तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ४ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४३
हे महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतारूपेणौजक्षीरेणाऽऽच्छृणद्धि सर्वतः सिञ्चामि ।
एवं त्रैष्टुभजागतमन्त्रयोरपि योज्यम् । तथा वागन्नहविरभिमानिन्यो देवतास्त्वां सिञ्चन्तु
त्वमपि वागादीन्सिञ्च ।
एतन्मन्त्रसाध्यं सेचनं विधत्ते—
असुर्यं पात्रमनाच्छृण्णम् ( ८) । आच्छृणत्ति । देवत्राऽकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २९ )
अनाच्छृण्णं क्षीरसेचनरहितं पात्रमसूर्यमुष्णत्वेनात्युग्रत्वादसुरेभ्यो हितं न तु
देवेभ्योऽतो देवार्थमासिञ्चेत् । तेन शान्तं शीतलं पात्रं देवेषु करोति ।
तत्र द्रव्यं विधत्ते--
अजक्षीरेणाऽऽच्छृणत्ति । परमं वा एतत्पयः । यदज-
क्षीरम् । परमेणैवैनं पयसाऽऽच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३० )
सर्वव्याधिहरत्वादजक्षीरस्य परमत्वम् । तत्र सेचने देवस्त्वा सवितेत्यादिकं यजुर्वि-
नियुङ्क्ते-
यजुषा व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३१ )
उष्णशान्त्यर्थे लौकिके सेचने मन्त्रो नास्ति । अत्र तु यजुषा मन्त्रेण सिञ्चेदिति
तद्व्यावृत्तिः ।
मन्त्रगतांश्छन्दोवाचकशब्दान्प्रशंसति--
छन्दोभिराच्छृणत्ति । छन्दोभिर्वा एष क्रियते ।
छन्दोभिरेव छन्दाꣳस्याच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३२ )
पूर्वं गायत्रेण च्छन्दसा करोमीत्येवं छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैरेष महावीरः कृतः, अतोऽय-
मेव च्छन्दांसि । अत्रापि च्छन्दोवाचकशब्दयुक्तैर्मन्त्रैः सेचने सत्यत्रत्यैश्छन्दोभिरिव
पूर्वोक्तानि च्छन्दांसि सिक्तानि भवन्ति ।
वागादिदेवता महावीरं सिञ्चन्तीत्येतद्युक्तं महावीरस्तु वागादीन्सिञ्चतीत्यत्र प्रयो-
जनं दर्शयति—
छृन्धि वाचमित्याह । वाचमेवावरुन्धे । छृन्ध्यूर्जमित्याह ।
ऊर्जमेवावरुन्धे । छृन्धि हविरित्याह । हविरेवाकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३३ )
१ क. ख. ॰णाजाक्षी॰ । २ ग. ॰वागूर्क्शब्दा॰ । ३ क. तत्रापि । ४ ग. ॰वागूर्क्शब्द॰ ।