कृतिर्निष्पादनं यजुष्कृतिः, तत्सिद्धयर्थमेनेनामभिमन्त्रणम् ।
इड॒ एहि॑ । अदि॑त॒ एहि॑ । सर॑स्वत्येहि॑ ।
कल्पः—‘‘पूर्वेण द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघामाह्वयति । इड एहि । अ|
एहि । सरस्वत्येहि” इति । इडादीनि गोनामधेयानि³ तैः संबोध्येहीत्याह्वयति ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीत्याह । एतानि वा
अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३ )
वक्ष्यमाणाह्वानेन पुनरुक्तिं वारयितुं देवनामानीति विशेष्यते । इडादीनि दे-
प्रसिद्धानि गोनामानि, मन्त्रपाठे सति तैरेवेयमाहूता भवति ।
असा॑वेहि॑ । असा॒वेहि॑ । असा॒वेहि॑ ( १ ) ।
कल्पः—‘‘ प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदान इत्यादाय दक्षिण्या द्वारोपनिष्क्रम्य त्रि
र्सावेहिँ । असावेहि । असावेहि ’’ इति । घर्मदुघामाह्वयतीत्यनुवर्तते । मनुष्ये व्यक्त
सङ्केतितं गङ्गादिकं धेनुनाम ‘असौ’ इति शब्देन निर्दिश्यते, हे गङ्गे समागच्छ ।
पूर्वाह्वानाद्व्यावृत्तिमन्त्रं दर्शयति—
असावेह्यसावेह्यसावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्य-
नामानि ( १ ) । मनुष्यनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४
१ क. ॰न्वविशे॰ । २ क. ख. ॰दुघमा॰ । ३ क. ख गोर्नाम॰ । ४ क. ॰हि
५ क. ख. ॰दुघमा॰ । ६ क. साङ्केतिकं ।

इत्याह । वायुदेवत्यो वै वत्सः, इति ।
Line 17:
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ७ )
Line 18:
वत्सापाकरणे वायवः स्थेत्याम्नानाद्वायुदेवत्यत्वम् । अत एवान्यत्र ब्राह्मणे वायु-
Line 19:
रित्युक्तम् ।
Line 20:
पू॒षा त्वोपाव॑सृजतु । अ॒श्विभ्यां॑ प्रदा॑पय ।
Line 21:
कल्पः—"पूषा त्वोपावसृजत्वित्युपावसृज्य” इति । अश्विभ्यां प्रदापयेति मन्त्र-
Line 22:
। हे वत्स त्वां पूषाख्यो देवः स्तनपानार्थं मुञ्चतु, त्वं चाश्विदेवार्थं पयः प्रदापय ।
Line 23:
मन्त्रस्य पूर्वभागे पूषेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
Line 24:
पूषा त्वोपावसृजत्वित्याह । पौष्णा वै देवतया
Line 25:
पशवः ( २) । स्वयैवैनं देवतयोपावसृजति, इति ।
Line 26:
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ८ )
Line 27:
पोषकत्वादेवायं पशूनां देवः ।
Line 28:

अस्मै वत्साय क्षीरं भेषजमित्येतत्प्रत्यक्षम् । अश्विभ्यां तु हविष्प्रदानद्वारेण¹
भेषजम् ।
कल्पः—"यस्ते स्तनः शशय इति घर्मदुघाम²भिमन्त्रयते" इति । पाठस्तु—
यस्ते॒ स्तन॑: शश॒यो यो म॑यो॒भूः । येन॒ विश्वा³
पु॒ष्यासि॒ वार्या॑णि । यो र॑त्न॒धा व॑सु॒विद्यः
सु॒दत्र॑: । सर॑स्वति॒ तमि॒ह धात॑वेऽकः, इति ।
हे धेनो ते तव यः स्तनः शशयः शयानः स्थैर्येणावस्थितः, यश्च स्तनो मयोभूः
सुखस्य भावयिता, येन च स्तनेन विश्वा⁴ सर्वाणि वार्याणि वरणीयानि⁵ वत्सादि-
शरीराणि पुष्यसि पुष्टानि करोषि, यश्च स्तनो रत्नधा रत्नवन्महार्घं क्षीरं धारयति
अत एव वसुविदुत्तमं वस्तु लभते, यश्च स्तनः सुदत्रः शोभनदानशीलः, बहुक्षीरं
ददातीत्यर्थः । हे सरस्वति, एतन्नामयुक्ते धेनो तं स्तनमिह कर्मणि धातवे धा-
देवानां क्षीरं पातुमकर्योग्यं कुरु ।
स्तनवर्णनेन धेनोरेव स्तुतिः संपद्यत इत्येतद्दर्शयति—
यस्ते स्तनः शशय इत्याह । स्तौत्येवैनाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १० )
उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ंष्व । उस्र॑ घ॒र्मं
पा॑हि ( २ ) । घ॒र्माय॑ शिं॑ष्व ।
कल्पः—"उस्र घर्मꣳ शिंष्व । उस्र घर्म पाहि । घर्माय शिंष्वेति निदाय वत्स
इति । निदाय बद्ध्वेत्यर्थः । हे उस्र वत्स धर्मं⁶(र्मं क्ष)*रणयोग्यं क्षीरं शिं-
वशेषय । हे उस्र क्षीराख्यं घर्मं पाहि पालय यथा सुरक्षितं भवति तथा कुरु
किमर्थमिति तदुच्यते—घर्माय प्रवर्ग्यार्थं शिंषावशेषय ।
घर्मायेत्येतच्चतुर्थ्यन्तस्य तात्पर्यं दर्शयति—
उस्र घर्मꣳ शिंष्वोस्र घर्म पाहि घर्माय शिंष्वे-
त्याह । यथा ब्रूयादमुष्मै देहीति । तादृगेव तत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ११ )

• "रक्षणयोग्यम्" इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ क. ख. ॰द्वारेण भे॰ । २ क. घ. ॰दुग्धाम॑ । ३ ग. विश्वाः। ४ ग. विश्वाः। ५
  प्रेरणीयानि । ६ क. धर्मं श्रवणं । ख. धर्मं श्रयणं ।

[पा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५८१
लोके हि बालपुत्रार्थे क्षीरं देहीति गृहस्वामिनं बालस्य माता याचते तद्वदिदं
[द्र]ष्टव्यम् ।
बृ॒हस्पतिस्त्वो॒पसीदतु ।
कल्पः—"बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति” इति । हे धेनो त्वा त्वां दोग्धृरूपो
[बृ]हस्पतिरुपसीदतु समीपे प्राप्नोतु ।
बृहस्पतिशब्दतात्पर्यं दर्शयति--
बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्याह ( ३ ) । ब्रह्म वै
देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुपसीदति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १२ )
देवानां मध्ये बृहस्पतेः परब्रह्मरूपत्वात्तेनैवोपसदनं कृतं भवति ।
दान॑वः स्थ पेर॑वः । विष्व॑ग्वृ॒तो लो॒हि॑तेन ।
कल्पः—"दानवः स्थ पेरव इति स्तानान्संमृज्य" इति । विष्वग्वृतो लोहितेनेति
[मन्]त्रशेषः । हे स्तना यूयं दानवः क्षीरदानकुशलाः, पेरवो वत्सेन पातुं योग्याः, लोहि-
[तेन] । रक्तेन विष्वग्वृतः पृथग्भूत्वा वर्तमानाः स्थ । न हि स्तनदोहने रक्तमायाति ।
पानयोग्यत्वकथनेन शुद्धिः सूचितेत्येतद्दर्शयति--
दानवः स्थ पेरव इत्याह । मेध्यानेवैनान्करोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १३ )
विष्वग्वृत इत्यनेन क्षीरस्य रक्ताद्व्यावृत्तिर्विवक्षितेति दर्शयति--
विष्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १४ )
अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व । सर॑स्वत्यै पिन्वस्व ।
पू॒ष्णे पि॑न्वस्व । बृह॒स्पत॑ये पिन्वस्व । इन्द्रा॑य
पिन्वस्व । इन्द्रा॑य पिन्वस्व ( ३ ) ।
कल्पः—"अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेति
[वृष्णी]यिसि दोग्ध्रे दोग्धि" इति । स्थूले दोहनपात्रे दुह्यादित्यर्थः । इन्द्राय पिन्वस्व ।
[इन्द्रा]य पिन्वस्वेति मन्त्रशेषः । हे धेनोऽश्विसरस्वत्यादिदेवार्थं पिन्वस्व हविः प्रभूतं देहि ।
प्रभूतदातृत्वं धेनोः प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति--
अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे |पिन्वस्व बृहस्पतये
१ ग. वत्सेन । २ ग. वृष्णीयसि ।
१३

: "आनी-" or "आग्नी-"?
Look at line 25 end:
आ - न - ी - -
Wait, is that 'आनी-' or 'आग्नी-'?
Wait, who brings the milk? The Āgnīdhra! "आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान"!
Let's look at line 25 end:
It's 'आ' followed by... wait, is that 'ग्नी' or 'नी'?
Look at the right margin of line 25:
It says "आग्नी-" ! No, wait, look:
The letter has a vertical line, a loop like 'न', but wait, does it have 'ग्'?
Look at line 26 start: "ध्रेणाऽऽनीयमान"?
Wait! Line 26 starts with:
"ध्रेणाऽऽनीयमान" or "य्रेणाऽऽनीयमान"?
LOOK AT THE FIRST LETTER OF LINE 26:
It is 'ध्रे' or 'श्रे' or 'य्रे'?
It is 'ध्रे'! Loop of ध, with e-matra and ra-stroke: ध्रे!
"ध्रेणाऽऽनीयमान"!
And line 25 ends with "आग्नी-"!
Yes! आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान! (आग्नीध्रेण + आनीयमान).
"आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान हे पय ऊर्जो रस

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८३
इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्य॑ ।
घ॒र्मं पा॑त बसवो॒ यज॑ता॒ वट् ।
कल्पः—" इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महावीरे गोपय आनयति " इति ।
[घ]र्मं पात वसवो यजता वदिति मन्त्रशेषः । हे इन्द्र हेऽश्विनौ यूयं त्रयोऽपि मधुनः
[सं]बन्धिनं घर्मं घृतसहितं क्षीरं पात पिबत । कीदृशस्य मधुनः, सारघस्य सरघा
[म]धुमक्षिकास्ताभिर्निष्पादितं सारघं तादृशस्य । मधुनः संबन्धेन हविषस्तद्वन्मधुररस-
वम् । हे वसवो देवा यजत यागं कुरुत । वद्, इदं हविर्दत्तमस्तु ।
अस्मिन्मन्त्र इन्द्रशब्देन सहाश्विशब्दस्य प्रयोगाभिप्रायं दर्शयति—
अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधतावाब्रूताम् ।

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०८]
गतसारत्वात्सोमयागे भविष्यति वषट्कारो निःसारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वष-
ट्कार इति श्रुतस्य वज्रस्याभावाद्रक्षांसि यज्ञं विनाशयेयुः । अत उभयदोषपरीहा-
राय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य वडि॒त्येव प्रयोक्तव्यम् । तथा सति संपूर्णत्वाभावात्प्रत्यक्षो
वषट्कारो न भवति । अंश एव ततः ( अंशत एव ) सद्भावात्परोक्षस्तिरोहितो
वषट्कारो भवति । ततः संपूर्णवषट्कारो न गतसारः, एकदेशस्यापि विद्यमान-
त्वाद्वज्रसद्भावेन रक्षांस्यपि यज्ञं न विनाशयन्ति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहोमि ।
कल्पः—“स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते
इति । वृष्टिवनये वृष्टिप्रदानाय सूर्यस्य रश्मये हे ऊष्मंस्त्वां स्वाहा जुहोमि स्वाह-
कारयोग्यामाहु॑तिमाहुतिद्रव्यं कृत्वा जुहोमि ।
सूर्येत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति —
स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्याह । यो वा
अस्य पुण्यो रश्मिः । स वृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २३ )
सूर्यो न साक्षाद्वृष्टिं प्रयच्छति किंतु पुण्यरश्मिद्वाराऽतः साक्षाद्रश्मय एव वृ-
प्रदानायाऽऽहुतिर्युक्ता ।
मधु॑ ह॒विर॑सि ।
कल्पः— “मधु हविरसीत्यजापयः” इति । महावीर आनयतीत्यनुवर्तते । हेऽजा
त्वं मधुरं हविरसि ।
स्वादु कर्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति—
मधु हविरसीत्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २४ )
सूर्य॑स्य॒ तप॑स्तप ।
कल्पः--“सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्” इति । उद्यन्तमनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते
ऊष्मन्सूर्यस्य तपः सूर्यसंबन्धिनं तापमपि तप त्वमतिशयेन तप्तं कुरु ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २५ )
१ क. ख. ॰यागो भ॰ । २ ग. ॰हुर्ति द्र्वं ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८५
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां त्वा॒ परि॑गृह्णामि॑ ( ४ ) ।
कल्पः—"द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य" इति ।
हे महावीर त्वां द्यावापृथिवीदेवतारूपाभ्यां शफाभ्यां परिगृह्णामि ।
मन्त्रबलाद्द्यावापृथिवीपरिग्रहः सिध्यतीति दर्शयति—
द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्याह । द्यावा-
पृथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २६ )
अ॒न्तरि॑क्षेण त्वोप॑यच्छामि ।
कल्पः---"प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन
प्रतिप्रस्थातोपयच्छति” इति । हे महावीर त्वामन्तरिक्षदेवतारूपेणोपयमनाख्यकाष्ठपा-
त्रेणोपयच्छाम

२८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ८]
सुव॑र्मे यच्छ । दिवं॑ यच्छ दि॒वो मा॑¹ पा॒हि ( ५ ), इति ॥
एहि॑ पा॒हि पिन्व॑स्व॒ गृहा॒म्यर्व॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
हे प्रवर्ग्य त्वं तेजोरूपोऽसि । अतस्तेजोरूपमाहवनीयमनुलक्ष्य प्रेहि प्रकर्षेण गच्छ।
अत्युष्णस्त्वं द्युलोकादीन्स्पृशन्नपि मा [मा] हिंसीः, तापं मा कुरु । सुवरसिं² त्वमेव
स्वर्गे³रूपोऽसि । अतः स्वर्ग⁴सुखं मे प्रयच्छ । तत्सुखाधारं दिवं द्युलोकं मे प्रयच्छ⁵।
दिवो द्युलोकान्मां पाहि । तत्र⁶ राक्षसप्रवेशं निवार्य पालय ।
मन्त्रस्य पूर्वभागे तेजोऽनुप्रेहीत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति-
वि वा एनमेतदर्धयन्ति । यत्पश्चात्प्रवृज्य पुरो जुह्वति ।
तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २९ )
आहवनीयस्य पश्चिमभागे गार्हपत्यस्योत्तरदेशे प्रवर्ग्यं कृत्वा पुरः पूर्वस्यां दिश्या-
हवनीये जुह्वतीति यदस्ति एतेनैनं प्रवर्ग्यं [ व्यर्धयन्ति ] समृद्धिरहितं कुर्वन्ति
प्रवृञ्जनेनैव तेजसो⁸ गतत्वात् । अतस्तेजोऽनुप्रेहीत्युक्त्या द्रव्ये तेजः संपादितं भवति
मध्यमभागस्याहिंसापरत्वं दर्शयति-
दिविस्पृङ्मा मा हिंसीरन्तरिक्षस्पृङ्मा मा हिंसीः पृथिवि-
निस्पृङ्मा मा हिंसीरित्याहाहिंसायै ( ८ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३० )
तृतीयभागस्याऽऽशीःपरत्वं दर्शयति-
सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो
मा पाहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ विभा० ३१ )
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
══════════════════════════════════════
१ ग. (४)। २ क. ख. ॰सि स्व॰। ३ ग. ॰मैसुखरू॰। ४ क. ख. स्वर्ग्यं सु॰। ५
क. ख. यच्छ । ६ क. तत्राक्षिशब्दम्॰ । ख. तत्र रूप(क्षय)शब्दम्॰ । ७ क. ख. पुनः। ८
॰सोऽपग॰