तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[पा० ४ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३७
अदि॑तिस्ते बि॒लं गृ॑ह्णातु । पाङ्क्ते॑न॒ छन्द॑सा ।
कल्पः—"अदितिस्ते बिलं गृह्णात्विति वेणुपर्वणा बिलं करोति" इति । पाङ्क्तेन
छन्दसेति मन्त्रशेषः । हे महावीर पङ्क्तिच्छन्दोदेवतया सहादितिर्भूमिदेवी ते तव
[बि]लं गृह्णातु स्वी करोतु ।
तमेतं मन्त्रं विनियुङ्क्ते—
यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १० )
लौकिकेषु मृत्पात्रेषु मन्त्रमन्तरेणैव कुम्भकारा बिलं कुर्वन्ति । अत्र तु मन्त्रेणेति
[व्या]वृत्तिः ।
महावीरस्य प्रादेशपरिमाणं हस्ताभिनयेन विधत्ते—
इयन्तं करोति । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ११ )
यज्ञपुरुषस्य शिरश्चिबुकयोर्मध्यवर्ति प्रादेशमात्रम् । प्रजापतिश्च वैश्वानरविद्यायां
[प्रा]देशमात्रत्वेनोपास्यः । यस्त्वेतद्देवं प्रादेशमात्रमिति च्छान्दोगैराम्नातत्वात् । अतः
[प्रा]देशमात्रो महावीरः प्रजापतिना यज्ञमुखेन च सदृशो भवति ।
त³देवं परिमाणमनूद्य प्रशंसति—
इयन्तं करोति । यज्ञपरुषम् । संमितम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १२ )
यज्ञस्य परुरङ्गमैन्द्रवायवादिग्रहपात्रं तेन सादृश्यं प्रादेशमात्रत्वे संपद्यते ।
[पुन]रप्यनूद्य प्रशंसति—
इयन्तं करोति । एतावद्वै पुरुषे वीर्यम् । वीर्यसंमितम् ( ४ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १३ )
पुरुषशरीरे वीर्यं दर्शनश्रवणादिसामर्थ्यं प्रादेशपरिमिते मुखे विद्यते । अतो वीर्य-
[सा]दृश्यमेतस्य भवति ।
अथ परिमाणाभावरूपं पक्षान्तरं विधत्ते—
अपरिमितं करोति । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १४ )
परिमाणानित्यभावेनापि निमित्तेन बहुलं फलं संपद्यते ।
ख. ग. °मिर्देवी । २ ग. प्राजापत्यत्वे° । ३ ग °देवं प° । ४ ग. यतः. ५ ग. °मितस्त्वम°

Anuvaka text from the Taittiriya Aranyaka, with Sayanacharya's commentary:

२३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० २]
यदुक्तं सूत्रकारेण—' उपबिलं ग्रीवां करोति ' इति, तदत्र विधत्ते—
परिग्रीवं करोति धृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १६ )
ग्रीवायाः परितः परिग्रीवं तत्र वलयाकारो धारणायोपयुज्यते ।
सूर्य॑स्य॒ हर॑सा श्राय ।
कल्पः—" सूर्यस्य हरसा श्रायेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य " इति । हे महावीर
सूर्यस्य हरसा तेजसाऽऽतपेन श्रायै पक्वः शुष्को भव ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सूर्यस्य हरसा श्रायेत्याह । यथा यजुरेवैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १६ )
म॒खोऽसि ( ६ ) ॥
कल्पः—" मखोऽसीत्यनुवीक्षते " इति । हे महावीर त्वं यज्ञसाधनत्वान्मखं
[

पा० ४ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३९
हे महावीर त्वं वृष्णः सेचनसमर्थस्याश्वस्य संबन्धि निष्पन्निःसृतं यच्छकृत्त-
तेन तद्रूपोऽसि । तादृशं त्वां धृतव्रतः स्वीकृतनियमो वरुणो देव आधूपयतु सर्वतो
रतं करोतु । मित्रावरुणयोः संबन्धी ध्रुवो धर्मास्थितः पुण्यविशेषस्तद्रूपेण द्रव्येण
यत्वित्यन्वयः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं धूपनं विधत्ते—
अश्वशकेन धूपयति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १७ )
शकशब्देन शकृदुच्यते । अश्वस्य प्रजापत्यक्षिजन्यत्वात्प्राजापत्यत्वम् । अतोऽ-
बन्धिधूपेन सर्वकारणभूतप्रजापतिसंबन्धसिद्धेः सयोनित्वं भवति ।
मन्त्रोक्तमश्वं शकृच्चाऽऽदित्यरूपेण च्छन्दोरूपेण च प्रशंसति—
वृष्णो अश्वस्य निष्पदसीत्याह । असौ वा
आदित्यो वृषाऽश्वः तस्य च्छन्दाँ्ꣳसि निष्पत् ।
( १ ) । छन्दोभिरेवैनं धूपयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १८ )
कल्पः--“अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः संभारैरवस्तीर्य तेषु महावी-
पावहरति, लोहितपचनीयैः संभारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जानादीप्योपोषत्यार्चिषे
तैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमपि वा सर्वैः सर्वतः” इति । पाठस्तु—
अ॒र्चिषे॑ त्वा । शो॒चिषे॑ त्वा ।
ज्यो॒तिषे॑ त्वा । तप॑से त्वा, इति ।
अर्चिरादयः शब्दा ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर त्वामर्चिरादिभ्यः समर्प-
ये ।
एतैर्मन्त्रैर्यजमानस्य शरीरकान्तिः संपद्यत इति दर्शयति—
अर्

३६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ४]

······दीप्यमानमिमं महावीरमभिलक्ष्य मित्रो देवः सप्रथा विस्तारसहितो बभूव।
स्वकीयां मैत्रीं विस्तृतवान् । उतापि च पृथिवीमभिलक्ष्य श्रवसा कीर्त्या सप्रथा
बभूव। अस्यां सर्वस्यां पृथिव्यां महावीरस्य कीर्तिं विस्तृतवानित्यर्थः। दिवं दिवि
द्युलोक इति वा व्याख्येयम् । चर्षणीधृतो मनुष्यान्मैत्र्या धारयतो मित्रस्य देवस्य
सानर्सि दानशीलं श्रवः श्रवणं कीर्तिरूपं सर्वे वदन्तीति शेषः । द्युम्नं मित्रेण दत्तं
धनं चित्रश्रवस्तममतिशयेन विचित्रकीर्तियुक्तं वर्तते ।
मन्त्रयोः फलं दर्शयति—
वारुणोऽद्भिर्द्धः। मैत्रियोपैति शान्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २० )
सिद्धयै त्वा ।
कल्पः—“पकेषु सिद्धयै त्वेति धृष्टीमादाय भस्मापोह्य” इति । हे महावीर त्व
सिद्धयै समीचीनस्वरूपसिद्धयै महावीरगतभस्मापोहनसिद्धयर्थं त्वां स्वी करोमीति
शेषः ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सिद्धयै त्वेत्याह । यथा यजुरैवैतत् , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २१ )
कल्पः—“प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपतु
इति । पाठस्तु--
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णिः
स्व॑ङ्गु॒रिः । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑, इति ।
हे महावीर त्वां सविता देवः स्वशक्त्योद्वपतु । इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः
सविता सुपाणिः शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः । स्वङ्गुरिः
शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः । उतापि च सुबाहुः शोभनाभ्यां बाहुभ्यां
युक्तः । पाणिशब्देन मणिबन्धादूर्ध्वमङ्गुल्याधारभाग उच्यते । बाहुशब्देन मणिब-
न्धादर्वाचीनभागः ।
सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति—
देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्याह । सवितृप्रसूत
एवैनं ब्रह्मणा देवताभिरुद्वपति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २२ )

१ ल. धृष्टिमा' । २ क. ॰मनानुकूलकृ॰ । ख. ॰मेनानुकूला॰ ।

Here is the line-by-line transcription of the page:

[प्रपा०४अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४१
सवित्रा प्रेरितः सन्मन्त्रेण देवताभिश्च सहोद्वपनं कृतवान्भवति ।
कल्पः—"उद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रति-
ष्ठाप्य" इति । पाठस्तु—
अ॒प॒द्यमा॑नः पृथि॒व्याम् । आशा॒ दिश॑ आपृण॒ ।
उत्ति॑ष्ठ बृ॒हन्भ॑व ( २ ) । ऊ॒र्ध्वस्ति॑ष्ठ ध्रु॒वस्त्वम्, इति।
हे महावीर त्वं पृथिव्यां भूमावपद्यमानोऽसि । भङ्गमप्राप्नुवन्नाशा दिशः
प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या अमुरूपदिशश्चाऽऽपृण सर्वतः पूरय, सर्वत्र प्रसिद्धो
भव । उत्तिष्ठोत्सहस्व । बृहन्भव स्वव्यापारेण प्रख्यातो भव । इह सिकतासूर्ध्वमुखः
स्थिरस्त्वं तिष्ठ ।
दिश आपृणेत्यस्य

lines:
In L5-6:
ऋ॒जवे॑ त्वा सा॒धवे॑ त्वा सुक्षि॒त्यै त्वा॒ भूत्यै॑ त्वेत्याह ।
Here, in L5:
Under ऋ: a neat typographic horizontal line: ऋ॒.
Over वे: a neat typographic vertical line: वे॑.
Under सा: a neat typographic horizontal line: सा॒.
Over वे: a neat typographic vertical line: वे॑.
Under क्षि: a neat typographic horizontal line: क्षि॒.
Over त्यै: a neat typographic vertical line: त्यै॑.
Under त्वा: a neat typographic horizontal line: त्वा॒.
Over त्यै: a neat typographic vertical line: त्यै॑.
These in L5-6 are TYPOGRAPHIC VEDIC ACCENTS!
Now look at L9, L16, L27, L28, L29, L30:
In L9:
There is an udatta on मा॑, पशुभि॑र्, पर्यू॑हामि.
AND there are horizontal lines underneath.
Wait, are those horizontal lines in L9, L16, L27-30 pencil underlines, or are they printed?
Look at L27-30:
Wait, in L27:
Look at गायत्रेण त्वा: the line under त्रेण त्वा is a long single continuous line!
And under `छन्दसा

[प्रपा० ४ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४३
हे महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतारूपेणौजक्षीरेणाऽऽच्छृणद्धि सर्वतः सिञ्चामि ।
एवं त्रैष्टुभजागतमन्त्रयोरपि योज्यम् । तथा वागन्नहविरभिमानिन्यो देवतास्त्वां सिञ्चन्तु
त्वमपि वागादीन्सिञ्च ।
एतन्मन्त्रसाध्यं सेचनं विधत्ते—
असुर्यं पात्रमनाच्छृण्णम् ( ८) । आच्छृणत्ति । देवत्राऽकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २९ )
अनाच्छृण्णं क्षीरसेचनरहितं पात्रमसूर्यमुष्णत्वेनात्युग्रत्वादसुरेभ्यो हितं न तु
देवेभ्योऽतो देवार्थमासिञ्चेत् । तेन शान्तं शीतलं पात्रं देवेषु करोति ।
तत्र द्रव्यं विधत्ते--
अजक्षीरेणाऽऽच्छृणत्ति । परमं वा एतत्पयः । यदज-
क्षीरम् । परमेणैवैनं पयसाऽऽच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३० )
सर्वव्याधिहरत्वादजक्षीरस्य परमत्वम् । तत्र सेचने देवस्त्वा सवितेत्यादिकं यजुर्वि-
नियुङ्क्ते-
यजुषा व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३१ )
उष्णशान्त्यर्थे लौकिके सेचने मन्त्रो नास्ति । अत्र तु यजुषा मन्त्रेण सिञ्चेदिति
तद्व्यावृत्तिः ।
मन्त्रगतांश्छन्दोवाचकशब्दान्प्रशंसति--
छन्दोभिराच्छृणत्ति । छन्दोभिर्वा एष क्रियते ।
छन्दोभिरेव छन्दाꣳस्याच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३२ )
पूर्वं गायत्रेण च्छन्दसा करोमीत्येवं छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैरेष महावीरः कृतः, अतोऽय-
मेव च्छन्दांसि । अत्रापि च्छन्दोवाचकशब्दयुक्तैर्मन्त्रैः सेचने सत्यत्रत्यैश्छन्दोभिरिव
पूर्वोक्तानि च्छन्दांसि सिक्तानि भवन्ति ।
वागादिदेवता महावीरं सिञ्चन्तीत्येतद्युक्तं महावीरस्तु वागादीन्सिञ्चतीत्यत्र प्रयो-
जनं दर्शयति—
छृन्धि वाचमित्याह । वाचमेवावरुन्धे । छृन्ध्यूर्जमित्याह ।
ऊर्जमेवावरुन्धे । छृन्धि हविरित्याह । हविरेवाकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३३ )
१ क. ख. ॰णाजाक्षी॰ । २ ग. ॰वागूर्क्शब्दा॰ । ३ क. तत्रापि । ४ ग. ॰वागूर्क्शब्द॰ ।

(क्ष्म)र्यमयान्..." -> আহवनीकार्क्ष्मर्यमयान् / आहवनीयात् कार्क्ष्मर्यमयान्!
Wait! Look at line 29:
"कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्परिधीन्परिदधाति” इत्यादि । हे प्रस्तोतः प्रवर्ग्यार्थानि सामानि गाय"
Wait, why does line 28 end with:
"विहरत्याहवनी॑"?
No, it's "विहरत्याहवनी-", and line 29 has "कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्..." - wait, the full word is:
"विहरत्याहवनीयकार्क्ष्मर्यमयान्परिधीन्परिदधाति" or "विहरत्याहवनीयात्"?
Wait, look at line 28 end:
"आहवनी" with a stroke on top of नी: that's an apostrophe or hyphen or svarita?
Wait, line 29 starts with:
"कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्..." - wait, where is the 'य'?
In Baudhāyana Śrautasūtra: "अथ प्रतिप्रस्थाता प्रवर्ग्यं विहरत्याहवनीयात् कार्ष्मर्यमयान् परिधीन् परिदधाति"!
Wait, in line 28, the last characters are:
आ - ह - व - नी - यं? No, it's नी with a small tick or half

[प्रपा० ४ अनु० ४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४५

कल्पः— "यजुर्युक्तꣳ सामभिराक्तखं त्वेत्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजा-
नाति" इति । पाठस्तु—
य॒जुर्यु॒क्तꣳ सा॒मभि॑रा॒क्तखं॑ त्वा । विश्वै॑र्दे॒वै-
रनु॑मतं म॒रुद्भिः॑ । दक्षि॑णाभिः प्रत॑तं पार-
यि॒ष्णुम् । स्तु॒भो वह॑न्तु सु॒मन॒स्यमा॑नम् ।
स नो॒ रुचं॑ धेह्यहृ॑णीयमानः । भूर्भुव॒: सुवः॑ ।
ओमिन्द्र॑वन्तः प्रचरत ( १ ), इति ॥
अहृ॑णीयमानो॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

हे प्रवर्ग्य त्वां स्तुभः सामसु प्रयुज्यमानाः स्तोभा वहन्तु विघ्नपरिहारेण समाप्ति-
पर्यन्तं निर्वहन्तु । कीदृशं त्वाम् । यजुर्युक्तं यजुरूपलक्षितैर्मन्त्रैः संबद्धम् । सामभि-
राक्तखमाक्तान्याप्यायितानि खानीन्द्रियाण्यवयवा यस्य प्रवर्ग्यस्य सोऽयमाक्तखस्तादृ-
शम् । सामगानेन हि प्रवर्ग्य आप्यायितो भवति । तथा विश्वैर्देवैर्मरुद्भिरनुमतमङ्गी-
कृतम् । प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददातीत्यादिभिर्दक्षिणाभिः प्रततं विस्तीर्णम् ।
पारयिष्णुं निर्विघ्नेन समाप्तिं गन्तुं शक्तम् । सुमनस्यमानं यजमाने स्नेहातिशयेन
मनस्ययुक्तम् । हे प्रवर्ग्य स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानो नोऽस्मदर्थं
रुचं धेहि महतीं ज्वालां धारय । भूरादयस्त्रयो लोका अनुगृह्णन्तु । प्रणवशब्दवाच्यः
परमात्माऽप्यनुगृह्णातु । हे, ऋत्विजो यूयमिन्द्रवन्त इन्द्रदेवतास्वामिकाः सन्तः प्रचरत
कार्यमनुतिष्ठत । अयमनुवाकः स्पष्टार्थबुद्ध्या ब्राह्मणेनोपेक्षितः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

अथ चतुर्थे पञ्चमोऽनुवाकः।

चतुर्थे प्रैषा उक्ताः । पञ्चमे तु खरगतेष्वङ्गारेषु महावीरस्थापनमुच्यते । तत्राऽऽदौ
प्रैषमन्त्रे पाठान्तरं दर्शयति--
ब्रह्म॑न्प्रच॑रिष्यामः । होत॑र्घ॒र्मम॒भि॒ष्टु॑हि, इति ।

१ ग. ॰स्मदर्थो रु॰ ।

२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० १]
पूर्वमाम्नाते मन्त्रे प्रवर्ग्येणेति शब्दोऽस्ति । अस्मिंस्त्वसौ नास्तीत्येतावान्या-
विशेषः ।
ब्रह्मन्निति संबोधनस्य तात्पर्यं दर्शयति--
ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतर्घर्ममभिष्टुहीत्याह । एष
वा एतर्हि बृहस्पतिः । यद्ब्रह्मा । तस्मा एव
प्रतिप्रोच्य प्रचरति । आत्मनोऽनार्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १ )
एतर्हि कर्मकाले यो ब्रह्माऽस्ति एष एव बृहस्पतिस्थानीयः । तस्मै बृहस्पतये
कथयित्वा प्रचारे सति स्वस्याऽऽर्तिवैकल्यनिमित्तापराधो न भवति ।
कल्पः-“ यमाय त्वा मखाय त्वेति सर्वं परिघर्म्यमभिपूर्वं त्रिः प्रोक्षति ” इति
पाठस्तु-
य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वा । सूर्य॑स्य॒ हर॑से त्वा, इति ।
हे घर्म पात्रसमूह यमाय नियमार्थं त्वां प्रोक्षामीति शेषः । तथा मखाय यज्ञा-
त्वां प्रोक्षामि । सूर्यस्य हरसे सूर्यसंबन्धिनोऽर्थे सूर्यमण्डलपर्यन्तं ज्वालोद्गमार्थं त्[वां]
प्रोक्षामि ।
यममखसूर्यशब्दैः सूचिताभिः प्रवर्ग्यदेवताभिः सर्वाभिः संपादितां प्रवर्ग्यसमृ[द्धिं]
दर्शयति--
यमाय त्वा मखाय त्वेत्याह । एता वा एतस्य
देवताः । ताभिरेवैन सम्अर्धयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २ )
प्रोक्षणद्रव्यं विधत्ते-
मदन्तीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन्दधाति ( १ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३ )
तप्ता आपो मदन्त्यः, ताभिः प्रोक्षणे यजमाने कान्तिः संपद्यते ।
तत्रानुक्रमं विधत्ते —
अभिपूर्वं प्रोक्षति । अभिपूर्वमेवास्मिन्तेजो दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४ )
पूर्वं प्रथमं महावीरमभिलक्ष्याभिपूर्वं तदादिकमेव प्रोक्षेत्, न तु विपर्ययेण ।
सति यजमाने पितृपुत्रादिक्रमेणैव तेजः संपद्यते ।
१ ग. घर्म्यं ।

?
Wait, look at the letters after अभि:
"ष्टु" or "हु" or "द्रु"?
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
YES! "अभिष्टुहीति"!
अ-भि-ष्टु-ही-ति!
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
Look at the ligature: ष्ट + ु = ष्टु!
And before घर्म:
Is it "होत्र" or "होत्रे"?
It is "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Wait, is there a repha: "होत्रेर्घर्ममभिष्टुहीति"?
Look above "त्रे": there is an 'े' and no repha?
Wait, look above 'घ': there is a repha: "घर्म".
Wait, between 'त्रे' and 'घ':
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"
Let's check the letters:
हो त् र े घ र् म म भ ि ष्टु ह ी त ि
Yes! "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Then:
"प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—"
प्रैषस्योक्तत्वात् + होतृकृत्यम् + अनुवचनं = प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—
Perfect!

होता

२४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४]
एकागृचमुक्त्वा१ प्राणानामवसानं कृत्वाऽपि पुनरप्यन्यामृचमेव ब्रूयात्, न त्वन्यं
वाग्व्यापारं कुर्यात् । तदिदं सांतत्यम् । एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नं च न
विच्छिद्यते, रक्षांसि चापह्न्यन्ते ।
ऋचां बहुत्वं विधत्ते—
यत्परिम॑ता अनु॒ब्रूयात्॑ । प॒रिम॑तमवरुन्धीत । अप॑-
रिमता अन्वाह॑ । अप॑रिमितस्याव॒रुद्ध्यै॑, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १० )
ऋचामल्पत्वे फलमप्यल्पं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बह्वीरनुब्रूयात् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—“अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्या॑विच्छिन्नाग्रे
वेदे॑नोपरिष्टात्संमार्ष्टि” इति । तत्र वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्जत्वं विधत्ते—
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य ( ३ ) । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ ऊर्ङ्मुञ्जाः॑ । यन्मौ॒ञ्जो
वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ११ )
प्रवर्ग्यस्यै यज्ञशिरस्त्वं प्रथमानुवाके प्रपञ्चितम् । मुञ्जास्तृणविशेषाः, तेषां च
निर्मज्यत्वादूर्ग्रूपत्वम् । अतो वेदस्य मौञ्जत्वे सत्यूर्ग्रूपेण वेदेन यज्ञस्य शि
समृद्धं करोति ।
कल्पः—“प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाऽऽहवनीये सप्तैकादश
प्राणाहुतीर्हुत्वा” इति । पाठस्तु—
प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॑
वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ । दक्षाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे
स्वाहा॑ । ओज॑से॒ स्वाहा॒ बला॑य॒ स्वाहा॑, इति ।
प्राणादिदेवेभ्यः स्वाहुतमिदमस्तु । वाच इत्यनेन सरस्वती विशेष्यते, शब्दा-
त्मिकाया वाग्देवताया इत्यर्थः । दक्ष उत्साहः । क्रतुः संकल्पः । ओजोऽष्टमो धा-
तुस्तत्कार्यं बलम् ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यान्होमान्विधत्ते—
प्रा॒णा॒हु॒तीर्जु॑होति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १२ )
१ ख. ॰क्त्वा प्रणवेनाव० । २ ग. प्राणनाव० । ३ क ह्यप्रपञ्चि० । ४ क. ख. ॰स्य ।

[प्रपा० ४ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४९
तत्र सप्तसंख्यापक्षं विधत्ते—
सप्त जुहोति । सप्त वै शी॒र्षण्याः॑ प्रा॒णाः । प्रा॒णाने॒वास्मि॑न्दधाति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ । वि० १३ )
शिरोगतसप्तच्छिद्रवर्तिप्राणानां सप्तत्वात्संख्यया तत्प्राप्तिः ।
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑ऽन॒क्तु ( १ ) ।
कल्पः—"देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति स्रुवेणोपर्याहवनीये महावीरमङ्क्त्वा”
इति । हे महावीर त्वां सविता देवो मध्वा मधुरेण घृतेनानक्तु अक्तं करोतु ।
मध्वेति प्रयोगाद्यजमानस्य तेजोन्याप्तिं दर्शयति—
देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह ( ४ ) । तेजसैवेनमनक्ति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ वि० १४ )
पृथि॒वीं त॑पस॒स्त्रायस्व ।
[L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari, faithfully preserving Vedic accents, punctuation, and layout:

२५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०४]
प्रदीप्तमुञ्जस्थापने कंचिद्विशेषं विधत्ते—
अप्रतिशीर्णं भवति । एतद्वर्हिर्ह्येषः ( ५ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १७ )
दीप्तमुञ्जानामग्रं प्रतिशीर्णमितस्ततो विप्रसृतं यथा न भवति तथा समुह्यैव स्थाप-
येत् । यस्मादयं प्रवर्ग्य एतद्वर्हिर्मुञ्जरूपबर्हिर्युक्तः, तस्माद्वेद्यास्तरणबर्हिष इवाप्रति-
शीर्णत्वं युक्तम् ।
अर्चिर॑सि॒ शोचिर॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तपो॑ऽसि ।
कल्पः—“तान्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधाति, अर्चिरसि शोचिरसि ज्योतिरसि
तपोऽसि” इति । हे दक्षिणमुञ्जाग्रभाग त्वमर्चिर्जवालारूपोऽसि । हे उत्तरमु

of L23:
[संपा]दय । or [आ]धत्स्व?
Wait, look at the characters:
[ ]ादय । -> could it be [संपा]दय ।?
Wait! In Sanskrit, धाः (aorist of धा) = धेहि (imperative) / संपादय.
Wait, look at the letter before द: it has an ा matra: ादय ।.
Could it be [संपा]दय ।? Yes! संपादय fits धाः perfectly (एतत्सर्वं धाः संपादय ।)!
Wait, or [उत्ता]दय? No, संपादय = grant/accomplish/provide!
Wait, look at L22: एतत्सर्वं धाः
L23: [संपा]दय । (with संपा cut off, leaving ादय ।).
Wait, is ादय preceded by something?
In the image: ादय । is visible!
Wait, look at the margin of L23:
ादय ।
Yes, ा followed by द followed by य followed by ।!
So it is [संपा]दय । or [विश]ादय? संपादय is the standard gloss for धाः in this context

' (ā)!
Wait, why did I think there was? Because of looking at it quickly.
It is definitely: पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति? NO, it is पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टा... wait:
Why does the transliteration keep writing 'प' as 'पा'?
Because in Sanskrit:
पुरस्तात् + आशिस् = पुरस्तादाशीः
उपरिष्टात् + आशिस् = उपरिष्टादाशीः
पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः = पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीः (with विसर्ग -> रु).
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति (Sandhi: पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः + च + इति).
Yes! In Sanskrit it is:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति!
Wait, without the accent:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति -> wait, why is there an accent mark in my text?
Wait! In line 8, is there an accent? NO, it's commentary prose!
Prose: "द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति ।" - NO accent!
It is simply:
द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति । <- wait, WHY did you type पा again?
Because

विनाशकारणेभ्यः सर्वेभ्यो मां पाहि, मे मम सूपसदा सुखेन सेवितुं योग्या भूयाः,
मा हिꣳसीः, हिंसितं मा कुरु ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं भूमिस्पर्शं विधत्ते--
ईश्वरो वा एष दिशोऽनुन्मदितोः । यं दिशोऽनु-
व्याख्यापयन्ति (७) । मनोरश्वाऽसि भूरिपुत्रेती-
मामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा ।
अस्यामेव प्रतिष्ठित्त्यनुन्मादाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २३ )
लोके यं पुरुषं मनुष्या दिशो व्याख्यापयन्ति बर्हिर्दिशोऽनुक्रमेण विविधं संचा-
रयन्ति, एष संचारी पुरुषो दिशोऽनुलक्ष्योन्मदितोरीश्वर उन्मत्तो भवितुं समर्थो
भवति, दिग्भ्रमं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्यानेन मन्त्रेण भूमिस्पर्शे सत्युन्मादो न भवति ।
मा हिꣳसीरित्यस्य तात्पर्यं दर्शयति--
सूपसदा मे भूया मा मा हिꣳसीरित्याहाहिꣳसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २४ )
कल्पः- - “तपो ष्त्वग्ने अन्तराꣵ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरुह्य” इति ।
पाठस्तु--
तपो॑ ष्त्वग्ने॒ अन्त॑रा॒ꣵ अमि॑त्रान् । तपा॒ शꣵस॒मर॑-
रुषः॒ पर॑स्य । तपा॑ वसो चिकिता॒नो अ॑चि॒-
त्तान् । वि ते॑ तिष्ठन्ताम॒जरा॑ अया॒सः॑ इति ।
हे ऽग्नेऽन्तरान्देवयजनमध्ये गूढत्वेन वर्तमानानमित्रान्रक्षोरूपाञ्शत्रून्सुतपः(पो)
सुष्ठु तपꣳस्तान्कुरु( र्वेव ) । अररुषः, अररुर्वै नामासुर आसीदिति श्रुत्यस्त्याररुनाम-
कस्य परस्य शत्रोः शꣵसं संस्तवं तप विनाशय । हे वसो वासहेतो वह्ने चिकि-
तानोऽभिज्ञस्त्वमचित्तानस्मासु चित्तरहितान्विरोधिनस्तप । ते सर्वेऽप्यमित्रा विति-
ष्ठन्तां परस्परमेलनं परित्यज्य विक्षिप्तं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु । ततो वयमजरा
वयोहानिरहिताः, अयास आयासरहिताश्च भूयास्मेति शेषः ।
चि॒तः स्थ॒ परि॑ चि॒तः । स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रयस्व ।
कल्पः--“ चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यू(र्यु)ह्य ” इति । स्वाहा
मरुद्भिः परिश्रयस्वेति मन्त्रशेषः ।
हेऽङ्गारा यूयं गार्हपत्यात्पृथक्कृताः सन्तश्चितो महावीरसमीपे संचिताः परिचितः

स्थ परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर मरुद्भिरङ्गाररूपैर्देवैः स्वाहा परिश्रयस्व
सुष्ठु परितो व्याप्तो भव । स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थवाचीं ।
मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—
चितः स्थ परि चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २९ )
अङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यते ।
उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति—
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । असौ खलु वा आदित्यः
प्रवर्ग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ( ८ ) । स्वाहा मरुद्भिः
परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवाऽऽदित्यँ रश्मिभिः पर्यूति ।
तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लोके रश्मिभिः पर्यूढः । तस्मा-
द्राजा विशा पर्यूढः । तस्माद्ग्रामणीः सजातैः पर्यूढः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभाँ० २६ )
यज्ञशिरोरूपः प्रवर्ग्य आदित्यस्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थ-
नीया अतो महावीरस्याङ्गारैः पर्यूहेनात्राऽऽदित्यमेव रश्मिभिः परितो व्यापयति
यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गे लोकेऽप्यादित्यो रश्मिभिर्व्याप्तो दृश्यते । तथा भू-
केऽपि महावीरवन्मुख्यो राजाऽङ्गारवदुपसर्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति
एकस्मिन्ग्रामे ग्रामणीर्मुख्यः पुरुषः सजातैः सहोत्पन्नैरुपसर्जनैः पुरुषैः परि
व्याप्तो दृश्यते ।
कल्पः—“ वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तो मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति ऽ
असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता । एवमवशिष्टानां पूर्वेण पूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युस्तरो-
त्तरेण प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ” इति
पाठस्तु—
मा असि॑ । प्र॒मा असि॑ । प्र॒तिमा असि॑
( ५ ) । सं॒मा असि॑ । वि॒मा असि॑ ।
उन्मा॒ असि॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्धिर॑सि, इति ।
हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिग्वर्ती, उत्तरदिग्वर्ती वा त्वं मा असि महा-
स्थानं मातुमियत्तया परिच्छेतुं समर्थोऽसि । तथा हे परिधे, उदगग्रत्वेन प्राग्दि-
१ ग. ‘चीति । म’ । २ क. ख. महच्छ° । ३ ग. ‘धातीति । ४ ख. ग. पूर्वं पूं ।
°ग्वत्युत्तरदि° ।

second कदाचित्). Exactly!

Footnote 2:
वृक्षं² प्रति प्राविशत् -> २ ग. ˚क्षं प्रा˚ । (manuscript ग has variant). Exactly!

Footnote 1:
Where is footnote 1?
Look at line 4:
...प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, footnote 1 says: १ क. ख. एवं ।
Wait, in line 3-4:
एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विषमसं-
ख्योपेतैरध्वर्युर्दिग्द्वये प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, where is १ in line 4?
Look at line 4: above न् in परिधीन् there is a little superscript १!
Yes, exactly above न्!

Everything matches the printed page precisely.[प्रपा० ४ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५५
पश्चिमदिग्वर्ती वा त्वं प्रमा आसि प्रकर्षेण मातुं समर्थोऽसि । तृतीयपञ्चममन्त्रौ प्रथ-
ममन्त्रवद्व्याख्येयौ । चतुर्थषष्ठमन्त्रौ द्वितीयमन्त्रवद्व्याख्येयौ । एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विष

२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०
एतन्मन्त्रसाध्यं रुक्मस्थापनं विधत्ते—
दिवं॒ तप॑सस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्म॒यधि॑ निदधाति । अमुष्या अनति-
दाहाय । अथो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३१ )
उपरितनरुक्मव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न भवति । अपि चोर्ध्वाधोगताभ्यां
रुक्माभ्यामेनं महावीरमुभयतो दृढं परिगृह्णाति ।
कल्पः—“आभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॒ न ऊ॒नम् । आप्या॑यय हरिवो
वर्ध॑मानः । य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑गोत्रा रु॒जासि॑ ।
भूयि॑ष्ठभाजो॒ अध॑ ते स्याम, इति ।
हे हरिवोऽश्वयुक्तेन्द्रत्वेन स्तूयमान महावीराऽऽभिर्गीर्भिरस्मदीयास्तुतिभिर्वर्धम-
नस्त्वमतोऽस्मात्कर्मण ऊनं यदङ्गं नोऽ(तन्नोऽ)स्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय । य-
यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रनुग्रहार्थं महिगोत्रा महतो मेघान्रुजासि भङ्गान्करोषि
अध तदा वयं ते तवानुग्रहाद्भूयिष्ठभाजः स्याम प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म ।
अथ द्वितीयामाह—
शुक्रं ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒तं ते॑ अ॒न्यत् ( ६ ) । विषु॑रूपे
अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि । विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि
स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।
हे पूषन्पोषक महावीराऽऽदित्यत्वेन स्तूयमान ते तव शुक्रं शुद्धं स्वरूपम-
नेकप्रकारम् । उदयकाले रक्तवर्णं रूपमन्यत्, मध्याह्नकाले श्वेतवर्णं रूपमन्य-
दित्येवमनेकप्रकारत्वम् । तथा ते तव यजतं पूजनमप्यन्यत् । प्रातःकाले मि-
त्रश्चर्षणी धृत इत्यादिभिर्मन्त्रैः पूज्यसे, मध्याह्न आ सत्येनेत्यादिभिः । तथाविधया ि-
दिते अहनी अपि विषुरूपे नानारूपे । अहःशब्दश्छत्रिन्यायेन रात्रिमप्युपलक्षय-
अहः प्रकाशोपेतं रात्रिस्तमोयुक्तेति नानारूपत्वम् । एवं विचित्रकार्यकृदपि त्वं द्यौ-
र्वासि, आकाशं यथैकरूपं तद्वत्त्वमपि सर्वत्र पक्षपातराहित्येदेकरूपोऽसि ! (१
प्रमीयन्ते पदार्था आभिश्चिंत्ववृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयो मायाः । कव्यदानवाचिना
शब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । हे स्वधावोऽन्नवन्विश्वा हि मायाः सर्वा अप्य-
यचित्तवृत्तिरवसि रक्षसि । हे पूषंस्ते तव रातिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनं
१ क. °कार्ये कदाऽपि ।