तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

य॒मनामकाय? यमनामकाय! "यमाय त्वा" -> यमनामकाय!
And in L17: "विभादिभिर्युक्ताय" or "ऋभुमते"? In mantra L11: "त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते" -> wait, does it say "ऋभुमते" in the mantra?
Look at L11: "स॒वि॒त्रे त्व॑र्जुम॑ते" -> wait, is that "त्वर्जुमते" or "त्वृभुमते"?
Look at L11: त्व followed by ॠ / र्जु:
Wait! In Taittiriya Aranyaka 4.9:
"सवित्रे त्वर्जुमते" or "सवित्रे त्वृभुमते"?
The mantra in Taittiriya Aranyaka 4.9.1 is:
"सवित्रे त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा" (or त्वृभुमते).
Here it is printed: "त्व॑र्जुम॑ते" (or त्व॑र्भुम॑ते / त्वृभुमते).
And in L17, before "-म्भादिभिर्युक्ताय", maybe "ऋजुत्वादि..." or "ऋभ्वादिभिर्युक्ताय"?
It looks like "[ऋ]भादिभिर्युक्ताय" or "[वि]भादिभिर्युक्ताय" or "म्भादिभि

शस्तानां?
Look at Char 1: is it श or शा?
Wait, what about ऋताfilter?
Let's search Taittiriya Aranyaka Sayana Bhashya online for:
"देवताभ्यो जुहोति, इति ।"
The Brahmana text is:
"एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जुहोति" (Taittiriya Aranyaka 5.7.6 or similar).
In Sayana's commentary on this sentence:
"... मन्त्रानुपसंहरति" or "... मन्त्राणामुपसंहरति"
What is the exact text of Sayana?
"उक्तानां मन्त्रानुपसंहरति" ? Wait! Could Char 1 be उ with the shirorekha connecting from the next letter?
Wait! Look at line 11: शिरो नामपञ्चकेन...
Look at line 31 again carefully:
Wait, is Char 1:
Look at the characters:
Letter 1: It has a left loop, then a vertical bar. Wait, that's वा!
Wait, why वा? Look at line 31:
Could it be वा ता नां?
Wait, why would it be वातानां?
Is there ANY word वातानां?
Wait! Could it be आ हु ती नां?

[प्र० ४। अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८९
समुद्रादिभ्यो यमान्तेभ्यस्त्रयोदशमन्त्रोक्ताभ्यो देवताभ्यो होमः कृतो भवति ।
अनुष्ठेयमन्त्रसंख्यां प्रशंसति—
दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विरा॑ट् । अन्नं॒ विरा॑ट् । वि॒राजे॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४० )
*त्रयोदशसु त्रयाणां विकल्पार्थत्वेन पूर्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकं चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां
१दशत्वसंपत्तिः, अतो विरा²जाऽन्नप्राप्तिः ।
अथ रौहिणपुरोडाशौ विधत्ते—
रौ॒हि॒णाभ्यां॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कम॑यन् । तद्रौ॑हिणयो रौहिण॒त्वम् । यद्रौ-
हि॒णौ भवत॑तः । रौ॒हि॒णाभ्या॑मे॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४१ )
स्वर्गं(र्गे) रोहे³त्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति रौहिणौ ताभ्यां स्वर्गप्राप्तिः ।
रौहिणपुरोडाशय्योर्दक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावुत्तरानुवाक आम्नास्यमानावपि पुरो-
डाशविधिप्रसङ्गादिहैवोपहृत्य ४व्याख्यास्ये(ये)ते —
अह॒र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुष॒ताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॒ रात्रि॒-
र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहेत्या॑ह । आ॒दि॒-
त्यमे॒व तद॒मुष्मिं॑ल्लो॒केऽह्ना॑ पुर॒स्ताद्दा॑धार । रात्र्या॑ अ॒वस्ता॑त् ।
तस्मा॑दसावादि॒त्योऽमुष्मिँ॑ल्लो॒केऽहो॑रा॒त्राभ्यां॒ धृतः (१२), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४२ )
मनुष्यनामानि पशवः सीदत्वित्याहेन्द्रायेत्याहार्धयति घ्नन्ति गृह्णात्याहिꣳसावै
पद्माऽऽहऽऽदित्यवते स्वाहेत्याह पितृमानेति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अहर्देवता केतुनाऽध्यक्षरूपेणाऽऽदित्यमण्डलेन सह ज्योतिर्जुषतां प्रकाशं सेव-
तां । ज्योतिषां मध्ये सुज्योतिः शोभनज्योतीरूपमहरुद्दिश्य स्वाहुतमिदमस्तु ।
रात्रिदेवतामन्त्रोऽपि व्याख्येयः । तत्तेन मन्त्रद्वयेन स्वर्गलोकात्परस्तादुपरिभागेऽ-
ह्ना सहितमादित्यं धारयति । अवस्तादधोभागे रात्रिदेवतया सहितमादित्यं
यति । यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गेऽसावादित्यो देवताद्वयेन धृतो वर्तते ।
वि॒श्वा आशा॒ दक्षि॑णसत् ।
कल्पः—‘‘अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणा

२९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१]
ब्रह्माणमीक्षते” इति । दक्षिणदेशे सीदतीति दक्षिणसद्ब्रह्मा सोऽयं विश्वा आशाः
सर्वदिग्वर्तिनो देवान्प्रीणात्विति शेषः ।
उक्तार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति—
विश्वा आशा दक्षिणसदित्याह । विश्वानैव देवान्प्री-
णाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० १ )
अनेन मन्त्रेण देवप्रीतिर्भवति । यागे संभावितदोषाच्च यजमानं पालयति ।
विश्वा॑न्दे॒वान्या॑डि॒ह ।
कल्पः—“ विश्वान्देवानयाडिहेति होतारम्” इति । ईक्षत इत्यनुवर्तते । इ
कर्मणि होता विश्वान्देवानयाडिष्टवान् ।
अयाट्शब्देन सर्वदेवानां भागसमृद्धिं दर्शयति—
विश्वान्देवानयाडिहेत्याह । विश्वानैव
देवान्भागधेयेन समर्धयति

प्रपा०४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९१
अह॑र्दि॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । अनु॑ वां॒ द्यावा॑-
पृथि॒वी मं॒ᳵसाताम् । स्वाहेन्द्रा॑य, इति ।
हेऽश्विनौ घर्मं प्रवर्यहविः पातं पिबतम् । कीदृशम् । हार्दिवांनं हृदयप्रिया-
तिशयो हार्दी सोऽस्यास्तीति हार्दिवा तादृशम् । अहरहश्चास्मिन्दिने दिवाभिद्योत-
मानाभिरूतिभिरस्मद्विषयल( र ? )क्षणाक्रियाभिर्निमित्तभूताभिः पातमिति पूर्वत्रा-
न्वयः । हेऽश्विनौ वां युवां द्यावापृथिव्यौ देवते अनुमंसातामनुमतौ कुरुताम् । इन्द्रा-
येदं स्वाहुतमस्तु ।
स्वाहेन्द्रा वद् ।
कल्पः—" स्वाहेन्द्राँ वदित्यनुवषट्कृते " इति । जुहोतीत्यनुवर्तते । ऐन्द्रेत्ययं
शब्दः परमैश्वर्ययोगात्स्विष्टकृ

"
Ah! Footnote 5 is indeed attached to "दत्तवत्यौ" or "प्राठ्यं"!
Wait, look at line 18: "हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?]"
Wait, where is the marker '५'?
Ah, footnote 5: "५ ग. ॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰ ।"
It says that manuscript 'ग' has "॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰" instead of something.

Let's read lines 17-26 very carefully:
द्रव्यमपातं युवां पीतवन्तौ । द्यावापृथिव्यौ च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यौ । प्रकृष्टरस-
हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?] यथावद् स्विष्टकृद्देवतायै यथावद्दत्तवानस्मि । द्यावा-
पृथिव्योः प्रसादादस्य कर्मणो निष्पत्तेस्ताभ्यां नमोऽस्तु । हेऽश्वीन्द्ररूप प्रवर्ग्यदेव
Wait, is there a danda after प्रवर्ग्यदेव?
No, line 19 ends with: "प्रवर्ग्यदे-"
Wait! Look at the end of line 19:
"प्रवर्ग्यदे-" with a hyphen/dash, or just "प्रवर्ग्यदे"?
Yes, it's split across lines: "प्र

। दशमे तदङ्गद्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहो-
[मः क्रि]यते । तत्राऽऽदौ किंचिदनुमन्त्रणमुच्यते ।"
Wait, let's look at what is visible in line 24:
At the very left edge, there is ...ियते or [मः क्रि]यते.
Let's see: [मः क्रि]यते or [क्रि]यते or ियते.

Wait, what about line 25?
Line 25 starts with:
तेप्रख्याता?
Wait, in line 24: कल्पः--“उपर्याहवनीये धार्य-
Note footnote 3 on धार्य-:
३ ग. °ये धार्यं° ।
Then line 25:
तेप्रख्याता? No, if line 24 ends with धार्य-, line 25 must be:
[माणे] प्रख्याता?
Look at line 25:
[माणे] प्रख्याताच्छृतदध्ना!
Wait, look at the image at the start of line 25:
What is the first word of line 25?
In the image:
तेप्रख्याता?
Wait, look at the letters:
ते? No, it's माणे?
Wait, line 2

२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०१०]
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॒ पीपि॑हि । सु॒भूता॑य॒ पीपि॑हि । ब्रह्म॑वर्च॒साय॑
पीपिहि(१)। यज॑मानाय॒ पीपि॑हि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ पीपि॑हि, इति ।
आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति
प्रवर्ग्यो विक्षरति विशेषेण पात्रस्योर्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं संबोध्येद-
मुच्यते—हे प्रवर्ग्य, इषेऽन्नार्थं पीपिहि त्वं प्रवृद्धो भव । तयोर्जे रसार्थं ब्राह्मणार्थं
च प्रवृद्धो भव । सुभूतं शोभनं प्राणिजातम् । मह्यं ज्यैष्ठ्यायाध्वर्योर्मम प्रशस्तत्वाय
प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्वमिदमाभिवर्धत इत्यर्थः ।
एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्ताया वृष्टिहेतुत्वं दर्शय

[प्र० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९५
परिधीनामन्तरेव यथा पतति तथाऽभिवर्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ।
[ते]षु चतुर्थिविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति--
इ॒षे पी॑पि॒ह्यू¹र्जे पी॑पिहीत्याह । इषमेवोर्जं॒ यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २० )
उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसंधेयम् ।
सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्तात्पर्यमाह--
यज॑मानाय पीपिहीत्याह । यज॑मानायै॒वैतामाशिष॒माशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २१ )
यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः ।
अध्वर्योः स्वार्थे मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति--
मह्यं॑ ज्यैष्ठ्याय पीपिहीत्याह । आत्मन ए॒वैतामाशिषमाशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २२ )
त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा ।
कल्पः--‘‘अथैनं दिशोऽनुप्र³हावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा
[भू]त्या’’ इति । हे प्रवर्ग्य त्विष्यै दीप्तिसिद्धये त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि ।
[द्युम्ना]य धै⁴र्यासिद्धये त्वां दक्षिणस्यां दिशि हुतं करोमि । इन्द्रिया⁵याभिवृद्धये त्वां
[प्रती]च्यां दिशि हुतं करोमि । भूत्या ऐश्वर्यसिद्धयर्थमुदीच्यां दिशि हुतं करोमि ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति--
त्विष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रियाय त्वा
भू॒त्यै त्वेत्या॑ह । यथाय॒जुरे॒वैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २३ )
घ॒र्माँऽसि॑ सु॒धर्मा॒ मे न्य॑स्मे । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒त्राणि॑
धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॑ स्क॒न्दया॑त् ( २ ) ।
कल्पः--‘‘प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि⁶धाय पूर्वस्मिन्खरे रजतं
निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्माऽसि सुधर्मा मे न्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति
[ब्रा]ह्मणस्य? ] क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्य’’ इति⁷ । नेत्त्वा वातः
१ ग. 'पिह्यूर्जे । २ घ. ०मानमेवै० । ३ ग. ०प्रजाव० । ४ ख. ग. धनासिं० । ५ ग.
। वीर्यवृ० । ६ क. ख. विधाय । ७ क. °नि । हे ।

? No, it looks like ष्टा!
Wait, look at the two characters:
First character: द्वे
Second character: ष्टा?
Wait, is the second character ष्टा?
Let's compare ष्टा in L17:
In L17: द्वेष्टा: द्वे then ष्टा. The ष्टा in L17 has a loop for ष, subscript ट, and an ा matra with a horizontal connector.
In L25: after द्वे, the character has:
Wait, it has an ा matra!
Yes, it has a vertical line on the right!
And the body has ष + ट?
Wait, or is it द्वौ?
Wait, if it were द्वौ: द् + वौ. But here we have द्वे first!
Wait, is the first one द्वे?
Yes, द् with व and top slant stroke े: that is unmistakably द्वे.
Then the next akshara:
Wait, is it ष्टा?
Yes, it looks like ष्टा! But wait, why is it द्वेष्टा?
In Sanskrit, द्वेष्टा द्वेष्यश्च इति उभयविधं is a dvandva compound or mentioning the two words:
"द्वेष्यं द्वेष्टा चेत्युभयविधं शत्रुं" -

प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९७
स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्मपे॑भ्य॒ः स्वाहा॑, इति ।
अनिष्टस्य हिंसकः शराः, तादृशाय शरसे पूष्णे पोषकाय देवाय स्वाहुतमिद-
मस्तु । ग्रावभ्यः पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यो वाग्देवताभ्यः । प्रतिरेभ्योऽभिवृद्धिहेतुभ्यः
प्राणदेवेभ्यः ।
प्रथममन्त्रे पूषञ्छ(श)ब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति—
पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता
हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २७ )
द्विविधा हि देवता हुतभागा अहुतभागाश्चेति। तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्—“हुतादो
वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये” इति । तासु हुतभागाः सर्वा अप्यत्रोपलक्षितास्ताभ्यः
सर्वाभ्य एन

: udatta above ति॑, visarga. के॒: anudatta under के॒. तुना॑: udatta above ना॑`.

Line 29:
जुषताम् । सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॑ ।
Wait, let's look at सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा:
सु॒: anudatta under सु॒.
ज्यो: no mark.
ति॒: anudatta under ति॒.
र्ज्यो: no mark.
ति॑: udatta above ति॑.
षा: wait, is there an anudatta under षा? In line 29, under षा there is no line! Wait, look under सु॒ (line), under ति॒ (line), then र्ज्योति॑षा - wait, is there a line under ति or षा?
Ah, look at line 29:
There is a line under सु॒, a line under ति॒ (of सुज्योति), NO line under र्ज्योति॑षा, but wait, is there a line under षा? No, wait! There is a line under ति of सुज्योति॒? Yes.
Wait, what about स्वाहा॑? There is an udatta above हा॑.
Wait, look between षा

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९९
जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५ स्वाहा॑ । रात्रि॒र्ज्योति॑:, केतुना जुषतां सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा५
स्वाहा॑ '' इति । तावेतौ मन्त्रौ पूर्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणोदाहरणप्रसङ्गेन व्याख्यातौ ।
अपी॑परो माऽह्नो॒ रात्र्यै॑ मा पाहि । ए॒षा ते॑
अग्ने॒ समि॒त् । तया॒ समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः ।
वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः । अपी॑परो मा॒ रात्रि॑या॒ अह्नो॑ मा
पाहि ( ४ ) । ए॒षा ते॑'अग्ने समि॒त् । तया॒
समि॑ध्यस्व । आयु॑र्मे दाः । वर्च॑सा माऽऽङ्क्षीः ।
कल्प:--‘‘ अपीपरो माऽह्नो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्वाऽऽयुर्मे
दा वर्चसा माऽऽङ्क्षीरिति सायं समिधमादधाति, अपीपरो मा रात्र

क. ख. द्विती" and then "य"? No, it's cut off?
Wait, look at line 29:
"१ ग. ॰यमेना॰ । २ ग. ॰होतीति । ३ क. ख. ॰व सोम्ये' । ४ क. ख. द्विती" - wait, after द्विती there is:
"य" or something? No, it's: "४ क. ख. द्विती" - wait, look closely:
"४ क. ख. द्विती" - the letter after ती is... wait, look at line 30:
"५ क. ख. ग. ॰तीर्जुहु॰ । ६ ग. ॰तीर्जुहो॰ । ७ क. ख. ॰देवायमिमा ।"
In line 29, at the very end: "४ क. ख. द्विती" -> wait, is it "द्विती-" or "द्वितीय"?
Wait, look at the end of line 29:
"द्विती" then it's cut off at the edge! "द्विती..." or "द्विती-"?
Wait, let's look at the letters:
द्, वि, त, ी. There is a little dot or stroke after ी?
It looks like "द्विती" and then nothing or cut off.

Wait, where was footnote 4 in the main text?
Let's search the text around line 20-22:
"अत्र प्रथम

[प्रपा० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०१

वा॒ज॑वतः पितु॒मत॑ः । अङ्गि॑रस्वतः स्वधावि॒नः॑ ।
अ॒शीमहि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
इदं प्रवर्ग्याख्यं हविरुत्तराग्नौ हुतम् । तच्च हविर्मधु स्वादुभूतम् । कुत्र हुतमिति
दुच्यते--इन्द्रतमेऽग्नावतिशयेन परमैश्वर्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ । हे प्रवर्ग्य त्वं
¹नोऽस्माकं पिता पालकोऽसि, अतो मां मा हिंसीः। हे घर्म प्रवर्ग्य देव मधुमतो
माधुर्ययुक्तस्य वाजवतः शरीरव्याप्तित्वेन गतियुक्तस्य पितुमतोऽन्नसाधनत्वेनान्नयुक्त-
स्याङ्गि॑रस्वतोऽङ्गसौष्ठवहेतोः स्वधाविनोऽमृतयुक्तस्य ते तव सारमश्याम भक्षयेम² ।
त्वा स्वधाविन इत्युत्तरत्रान्वेत्यव्यम् । यस्मात्स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वाम-³
महि तस्मान्मां मा हिंसीः ।
मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति--
हुतग्ं हविर्मधु हविरित्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४० )
अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति--
इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ( ११ ) । प्राणो वा इन्द्र-
तमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४१ )
मा मा हिग्ंसीरिति प्रार्थनायाः क्षरणादिहिंसापरिहारार्थत्वं दर्शयति--
पिता नोऽसि मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४२ )
अश्यामेत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थविवक्षां दर्शयति--
अश्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः
पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४३ )
मा हिग्ंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवारणविवक्षां दर्शयति--
स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीरित्याहाहिग्ंसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४४ )
[उ]क्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते--
तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्ग्येण चरन्ति ।
१. ख. ॰के मज्जाठ॰ । २ क. भक्षयाम । ३ क. ॰नोऽग्ने त्वा॰ । ४ ख. ग. ॰नाया अक्ष॰ ।

३०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१०]
प्राश्नन्ति । तेज एवाऽऽत्मन्दधते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४५ )
प्रवर्ग्यप्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्तिर्हविर्भक्षणेन समाहिता भवति ।
नियमान्विधत्ते—
संवत्सरं न माꣳसमश्नीयात् । न रामामुपेयात् ।
न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं
पिबेत् । तेज एव तत्सꣳश्यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४६ )
प्रवर्ग्यानुष्ठायी संवत्सरमात्रं मांसं न भक्षयेत् । स्त्रियं नोपेयात् । मृन्मयेन
कारकादिना जलं न पिबेत् । अस्य यजमानस्योच्छिष्टं रामो रमणीयः पुत्रो:
पिबेत् । तत्तेन नियमेन स्वकीयं तेज एव सम्यक्तीक्ष्णी करोति ।
यथोक्तं संवत्सरमांसवर्जनादिव्रतं प्रशंसति—
देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि
सौर्ये ब्रह्म संन्यदधत । यत्किंच दिवाकीर्त्यम् । तदेतेनैव
व्रतेनागोपायत् । तस्मादेतद्व्रतं चार्यम् । तेजसो गोपीथाय ।
तस्मादै³तानि यजूंषि विभ्राजः सौर्यस्येत्याहुः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४७ )
देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धुं संनद्धा आसंस्तदानीं ते देवा विजयं प्रा-
मिच्छन्तः सूर्यस्य पुत्रे विभ्राण्नामके देवे ब्रह्म वेदजातं सम्यङ्निहितवन्तः । स
विभ्राड्देवो वेदे यत्किंचिद्दिवाकीर्त्यमह्न्येव पठनीयमनुवाकजातमस्ति, तत्सर्वमेतं
पूर्वोक्तनिरूपणेनैव व्रतेन युक्तो रक्षितवान्, तस्मात्कारणाद्दिवाकीर्त्येन प्रवर्ग्याख्य-
येनानुष्ठानं कुर्वता पुरुषेण पूर्वोक्तमेतद्व्रतं चरणीयम् । यस्माद्विभ्राण्नामको दे-
दिवाकीर्त्यानि नमो वाचे या चोदितेत्यादीनि यजूंषि रक्षितवान्, तस्मादेतानि यजूं-
सूर्यपुत्रस्य विभ्राड्देवस्य संबन्धीनीत्येवमभिज्ञाः कथयन्ति । तदीयानुष्ठाने तेजोरक्षण-
व्रतचरणम् ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॑ः ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः ( ९ ) ॥
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒साय॑ पीपिहि॒ स्कन्दा॑य दुद्रा॑यं रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॒ऽऽहो॑
१ ग. मृण्मये । २ ग. मृण्मये । ३ घ. ॰देनानि । ४ क. स्पर्धया । ५ क.
॰म्यङ्न्यदधत । स ।

[प्र० ४ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०३
मा पा॒शौ सम् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
कल्पः—" ' अग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्दीं संसादयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य
रश्मिभ्य इति प्रातः स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् ” इति । हे घर्मपात्रसमूह त्वां
सूर्यस्य रश्मिभ्यः स्वाहा समर्पयामि । ततस्त्वां नक्षत्रेभ्यः समर्पयामि ।
एतन्मन्त्रद्वयसाध्यं घर्मपात्रसाधनं विधत्ते—
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॒ इति॑ प्रातः सᳵसादयति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्य॒ इति॑ सा॒यम् । ए॒ता वा ए॒तस्य॑
दे॒वताः॑ । ताभि॑रे॒वैनᳵ॑ समर्धयति (१३) , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० ४८ )
अकरश्विनेत्याह प्रदिशो गच्छेत्याह पितृणामन्तःपरिधि पिन्वयति धारयेत्याह
वाचो घर्मपास्तेभ्य एवैनं जुहोत्यन्वीक्षेत होतव्या ३ मित्थम्भा-
वित्याह दधतेऽगोपायत्सप्त च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्च

) - wait, is it 'ना'? Look at the top bar, it goes down and loops? That's a 'न' with 'ा' = 'ना'.
Fourth letter: 'भि' (bhi) - look at the circle on the left, vertical stem on right, 'i' matra curve above = 'भि'!
Wait! "हस्तेनाभि-"???
Wait, why does line 22 have "हस्तेनाभि" and line 23 have "विधत्ते—"?
Wait! Look at the letter before विधत्ते in line 23:
THERE IS NO LETTER! Line 23 is just indented:
" विधत्ते—"
Wait, why is line 23 indented all the way to the left, but only has "विधत्ते—"?
No! Look at line 23:
"विधत्ते—" is at the very left!
Wait, look at line 17:
"एतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते—"
Line 23 is just:
"विधत्ते—"
Wait, if line 23 is "विधत्ते—", then whatever is at the end of line 22 must connect to "विधत्ते—"!
What connects to "विधत्ते"?
"...प्रमाणानि हस्तेनाभि... विधत्ते"?
Wait! Could the word be "अभिविधत्ते"?
In Sanskrit, "अभिविदधाति" / "अभिविधत्ते" (abhi + vi

.प्रपा०४अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३०५
अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑मतिः । अन्विद॑नुमते॒ त्वम् ।
कल्पः--"आहवनीय एवैनमनुप्रहरत्यनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता
पत्नीमुदानयत्यन्विदनुमते त्वम्" इति । अनु नोऽद्यानुमतिरित्येकस्या ऋचः प्रतीकम् ।
अन्विदनुमते त्वमित्यपरस्या ऋचः प्रतीकम् । एते ऋचाविदं वामास्ये हविरित्यनुवाके
व्याख्याते ।
अनयोर्देवतानुरूपतां दर्शयति -
अनु नोऽद्यानुमतिरित्याहानुमत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ३ )
कल्पः--"दिवस्त्वा परस्या(स्पा)या इति । प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति" इति । पाठस्तु—
दि॒वस्त्वा॑ प॑र॒स्पायाः॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्य त॒नुवः॑
पा॒हि॒ । पृ॒थि॒व्यास्त्वा॒ धर्म॑णा (२) ।
वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
सर्वे मिलित्वा प्रवर्ग्योद्वासनदेशं प्रति यदा गच्छन्ति तदा मार्गं त्रेधा विभज्य
प्रथमे भागे मन्त्रेणानेन प्रव्रजन्ति । हे प्रवर्ग्य दिवो द्युलोकस्य परस्या(स्पा)या
अतिशयेन पालननिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम, त्वं चान्तरिक्षस्य संबन्धिनीस्तनुवः
तनूश्शरीराणि पाहि रक्ष । तथा पृथिव्या धर्मणा धारणनिमित्तं त्वां वयमनुक्रामाम,
तदनुक्रमग्रहणं नव्यसे नूतनाय सुविताय शोभनगमनाय संपद्यताम् ।
अस्य मन्त्रस्य लोकत्रयधारणे तात्पर्यं दर्शयति--
दिवस्त्वा परस्पाया इत्याह । दिव एवेमाँल्लोकान्दाधार, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ४ )
दिवो द्युलोकदेवताया रक्षणेन लोकत्रयं धृतं भवतीत्यर्थः ।
कल्पः--"ब्रह्मणस्त्वा परस्या(स्पा)या इति द्वितीये" इति । अनेन मन्त्रेण द्विती-
येर्भागे प्रव्रजेयुरित्यर्थः । पाठस्तु--
ब्रह्म॑णस्त्वा प॑र॒स्पायाः॑ । क्ष॒त्रस्य॑ त॒नुवः॑ पा॒हि । विश॑स्त्वा॒
धर्म॑णा । वय॒मनु॑क्रामाम सु॒वि॒ताय॑ नव्य॑से, इति ।
१ ग. व्याख्यास्येते । २ क. ॰तारू॑ । ३ ग. ॰न्ति । पा॰ । ४ क. ख. ग. परस्यायाः ।
ख. ॰म, त॰ । ५ क. ग. परस्याया । ७ क. ख. ग. परस्यायाः ।
३९

्याख्येयम् ।

Line 13:
ब्रह्मक्षत्रादिप्रजाविषया(य)[मन्त्रा]नन्तरं प्राणचक्षुरादिविषयमन्त्रेण प्रजासु प्राणधारण-

Line 14:
सिद्धिं दर्शयति—

Line 15:
प्राणस्य त्वा परै॑स्पाया इत्याह । प्रजास्वेव प्राणान्दाधारं इति ।
Wait, let's check "प्राणान्दाधारं इति ।" vs "प्राणान्दाधार, इति ।":
In line 15, between दाधार and इति, there is a dot on the line, or comma?
In line 5: "प्रजा दाधार, इति ।" (clearly a comma).
In line 15: look at "दाधारं इति ।" - wait, there is a dot above र, like anusvara: दाधारं. And after it, no comma, just space.

Line 16:
( प्रपा० ५ । अनु० ९ । विभा० ६ )

Line 17:
प्रवर्ग्यस्य पूर्वदिश्युद्वासनं विधत्ते--

Line 18:
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । असौ॒ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः प्रव॒र्ग्यः॑ ।
Wait, does शिरो have an accent? No.
Does यत्प्र॑व