तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०७]
कल्पः—“अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्ट्रीमती ते
सपेय” इति । पाठस्तु—
त्वष्ट्री॑मती ते सपेय॒ । सु॒रेता॒ रेतो॒ दधा॑ना । वीरं॑ विदेय॒
तव॑ सं॒दृशि॑ । माऽहꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒ वि यौ॑षम् (५), इति ॥
रोच॑ते॒ सूर्या॑य त्वा दे॒वायुवं॑ द्रविणो॒दा दधा॑ना॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
हे महावीर ते तव प्रसादादहं पत्नी त्वष्ट्रीमती सिक्ते रेतसि रूपाणां विकर्त्रा
*त्वष्टृशब्देन युक्ता सती सपेय पत्या संगच्छेय । ततः संगमादूर्ध्वं सुरेताः शोभनेन
पुत्रोत्पादने(के)न रेतसा युक्ता सती रेतो दधाना तादृशमेव पतिसंबद्धं रेतो धारयन्ती
तव संदृशि त्वदीय कटाक्षे सति वीरं विदेय कर्मणि शूरं पुत्रं लभेय । अहं त्वत्प्रसा-
दाद्रायस्पोषेण धनपुष्ट्या मा वियोषं वियुक्ता मा भूवम् ।
अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसंख्यां दर्शयति—
नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः
(९) । नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो
दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३३ )
अवकाशयन्तेऽर्थं प्रकाशयन्त इत्यवकाशा मन्त्राः । ते चात्र नवसंख्याका भवन्ति
अपश्यं गोपामित्येको मन्त्रः, अत्र प्रावीरित्याद्या ऋतुविषयाः षण्मन्त्राः, तपोजाभि-
त्यादि मा मा हिꣳसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रातयः सन्त्वि-
त्यन्त एको मन्त्रः । एवं नवसंख्याकाः । त्वष्ट्रीमतीत्यादिकः पत्न्या दशमो मन्त्रः
पुरुषशरीरेऽपि च्छिद्रगताः प्राणा नवसंख्याकास्तदपेक्षया नाभिर्दशमी, अतो मन्त्र-
गतसंख्यासाम्याद्यजमाने प्राणानेव सुस्थितान्करोति । अपि च विराड्द्वाराऽन्नमपि
प्राप्नोति ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यं महावीरावेक्षणं विधत्ते—
यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

• “त्वष्ट्रा देवेन” इति तै पु० पाठः, इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ ग. त्वष्ट्रीम॑ । २ ग. त्वष्ट्री॑म॑ । ३ ग. त्वष्ट्रीम॑ । ४ ग. ˚का ऋत्विजां भ˚ । ५ ˚
  ˚न्वित्वत्यन्तिको मन्त्र एकः । ए˚ । ६ ग ˚स्थितान्क˚ ।