तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०८]
गतसारत्वात्सोमयागे भविष्यति वषट्कारो निःसारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वष-
ट्कार इति श्रुतस्य वज्रस्याभावाद्रक्षांसि यज्ञं विनाशयेयुः । अत उभयदोषपरीहा-
राय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य वडि॒त्येव प्रयोक्तव्यम् । तथा सति संपूर्णत्वाभावात्प्रत्यक्षो
वषट्कारो न भवति । अंश एव ततः ( अंशत एव ) सद्भावात्परोक्षस्तिरोहितो
वषट्कारो भवति । ततः संपूर्णवषट्कारो न गतसारः, एकदेशस्यापि विद्यमान-
त्वाद्वज्रसद्भावेन रक्षांस्यपि यज्ञं न विनाशयन्ति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहोमि ।
कल्पः—“स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते
इति । वृष्टिवनये वृष्टिप्रदानाय सूर्यस्य रश्मये हे ऊष्मंस्त्वां स्वाहा जुहोमि स्वाह-
कारयोग्यामाहु॑तिमाहुतिद्रव्यं कृत्वा जुहोमि ।
सूर्येत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति —
स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्याह । यो वा
अस्य पुण्यो रश्मिः । स वृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २३ )
सूर्यो न साक्षाद्वृष्टिं प्रयच्छति किंतु पुण्यरश्मिद्वाराऽतः साक्षाद्रश्मय एव वृ-
प्रदानायाऽऽहुतिर्युक्ता ।
मधु॑ ह॒विर॑सि ।
कल्पः— “मधु हविरसीत्यजापयः” इति । महावीर आनयतीत्यनुवर्तते । हेऽजा
त्वं मधुरं हविरसि ।
स्वादु कर्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति—
मधु हविरसीत्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २४ )
सूर्य॑स्य॒ तप॑स्तप ।
कल्पः--“सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्” इति । उद्यन्तमनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते
ऊष्मन्सूर्यस्य तपः सूर्यसंबन्धिनं तापमपि तप त्वमतिशयेन तप्तं कुरु ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २५ )
१ क. ख. ॰यागो भ॰ । २ ग. ॰हुर्ति द्र्वं ।