तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६९
: एष महावीररूपोऽग्निरादित्यरूपेणाग्निना संगच्छत इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ।
पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह--'
स्वाहा॒ सम॑ग्निस्तप॑सा गत । सं दे॒वेन॑
सवि॒त्रा । स५ सूर्ये॑णारोचिष्ट, इति ।
स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थः । अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासस्तपसा तापयुक्ते-
ऽऽषाढमासेन स्वाहा सुष्ठु समागतः संगतोऽभूत् । सं देवेनेत्यादि पूर्ववत् ।
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति--
स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १९ । )
ग्रीष्मविषयत्वं पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्त(मेवोत्त)रमन्त्रेणापि श्रुतिर्ब्रूते ।
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
ध॒र्ता दि॒वो वि॒भासि॑ रज॑सः । पृ॒थि॒व्या ध॒र्ता । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य
ध॒र्ता । ध॒र्ता दे॒वो दे॒वाना॑म् । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः, इति ।
हे महावीर वर्षर्तुरूपेण दिवो द्युलोकस्य रजसो मेघादिरजसोपेतस्य धर्ता
[धा]रको विभासि प्रकाशसे । तथौषधीजननेन पृथिव्या अपि धर्ता, स्वकीयवृष्टिप्र-
[सा]रणेनोरोर्विस्तीर्णस्यान्तरिक्षस्यापि धर्ता, हविर्द्वारेणोपकारकत्वाद्देवानामापि धर्ता
[पोष]को देवः । अत एवामर्त्यो मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति
[त]पो॒जाः ।
अस्य मन्त्रस्य वर्षर्तुपरतां दर्शयति--
धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या
इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयम् ।
( प्रपा० ५ अनु० ६ । विभा० २० )
शारदर्तु(शरदृतु)रूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य त्वा ( २ ) ।
ऊ॒र्ध्वमि॒ममध्व॒रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ, इति ।
हे महावीर त्वां हृदे हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । मनसे मनोरथं त्वामवेक्षे । अत्र
मनःशब्दाभ्यामनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावश्वयुजकार्तिकमासावुपलक्ष्येते । तन्मा-
ग. गतः ।