तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४अनु०७]|
पत्न्याः कांचिद्विशेषं विधत्ते—
न प॒त्न्यवे॑क्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत॑ । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां
त्वस्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावेक्षेत॑ । न प्र॒जाये॑त ।
नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हेत् । ति॒रस्कृ॒त्य॑ यजु॒र्वाच॑यति ।
प्र॒जाये॑त । नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३९ )
अत्रायं विचारः, किं पत्न्यवेक्षेत न वेति । अवेक्षणपक्षे प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे
सत्यपि तदीयां प्रजां महावीरो निर्दहेदित्येष महान्दोषः, . अतो नावेक्षेतेत्येकः पक्षः।
अनवेक्षणपक्षे निर्दाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिर्न स्यादित्यन्यो दोषः, अतो दोषद्व-
यनिवृत्तये पत्नीं केनचिद्व्यवधानेन तिरस्कृत्य त्वष्ट्रीमतीति मन्त्रं पठेत्(पाठयेत्) ।
तस्मिन्मन्त्रे सपेयेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
त्वष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ४० )
ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणक्त्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्याह शारदावेवास्मा
ऋतू कल्पयति रुन्धे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवन्ति
वाचयति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
स्त्रीपुरुषयोः समवायात्प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात्सपेयेत्युच्यते ।
अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याऽऽद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्भ्यः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ* विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः” ॥
ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते—न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति । सोऽ[यं]
निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथ-
यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवम्
पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति वाक्ये क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न

• न्यायमालाऽनुरोधेनायं पाठः । अत्र तु भाष्यपुस्तकेषु क्रतोर्विधेरित्येव पाठ उपलभ्यते
  स नातीव समञ्जसः ।
  १ ग. °णक्तिवेति ।