तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

स्थ परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर मरुद्भिरङ्गाररूपैर्देवैः स्वाहा परिश्रयस्व
सुष्ठु परितो व्याप्तो भव । स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थवाचीं ।
मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—
चितः स्थ परि चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २९ )
अङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यते ।
उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति—
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । असौ खलु वा आदित्यः
प्रवर्ग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ( ८ ) । स्वाहा मरुद्भिः
परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवाऽऽदित्यँ रश्मिभिः पर्यूति ।
तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लोके रश्मिभिः पर्यूढः । तस्मा-
द्राजा विशा पर्यूढः । तस्माद्ग्रामणीः सजातैः पर्यूढः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभाँ० २६ )
यज्ञशिरोरूपः प्रवर्ग्य आदित्यस्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थ-
नीया अतो महावीरस्याङ्गारैः पर्यूहेनात्राऽऽदित्यमेव रश्मिभिः परितो व्यापयति
यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गे लोकेऽप्यादित्यो रश्मिभिर्व्याप्तो दृश्यते । तथा भू-
केऽपि महावीरवन्मुख्यो राजाऽङ्गारवदुपसर्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति
एकस्मिन्ग्रामे ग्रामणीर्मुख्यः पुरुषः सजातैः सहोत्पन्नैरुपसर्जनैः पुरुषैः परि
व्याप्तो दृश्यते ।
कल्पः—“ वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तो मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति ऽ
असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता । एवमवशिष्टानां पूर्वेण पूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युस्तरो-
त्तरेण प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ” इति
पाठस्तु—
मा असि॑ । प्र॒मा असि॑ । प्र॒तिमा असि॑
( ५ ) । सं॒मा असि॑ । वि॒मा असि॑ ।
उन्मा॒ असि॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्धिर॑सि, इति ।
हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिग्वर्ती, उत्तरदिग्वर्ती वा त्वं मा असि महा-
स्थानं मातुमियत्तया परिच्छेतुं समर्थोऽसि । तथा हे परिधे, उदगग्रत्वेन प्राग्दि-
१ ग. ‘चीति । म’ । २ क. ख. महच्छ° । ३ ग. ‘धातीति । ४ ख. ग. पूर्वं पूं ।
°ग्वत्युत्तरदि° ।