तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

Here is the line-by-line transcription in clean Markdown with Devanagari Unicode and Vedic svara accents:

[प्रपा०४अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१७
यथोक्तमन्त्राभिवदनसिद्धयर्थं तदाधारभूतं कर्म पञ्चमभागेन प्रार्थ्यते—
तस्मा॑ अहमिद॒मुप॑स्तरण॒मुप॑स्तृण उप-
स्तर॑णं मे प्र॒जायै॑ प॒शूनां॑ भूयादुपस्त॒रणं॑-
महं प्र॒जायै॑ प॒शूनां॒ भूया॑सम् , इति ।
तस्मै पूर्वोक्तभूतादिवदनसिद्धयर्थमहमिदं प्रवर्ग्याख्यं कर्मोपस्तरणं मदाधारभूतमु-
पस्तृणे संपादयामि । मे मदीयानां प्रजानां पशूनां चोपस्तरणमाधारभूतं वस्तु भूयात् ।
अन्याधारासंभवेऽप्यहमेव प्रजानां पशूनां चोपस्तरणमाधारो भूयासम् ।
यथोक्तकर्मसिद्धयर्थं विघ्नरूपान्मृत्योः परिपालनं षष्ठभागेन प्रार्थ्यते—

५१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०२]
अथाष्टमभागेन स्वाभीष्टसिद्धिहेतुं परमात्मानं प्रणवेनानुस्मृत्य विघ्नत्रयपरिहारार्थं
त्रिः शान्तिं पठति--
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

• इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
  प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
  आध्यात्मिकानां विघ्नानां ज्वरादिरूपाणां शान्तिरस्तु । आधिभौतिकानां रोगोपद्र-
  वादीनां शान्तिरस्तु । आधिदैविकानां यक्षराक्षसोपद्रवादानां शान्तिरस्तु ॥
  इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
  यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
  अथ चतुर्थे द्वितीयोऽनुवाकः ।
  प्रथमानुवाके शान्त्यर्थं मन्त्रमुक्त्वा द्वितीयानुवाके महावीरनिर्माणार्था मन्त्रा उच्यन्ते।
  कल्पः-“प्रवर्ग्यं¹ संभरिष्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे
  तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोत्यथ यदि दीक्षितः
  काण्टकीमेवैतया समिधमादध्याद्यजुरेव वदेदित्येके" इति । पाठस्तु--
  यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒ धिय॑ः । विप्रा॒ विप्र॑स्य
  बृ॒ह॒तो वि॑प॒श्चित॑ः । वि होत्रा॑ दधे वयुना॒विदेक॑
  इत् । म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टुतिः, इति ।
  विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य संबन्धिनो विप्रा ऋत्विजो मनो युञ्जते, प्रथमं
  स्वकीयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्य समाहितं कुर्वन्ति । उतापि च धियः प्रवर्ग्यविष-
  याणि ज्ञानानि युञ्जते संपादयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्य-बृहतः प्रभूताग्निचयनोद्यो-
  गेन प्रवृद्धप्रवर्ग्ययोगेनाभिवृद्धस्य । विपश्चितो विदुषः प्रयोगाभिज्ञस्य । कीदृशा
  विप्राः । होत्रा होमशीलाः, कर्मण्यालस्यरहिता इत्यर्थः । एक इदेक एव सविता
  विदधे सर्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः- वयुनाविद्, ऋत्विग्यजमानाभिप्रायज्ञः³ ।
  कथमेक एव सर्वमिदं कृतवानिति न विस्मेतव्यम् । त ( य ) तः सवितुर्देवस्य परि-
  ष्टुतिर्मही परितः सर्वेषु⁴ देवेषु श्रूयमाणा स्तुतिर्महती ।
• व. पुस्तके ऽत्रानुवाकसमाप्तिर्नास्ति । किंचाग्रे द्वितीयानुवाकसमाप्तिस्थले प्रथमानुवाक-
  माविर्भवते । एवं तृतीयानुवाकसमाप्तिस्थले द्वितीयानुवाकसमाप्तिः कृताऽस्ति
  १ ग. ऽन प्रव° । २ ग. 'नास्ति' । ३ क. ख 'भिज्ञः । ४ ग. देवेषु ।

ेकमिषुधन्विनम् । बहवोऽनिषुधन्वा नाभिधृष्णुवन्ति, इति ।
L24: ( प्र० ५ । अ० १ । वि० २ )
L25: विष्णुः सत्रं कृतवानित्येतादृशं यद्यशस्तस्मिन्सत्र आसीत्, तद्यशो ममैवास्तु
L26: नान्येषामित्येवं विष्णुर्नितरामकामयत । कामयित्वा च तेन यशसा सहेतरदेवसका-
L27: शात्स्वयमपाक्रामत् । तदानीमन्ये देवास्तद्यशोऽवरोद्धुमिच्छन्तस्तं विष्णुमन्वग-
L28: च्छन् । तैर्देवैरन्वागतस्य विष्णोः सव्यहस्तादेकं धनुरुत्पन्नम् । दक्षिणहस्ताद्बहवो
L29: बाणा उत्पन्नाः । विष्णोः संकल्पमात्रेण तदुत्पत्तिः । यस्मात्कारणाद्यज्ञजन्मा यज्ञा-

Footnotes:
L30: * वि० इति चिह्नेन भाष्यकृतकृतानुवाकविभागो ज्ञातव्यः ।
L31: १ क. ख. _स्सतारं ।

Looks very solid, accurate, clean and complete.[प्रपा० ४ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २१९

अथ ब्राह्मणप्रपाठक

२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ५ अनु० २]
जन्मोत्पत्तिर्यस्येषुधन्वसमूहस्य सोऽयं यज्ञजन्मा । यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेर्यज्ञस्यैव
विष्णुरूपत्वाद्विष्णोरुत्पन्नं यज्ञादेवोत्पन्नं भवति । तस्माद्यज्ञजन्मत्वाद्विषुधन्वस्वरूपं
पुण्यजन्मेत्युच्यते यज्ञस्य पुण्यरूपत्वात् । * वामहस्ते धनुर्दक्षिणहस्ते बाणान्धृत्वाऽव-
स्थितं तं यज्ञपुरुषमेकमेव सन्तमितेरे इषुधन्वरहिता देवा बहवः सन्तोऽपि नाभ्य-
धृष्णुवन्, अभिभवितुं नाशक्नुवन्। यस्मादेवमत्र तस्माल्लोकेऽपीषुभिर्धनुषा चोपेत-
मेकं पुरुषं तद्रहिता बहवः पुरुषा अभिभवितुं न शक्नुवन्ति ।
अथ यज्ञपुरुषस्य गर्वप्रसङ्गेन दीक्षितनियमं विधत्ते--
सोऽ॑स्मयत । एकं॑ मा सन्तं॒ बह्वो नाभ्य॑धर्षिषुरिति॑ । तस्य॑ सिष्मि-
या॒णस्य॒ तेजो॑ऽपाक्रामत् । तद्दे॒वा ओष॑धीषु न्य॑मृजुः । ते श्या॒माका॑
अभवन् । स्म॒याका॒ वै नामै॒ते ( ३ ) । तत्स्म॑याकानां॑
स्मयाक॒त्वम् । तस्माद्दीक्षितेनापिगृह्य स्मेतव्यम् । तेजसो धृत्यै, इति ।
( प्र० । ५ । अ० १ । वि० ३ )
स धन्वी यज्ञपुरुषोऽस्मयत स्मयं हास्यं कृतवान् । हास्याभिप्रायश्च तेनैवोच्यते—
अहमेक एवैते तु देवाः शतसहस्रसंख्याकास्तथाऽपि मामभिभवितुं न शक्ताः, इत्येवं
सिष्मियाणस्य गर्वेण स्मयं कृतवतस्तस्य यज्ञपुरुषस्य सकाशात्तदीयं तेजोऽपाक्रा-
मत्, गर्वेण प्रयत्ने शिथिले सति सामर्थ्यमपगतम् । पुनरपि कथंचित्तत्सत्त्वी करिष्यतीति
मत्वा ते देवास्तत्तेजोऽन्यत्र नीत्वा तेन यथा न ज्ञायते तथा गूढं कर्तुं कासुचिदो-
षधीषु निमृष्टवन्तः । ते चौषधिविशेषा यज्ञसंबन्धिना तेजसा युक्ताः [ श्यामाका
अभवन् । ते च ] श्यामकाभिधां धान्यविशेषाः स्मयाका इत्येतादृशं नामार्हन्ति।
यस्मादेतस्य नाम्नो योग्यास्तस्मात्स्मयाकानां स्मयादुत्पन्नानां धान्यानां स्मयाक-
त्वम् । स्मयाकनामाभिज्ञव्यवहारे प्रसिद्धम् । यस्मादत्र स्मयं कुर्वतो यज्ञपुरुषात्तेजोऽ-
पक्रान्तं तस्मात्कारणात्तेजसः स्वस्मिन्नेवावधारणार्थं मुखमपिधाय दीक्षितेन स्मेतव्यम्।
यद्यपि दीक्षाप्रकरणे कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयत इति विधिरस्ति तथाऽपि
प्रसङ्गादत्र स एवानूद्यत इत्यवगन्तव्यम् ।
अथ प्रवर्ग्यघर्ममहावीरसम्राट्शब्दानां निर्वचनानि प्रस्तोष्यमाणहविष्प्रशंसार्थं
दर्शयति—
स धनुः प्रति॑ष्कभ्यातिष्ठत् । ता उप॒दीका॑ अब्रुवन्वरं॑ वृणामहै । अथ व
इमꣳ रन॑ध्याम । यत्र॒ क्व च खनाम॑ । तद॒पोऽभि॑तृणदामेति॑ । तस्मा-

• अत्र सकलादर्शपुस्तकेषु वामहस्ते दधद्धनुरित्येव पाठः ।
  १ क ख. ॰न्तरे दे॰ । २ क. ख. ॰यं कृ॰ । ३ क. ॰याक्त॰ । ४ ख. नां स्म॰ । ५
  'रेण प्र॰ । ६ क. ख. ॰स्मिन्नव॰ ।

संपादितं तस्मात्तद्युक्तम् । ततो लब्ध-Line 17 starts with:[वरा] उपदीकाः शनैर्भूभौ तत्समीपे समागत्य तस्य धनुषोऽधः क्वापि लग्नां ज्यामापिLine 18 starts with:[ता]श्चाऽऽदन्भक्षितवत्यः । ततस्तद्धनुर्विप्रवमाणं विस्तारेणोर्ध्वं प्रवर्तमानं धनुस्तस्यLine 19 starts with:पुरुषस्य शिर उदवर्तयत्, छित्त्वोर्ध्वं प्रावर्तयत् । तच्च शिर ऊर्ध्वं द्युलोकपर्यन्तंLine 20 starts with:गत्वा ततो भारेण भूमावधः पतितं, तस्मादिदं शिरो द्यावापृथिवी उभे अप्यनुक्रमेणLine 21 starts with:[प्राव]र्तत । तस्मादनयैव व्युत्पत्त्या तस्य यज्ञशिरसः प्रवर्ग्यनाम संपन्नम् । भूमौ पतन-Line 22 starts with:[वेला]यामुत्पन्नस्य ध्वनेरनुकरणे यो 'घ्राँ' इति शब्दस्तथाविधशब्दोपेतत्वात्तस्य शिरसोLine 23 starts with:नाम संपन्नम् । महतो यज्ञपुरुषस्य सकाशाद्वीर्यमपप्तत्सारभूतं शिरः

यज॑मानाः नाऽऽशिषो॑ऽवारुन्धत । न सु॑व॒र्गं लो॒कम॒भ्यज॑यन्, इति ।
( प्र ० ५ । अ ० १ । वि ० ५ )
तं स्तुतं¹ शिरोराहित्येन हिंसितं तं यज्ञपुरुषदेहमन्यादयो देवास्त्रेधा गृहीतवन्तः
तत्राग्निः प्रातःसवनं जग्राह । इन्द्रस्तु माध्यंदिनं सवनं गृहीतवान् । विश्वे देवास्-
तृतीयसवनं जगृहुः । अपशीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोरहितेन पूर्वोक्तसवनत्रययुक्तेन तेन
यज्ञेन यजमाना अग्न्यादयो देवा आशिषः स्वापेक्षितानि कर्मफलानि नावारुन्धत
न प्राप्तवन्तः स्वर्गलोकमपि नाभ्यजयन् ।
अथ प्रवर्ग्यसहितस्य यज्ञस्य फलहेतुत्वं दर्शयति—
ते दे॒वा अ॒श्विनाव॑ब्रुवन् ( ६) । भि॒षजौ॒ वै स्थः॑ । इ॒दं य॒ज्ञस्य॒
शिरः॒ प्रति॑धत्तमिति॑ । ताव॑ब्रूतां॒ वरं॑ वृणावहै । ग्रह ए॒व नाव॒-
त्रापि॑ गृह्यता॒मिति॑ । ताभ्या॑मे॒तमा॑श्वि॒नम॑गृह्णन् । तावे॒तद्य॒ज्ञस्य॒
शिरः॒ प्रत्य॑धत्ताम् । यत्प्र॑व॒र्ग्यः । तेन॑ स॒शी॒र्ष्णा य॒ज्ञेन॒ यज॑मानाः ।
अवाऽऽशिषो॑ऽरुन्धत । अभि सु॑व॒र्गं लो॒कम॑जयन्, इति ।
( प्र ० ५ । अ ० १ । वि ० ६ )
प्रवर्ग्यरहितेन यज्ञेन फलमलभमानास्ते देवा अश्विनौ प्रत्येवमब्रुवन् । हेऽश्विनौ
युवामस्माकं मध्ये चिकित्सकौ स्थः, तस्मादिदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तं पुनरपि यज्ञ-
शरीरे । प्रवर्त(तर्प)यतमिति । तावश्विनौ प्रत्यर्पणार्थं वरमुत्कोचरूपं लाभविशेषं
वृणावहै,² इत्युक्त्वा कोऽसौ वर इत्याशङ्क्य तं वरमुक्तवन्तौ । अत्रास्मिन्सोमयागे
नावपि चिकित्सकतयोरावयोरपि युष्मत्साम्येन ग्रह एव गृह्यताम् , न तु यत्किञ्चित्
³तुच्छं लेपादिकमिति । ततस्ताभ्यामश्विभ्यामेतमाश्विनं ग्रहमगृह्णन्, तौ चाश्विनौ
चिकित्त्सया यज्ञस्य शिरः प्रत्यर्पयता(धत्ता)म् । प्रतिधानं नाम शरीरे पुनः संधा-
नम् । प्रवर्ग्य इ(र्ये)त्येतन्नामकं यत्कर्म तदेव यज्ञशरीरे प्रतिहितं शिरः, तेन तादृ-
शेन [स]शीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोयुक्तेन यज्ञेन यजमाना देवाः स्वापेक्षितान्यन्यफलानि
स्वर्गं च प्राप्नुवन् ।
देवा वै सत्रमासतेत्यारभ्यैतावता महता प्रबन्धेन प्रवर्ग्याख्यं कर्म +प्रसाध्य तदेव
कर्म विधत्ते—
यत्प्र॑व॒र्ग्यं प्र॑वृ॒णक्ति॑ । य॒ज्ञस्यै॒व तच्छिरः॒ प्रति॑दधाति । तेन॑ स॒शी॒र्ष्णा
य॒ज्ञेन॒ यज॑मानः अवाऽऽशिषो॑ रुन्धे । अभि सु॑व॒र्गं लो॒कं जयति ।

• प्रशस्येति तै० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ क. 'स्तु मध्यं'. २ ग. 'वास्तू°' । ३ ग. लेशादि° ।

१० अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यकम् । ३२३
तस्मादेष आश्विनप्रवया इव । यत्प्रवर्ग्र्यः (७), इति ।
( प्र० ५ । अ० १ । वि० ७ )
उत्करो ह्येते तुन्दन्ति महावीरत्वममुवन्नजयन्सप्त च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
यदि प्रवर्ग्र्याख्यं कर्मानुतिष्ठेत् । तत्तर्हि यज्ञस्य शिर एव प्रतिसमाहितवान्भवति ।
सशीर्ष्णा शिरःसहितेन यज्ञेन यजमानः पुमानाशासनीयान्यन्यफलानि प्राप्नोति
चाभिजयति । यस्मादश्विभ्यां समाधानं कृतं तस्मात्कारणाद्यः प्रवर्ग्र्याख्यः कर्म-
वोऽस्ति स एष आश्विनप्रवया इति । आश्विनमन्त्राः प्रवयसः प्रवृद्धा अस्मिन्प्रवर्ग्र्ये
स्माश्विनप्रवयाः । इवशब्द एवकारार्थः ।
तदेव ब्राह्मणरूपे प्रपाठके प्रथमानुवाके प्रवर्ग्र्याख्यं कर्म विधाय द्वितीयानुवा-
युञ्जते मन इत्येतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते—
सावित्रं जुहोति प्रसूत्यै, इति ।
( प्र० ५ । अ० २ वि० १ )
न्त्रे देवस्य सवितुः परिष्टुतिरित्युकत्त्वादयं मन्त्रः सावित्रः, तद्धोमः प्रसूत्यै प्रस-
संपद्यते ।
त्र द्रव्यं विधत्ते—
चतुर्गृहीतेन जुहोति । चतुष्पादः पशवः । पशूने-
वावरुन्धे । चतस्रो दिशः । दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति, इति ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० २ )
वेण जुह्वां चतुर्वारं गृहीतं यदाज्यं तेन जुहुयात् । चतुःसंख्यासाम्यात्पशुप्राप्ति-
प्रतिष्ठा च ।
नरपि चतुःसंख्यां प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
छन्दाग्ँसि देवेभ्योऽपाक्रामन् । न वो भागानि हव्यं वक्ष्याम इति ।
तेभ्य एतच्चतुर्गृहीतमधारयन् । पुरोनुवाक्यायै याज्यायै ( १ ) ।
देवतायै वषट्काराय । यच्चतुर्गृहीतं जुहोति । छन्दाग्ँ-
स्येव तत्प्रीणाति । तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति, इति ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० ३ )
नाविधच्छन्दोयुक्तपुरोनुवाक्याद्याभिमानिनो देवा हविर्भागेभ्यो देवेभ्योऽपरक्ताः
पागच्छन् । किं ब्रुवन्तो गता इति तदुच्यते— हे देवा भागरहितानि वयं
ग. ष्मदीयानि हवींषि न वक्ष्यामो हविर्वहनं न करिष्याम इति ब्रुवन्तः ।
वापि शिं० । होमकाले यच्चतुर्गृहणं तच्छन्दसां प्रीतिकरं भवतीति तेषां

भागमकल्पयन् । तत्र प्रथमग्रहणं पुरोनुवाक्यारूपाया गायत्रीदेवतायास्तुष्टिकरम् ।
द्वितीयग्रहणं याज्यारूपायास्त्रिष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरम् । तृतीयग्रहणं देवतारूपाया जग-
तीदेवतायास्तुष्टिकरम् । चतुर्थग्रहणं वषट्कारारूपाया अनुष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरम् ।
अतश्चतुर्गृहीतेन होमे सति छन्दोदेवताः प्रीणन्ति । ताश्च प्रीताः सत्यो हव्यं
वहन्ति ।
तत्र द्वौ पक्षौ । सोमयागसंकल्पादिकं कृत्वा दीक्षणीयेष्टेः प्रागेव प्रवर्ग्यसाधनं
महावीरादिकं संपादनीयमित्येकः पक्षः । दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्ग्यानुष्ठानकाल एव
संपादनीयमित्यपरः पक्षः । तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो विहितः । द्वितीयपक्षे मीमां-
सया होमं निवार्य केवलमन्त्रपाठं विधत्ते—
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । होतव्यँ दीक्षितस्य गृहा३ इ न
होतव्या३मिति । हविर्वै दीक्षितः । यज्जुहुयात् । हवि-
ष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात् । यन्न जुहुयात् । ( २ ), इतिँ ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० ४ )
तत्र होमपक्षो न युज्यते । दीक्षितो हविःसंपादकत्वाद्वविरैव । तथा सति यदि
हविर्जुहुयात्तदानीं हविःसंपादकं यजमानमेवाग्नौ प्रक्षिपेत् ।
अहोमपक्षे तु—
यज्ञपरुरन्तरियात् यजुरेव वदेत् । न हविष्कृतं यजमा-
नमग्नौ प्रदधाति । न यज्ञपरुरन्तरेति , इति ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० ५ )
यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत् । ततो दोषद्वयपरिहारायाऽऽहुतिप्रक्षेपं प-
रित्यज्य यजुरेव पठेत् । यद्यपि युञ्जते मन इत्येषर्गेव तथाऽपि यजुर्वेदपठितत्वाद्यं
यज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते । अत्र होमाभावान्नयजमानस्य प्रक्षेपो
न भवति । मन्त्रस्य पठितत्वाद्यज्ञाङ्गमपि नान्तरितं भवति ।
कल्पः—"देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याभ्रिमादत्ते” इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
हेऽभ्रे प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य प्रेरणे सत्याश्विनोः संबन्धिभ्यां बाहुदण्डाभ्यां
पूष्णः संबन्धिभ्यां हस्ताभ्यां च त्वामाददे स्वी करोमि ।
१ क. ख. ॰क्याया । २ ग. ॰म् । दे॰ । ३ क. ख. ॰र्णं ज॰ । ४ ग. ॰यागे सं॰ । ५ घ.
॰ति । यन्न जुहुयात्पुनस्तत्र । ६ क. ॰तू । य॰ । ७ क. ख. इति ऋगेषा त॰ । ८ ख. ॰र्ये
युज्य॰ ।

प्राविशत् । अतोऽभ्रिः खादिरी कर्तव्या । तथा सति च्छन्दसां संब-

• न्धिना रसेन यज्ञस्य शिरः प्रवर्ग्यरूपं संपादितं भवति । गायत्र्यां हि त्रिष्टुप्संबद्धं
• जगतीसंबद्धं चाक्षरद्वयमन्तर्भूतमिति कद्रूश्चेत्यत्र प्रतिपादितम् । ततो गायत्रीरसः सर्व-
• च्छन्दसां रसो भवति । महावीराख्यं पात्रं निष्पादयितुं मृत्खननार्थोभयतस्तीक्ष्णा
• व्याममात्री काष्ठकुद्दालरूपाऽभ्रिरित्युच्यते । व्याममात्रत्वादिलक्षणानि पञ्चमकाण्ड उखा-
• संभरणप्रस्तावे दर्शितानि । 'अत एव सूत्रकारेण तल्लक्षणमतिदिश्यते— साग्निक्या
• व्याख्यातेति ।
• खदिरेण सह विकल्पार्थं पक्षत्रयं विधत्ते—
• यदौदुम्बरी । ऊर्ग्वा॑ उदुम्बरः । ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः संभ-
• रति

न्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—`

• Wait, अस्मिन्रमन्त्रे? Look at अस्मिन:

• In line 4: अस्मिनमन्त्रे or अस्मिन्मन्त्रे?

• It is अस्मिन्मन्त्रे! (The न् is conjoined with म -> न्म).

• Line 5:

  • वज्र इव वा एषा। यदभ्रिः। अश्रिरसि

• Line 6:

  • नारिरसीत्याह शान्त्यै। ( ५ ), इति।
  • Wait, does line 6 have comma after ( ५ )? Yes, ( ५ ), इति।

• Line 7:

  • ( प्र ० १ । अ ० २ । वि ० ९ ) or प्र ० ५?
  • Wait, look at the Brahmana reference:
  • In Taittiriya Samhita, where is "वज्र इव वा एषा यदभ्रिरश्रिरसि नारिरसीत्याह शान्त्यै"?
  • It is TS 5.1.4!
  • Wait, TS 5.1.4.1: "वज्रो वा एष यदभ्रिरश्रिरसि नारिर

( प्र० ५ । अ० २ । वि० १६ )

Line 30:
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिरः॑ ( २ ) ॥
Wait! Let's check the accents on Line 30 very carefully!
First word:
ऋ॒ : horizontal line below ऋ!
ध्या : no line below.
स॑ : vertical stroke above स!
म॒ : horizontal line below म!
द्य : no accent.
Wait, look at म॒द्य:
Under म, is there a horizontal line?
YES, under म there is a clear horizontal line!
Above स: vertical stroke!
Under ऋ: horizontal line!
So: "ऋ॒ध्यास॑म॒द्य ।"
Let's check second part:
म॒ : horizontal line below म!
ख : no accent.
स्य॒ : horizontal line below स्य!
शिरः॑ :
शि : no accent?
रः॑ : vertical stroke above रः (or visarga)!
Wait, look at शिरः:
Above the visarga / र: there is a vertical stroke!
Wait, is there an anudatta under शि?
Look under शि: NO, it's clear.
Look under स्य of मखस्य: there is a clear horizontal line: "स्य॒".
Look under म of मखस्य: there is a clear horizontal line: "म॒".
Look at शिरः॑:
Above र

२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० २]
कल्पः—"ऋध्यासमद्येति मृत्खननेऽभ्रिया प्रहृत्य मखस्य शिर इत्युपादाय" इति ।
अद्यास्मिन्द्यज्ञ ऋध्यासं कर्मणा समृद्धो भूयासम् । इदं मृद्रूपं मखस्य शिरो यज्ञस्य
शिरःस्थानीयं प्रवर्ग्यपात्ररूपम् ।
मन्त्रद्वयं³ सहैव व्याचष्टे—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य म॒खस्य॒ शिर॒ इत्या॑ह । य॒ज्ञो वै म॒खः ।
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य य॒ज्ञस्य॒ शिर॒ इति॒ वावैतदा॑ह, इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० १७)
म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे ।
कल्पः—"मखाय त्वेति हरति मखस्य त्वा शीर्ष्णे इति कृष्णाजिने निर्वपति⁴"
इति। मृत्तिके त्वां मखाय यज्ञार्थं हरामीति शेषः । तथा त्वां मखस्य यज्ञस्य
शीर्ष्णे शिरोरूपप्रवर्ग्यार्थं निर्वपामीति शेषः ।
मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे—
म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्ण इत्या॑ह । निर्दि॒श्यैवै न॑द्धरति (७) इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० १८)
निर्दिश्यैव यज्ञार्थमिह हरणनिर्वपणे कथयित्वैतन्मृत्स्वरूपं हरति निर्वपति चेति
द्रष्टव्यम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—"एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति तूष्णीं चतुर्थं यावतीं मृदं प्रव-
र्ग्यपात्रेभ्य आसां मन्यते" इति । तदिदं विधत्ते—
त्रिर्ह॑रति । त्रय इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒
य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ संभ॑रति । तूष्णीं चतुर्थ हरति ।
अ॒प॒रि॒मि॒तादे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ संभ॑रति, इति ।
(प्र० ५ । अ० २ वि० १९)
वक्ष्यमाणसंभारेभ्यो मृदः प्राथम्यं विधत्ते—
मृ॒त्खनना॒दग्रे॑ हरति । तस्मा॑न्मृत्खनः करु॑ण्यतमः । इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० २०)
ये च वराहविहतादयः संभागस्तेभ्योऽग्रे प्रथममेव, मृदं खात्वा तस्मान्मृत्खननाद्वा-
र्तान्मृदं हरेत् । यस्मादयं मृत्खनन् स्वकीयां वेदनामगणयित्वा यजमानोपकारार्थं मृदं
प्रयच्छति । तस्मादयमतिशयेन करुण्यः कृपालुः । ततो मृत्खननादेव मृदं हरेत् । न
त्वन्यतो यतः कुतश्चिन्मृदानेया ।
१ क. ख इत्यपां० । २ ग ०स्मिन्दिन क० . ३ ए. ग. 'यै व्या । ४ ग. निर्वप० ।

प्रपा०४ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३९
इ॒यत्यग्र॑ आसीः ।
कल्पः—“एवमितरान्संभारानाभिमन्त्रणे विकारः, इयत्यग्र आसीरिति वराहविह-
तृ” इति । येन प्रकारेण मृदो हरणमुक्तं तेनैव प्रकारेणेतरे सर्वे संभाराः संपादनीयाः ।
अभिमन्त्रणे तु तत्र तत्र मन्त्रविशेषोऽस्ति । 'देवी द्यावापृथिवी' इति पूर्वत्र मृदोऽ-
भिमन्त्रणम् । इह त्वियत्यग्र आसीरिति मन्त्रः । वराहो दंष्ट्रया यं मृद्विशेषं संपादयति
तन्मृत्स्वरूपं वराहविहतम् । हे वराहविहतेयत्यग्र एतावती पुरोदेशे त्वमासीः ।
अभिमन्त्रितस्य वराहविहतस्याऽऽहरणे मन्त्रान्दर्शयति—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: । म॒खाय॑
त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे, इति ।
एते मन्त्राः पूर्ववद्व्याख्येयाः ।
एतेषां वराहविहतसंभारमन्त्राणां तात्पर्यं दर्शयति—
इयत्यग्र आसीरित्याह । अस्यामेवाच्छम्ब-
✕ ट्कारं यज्ञस्य शिरः संभरति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २१ )
यावद्वराहविहतमस्ति, एतावत्ती सर्वा भूमिर्वराहेणोद्धृतत्वात् । एतच्चाऽऽधानब्राह्मणे—
'वराहो रूपं कृत्वा' इत्यादिना स्पष्टमाम्नातम् । अतो वराहविहतसंभारेणास्यामेव
[कृ]त्स्यामपि पृथिव्यामच्छम्बट्कारमल्पोऽप्यंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा कृत्वा यज्ञस्य
[शिर]ः संपादितं भवति ।
कल्पः—“देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपाम् ” इति । अभिमन्त्रयत इति शेषः ।
[मन्त्र]स्तु---
दे॒वीर्व॑म्रीर॒स्य भू॒तस्य॑ प्रथम॒जा ऋ॒तावरी॑:, इति ।
वल्मीकस्य निष्पादिकाः क्षुद्रजन्तुस्वरूपा वम्रयः । हे वम्रयो देव्यो यूयमस्य
[भूत]स्य प्राणिजातस्य प्रथमजाः प्रथमत उत्पन्नाः । ऋतावरीर्यज्ञवत्यः संभाररूपेण
निष्पादकत्वात्तादृश्यो भवथेति शेषः ।
अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रिताया वल्मीकवपायाः संभरणमन्त्रानाह—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: ( ३ ) म॒खाय॑
✕ अच्छं वषट्कारमिति ग. पुस्तके शोधितः पाठः ।
१ क. मन्त्रे वि० । २ क. ख. ॰संभरणेनास्या॰ । ३ ग. ॰तान्वल्मी० ।

, इति ।`

Line 16:
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २३ )

Line 17:
इन्द्र॒स्यौजॊ॑ऽसि ।
Wait, let's check इन्द्र॒स्यौजॊ॑ऽसि:
Is it इन्द्र॒स्यौजो॑ऽसि?
Yes, इन्द्र॒स्यौजो॑ऽसि ।

Line 18:
कल्पः—" इन्द्रस्यौजोऽसीति पूतीकान् " इति । हे पूतीकसमूहेन्द्रस्यौजो बलमसि

Line 19:
अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितानां पूतीकानां संभरणमन्त्रानाह—

Line 20:
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिरः॑ । म॒खाय॑

Line 21:
त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे, इति ।

Line 22:
पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

Line 23:
पूतीकसंभरणं विधत्ते—

Line 24:
इन्द्रो॑ वृ॒त्राय॒ वज्र॒मुदय॑च्छत् । स यत्र॒ यत्र॒

Line 25:
`परा॑क्रमत ( ९ ) । तन्नाश्रि॑यत

[प्रपा० ४ अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३१९
हस्तेन वज्रेण धृतः प्रहतो नाऽऽसीत् । ततः स इन्द्रो विचार्य पूतीकस्तम्बसमीपे
क्वाचिदवस्थितं वृत्रं प्रति पराक्रमत वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान् । तदानीं स
वृत्रः पूतीकस्तम्बेनावरुद्धमार्गः पलायितुमशक्तस्तेन वज्रेणाध्रियत प्रहतोऽभूत् । तदानीं
परितुष्टः स इन्द्रोऽब्रवीत्पूतीकस्तम्बं प्रत्येवमब्रवीत् । हे पूतीकस्तम्ब म ऊर्जि मदीय-
विक्रमरक्षां धा धृतवानसि इत्यूतीधारकत्वात्तेषां * पूतीर्कोनामूतीकेति नाम संपन्नम् ।
तत्संभर॑णे सति यज्ञस्य रक्षां ते संपादयन्ति ।
अ॒भ्रिजा॑ असि प्र॒जाप॑ते॒ रेत॑: ।
कल्पः- “अजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्याभ्रिजा असि प्रजापते रेत:"
।। हे द्विविधलोम

३३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०२]
एतेषां संभारद्रव्याणां कृष्णाजिने संभरणं विधत्ते—
यद्ग्रा॒म्याणां॑ प॒शूनां॒ चर्म॑णा॒ संभ॑रेत् । ग्रा॒म्यान्प॒शूञ्छुचा॑ऽ-
र्पयेत् । कृ॒ष्णा॒जि॒नेन॒ संभ॑रति । आ॒र॒ण्याने॒व प॒शूञ्छुचा॑ऽ-
र्पयति । तस्मा॑त्स॒माव॑त्पशू॒नां प्र॒जाय॑मानानाम् (११) ।
आ॒र॒ण्याः प॒शवः॒ कनी॑याꣳसः । शुचा॒ ह्य१॑ताः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २७ )
ग्राम्याणां गवादिपशूनां चर्मणा संभरणे सति तान्पशूञ्छुचा शोकेन रोगादि-
जनितेन योजयेत् । तन्मा भूदिति कृष्णाजिनेनैव सर्वं संभरणीयम्, कृष्णमृगस्या-
रण्यजत्वादारण्यानेव पशून्महावीरजनितेन संतापेन योजयति । यस्मादारण्येनैव संभ-
रणादारण्याः पशवः शुचा योजिताः, तस्मात्समावत्प्रजायमानानां साम्ये-
नोत्पद्यमानानामपि द्विविधानां पशूनां मध्य आरण्या एव पशवः कनिष्ठाः
न हि जना गवाश्वादिषु यावन्तमादरं तावन्तं कृष्णजिनमृगेषु कुर्वन्ति ।
कृष्णाजिनस्य सलोमके भागे संभरणं विधत्ते--
लोम॑तः संभ॑रति । अतो॒ ह्यस्य॒ मेध्य॑म्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २८ ।)
लोमतो लोमवति प्रदेशे संभरेत् । अतो लोम[व]तः प्रदेशादस्य कृष्णाजिन
१मेध्यं यागयोग्यः संभारः संपद्यते ।
कल्पः- "आयुर्धेहि प्राणं धेहीत्यश्वेनावघ्राप्य" इति । पाठस्तु-
आयु॑र्धेहि प्रा॒णं धे॑हि । अ॒पानं धे॑हि व्या॒नं
धे॑हि । चक्षु॑र्धेहि॒ श्रोत्रं॑ धेहि । मनो॑ धेहि
वाचं॑ धेहि । आ॒त्मानं॑ धेहि प्रति॒ष्ठां
धे॑हि । मां धे॑हि॒ मयि॑ धेहि , इति ।
हे, अश्व मृद्माघ्राय यजमानस्याऽऽयुरादीन्संपादय । मां यजमानं धेहि पोष-
अपेक्षितं धनादिकं मयि यजमाने धेहि स्थापय ।
यदुक्तं सूत्रकारेण- "बहव आर्याः परिगृह्य हरन्त्युत्तरेण विहारमुद्धृते चे-
सिक्तोपोप्ते परिश्रिते निदधति" इति । तदेतदार्यैनयनमार्याणां च बहुत्वं स्थापन-
विशेषं च क्रमेण विधत्ते—
प॒रि॒गृह

[प्रपा०४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३३
मेवास्मिन्दधति । उद्धृते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधति शान्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २९ )
आयन्त्यागच्छेयुः । आर्याणां परिग्रहेण रक्षांस्यपहतानि भवन्ति । तेषां बहु-
त्वेनास्मिन्द्रव्ये पूजा कृता भवति । भूमेरुद्धननेन सिकतावापेन परितस्तिरोधानकरणेन
च तस्मिन्देशेऽवस्थापितस्य द्रव्यस्योपद्रवपरिहाररूपा शान्तिर्भवति ।
मधु॑ त्वा मधुल॒ा क॑रोतु ।
कल्पः—“मधु त्वा मधुला करोत्विति मदन्तीभिरुप॑सृजति” इति२ । हे संभारसमू-
हरूप द्रव्य मधु त्वा पूर्वमपि मधुरं महावीरनिष्पादनयोग्यं मृदुरूपं त्वामयं मदन्ती-
संसर्गः पुनरपि मधुला माधुर्ययुक्तं सौकार्यर्थ३(कुमार्य)युक्तं करोतु ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं मदन्तीमेलनं विधत्ते—
मद॑न्तीभिरुपसृजति ( १२ ) । तेज॒ एवास्मि॑न्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३० )
तप्ता आपो मदन्त्यः, तन्मेलनादस्मिन्द्रव्ये तेजः संपादितं भवति ।
यद्यपि जलमेलनादेव महावीरनिष्पादनसामर्थ्यरूपं तेजः संपद्यते । तथाऽपि मन्त्रे-
णैव सामर्थ्यातिशयाय मन्त्रपाठ इत्येतद्दर्शयति—
मधु॑ त्वा मधुल॒ा करो॒त्वित्या॑ह । ब्रह्म॑णैवास्मि॒न्तेजो॑ दधाति , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ विभा० ३१)
अथास्मिन्द्रव्ये मेलयितव्यं द्रव्यान्तरं विधत्ते—
यद्ग्राम्या॑णां पात्रा॑णां कपा॒लैः सꣳसृजेत् । ग्राम्या॑णि
पात्रा॑णि शुचा॑ऽर्पयेत् । अर्म॑कपालैः सꣳसृजति । एतानि
वा अनु॑पजीवनीयानि । तान्ये॑व शुचा॑ऽर्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३२ )
गृहेषु पाकार्थानि भाण्डानि ग्राम्यपात्राणि तदीयकपालैः संसर्गे सति तानि शुचा
शोकेन स(भ)ङ्गरूपेण योजितानि भवन्ति । तन्मा भूदित्यर्मकपालैर्मिश्रयेत । अर्मशब्देन
चिरन्तने जीर्णग्रामदेशे४ऽवस्थिता भाण्डांशा उच्यन्ते । तानि प्राणिभिरुपजीवितुमयोग्या-
न्यतस्तेषां शुचा योजनेऽपि न कश्चिद्दोषः ।
द्रव्यान्तरं विधत्ते--
शर्क॑राभिः सꣳसृ॑जति धृत्यै॑ । अथो॒ शांत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३३ )
१ ग. ‘पंत५सू° । २ क. . ‘ति । सं° । ३ क ख. ‘क्तं क° । ४ क. ख. ‘शे ग्रा°।
३०

२३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०२]
शर्कराः क्षुद्रपाषाणाः, तत्संसर्गे सति महावीरस्य धृतिर्दाढ्यं भवति । अपि च शं
सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुक्तेस्तद्योगः शांतवाय सुखसिद्धये भवति । एतच्चाऽऽ-
धानप्रकरणे समाम्नातम्—‘शं वै नोऽभूदिति । तच्छर्कराणा शर्करात्वम्’ इति ।
द्रव्यान्तरं विधत्ते—
अजलोमैः सꣳसृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः ।
यदजा । प्रिययैवैनं तनुवा सꣳसृजति । अथो तेजसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३४ )
अजाग्न्योः प्रजापतिमुखजत्वेन सोदरत्वात्प्रियत्वम् । अपि चाग्नेः स्वेनैव तेजोरूप-
त्वात्तेजसा द्रव्यं संसृष्टं भवति—
द्रव्यान्तरं विधत्ते—
कृष्णाजिनस्य लोमभिः सꣳसृजति । यज्ञो वै
कृष्णाजिनम् । यज्ञेनैव यज्ञꣳ सꣳसृजति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३५ )
अवघातप्रस्तावे यज्ञो देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वेत्युक्तत्वात्कृष्णाजिनस्य
यज्ञत्वम् । तल्लोमरूपेण यज्ञेनैव महावीरद्रव्यरूपो यज्ञः संसृष्टो भवति ।
याज्यायै न जुहुयाद्विशिष्टेणुः शान्त्यै पङ्क्तिराधसमित्याह हरति दिहन्ति
पराक्रमताविशात्प्रजायमानानाꣳ सृजति शांतवायाष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
महावीरनिर्माणे देशविशेषं ब्राह्मणगततृतीयानुवाके विधत्ते—
परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अ० ३ । विभा० १ )
योऽयं देशः परिश्रितः कटादिभिरावृतस्तस्मिन्परिश्रिते महावीरं करोति । तदेत
द्ब्रह्मवर्चसपरिग्रहाय भवति ।
तत्र नियमं कंचिद्विधत्ते—
न कुर्वन्नभिप्राण्यात् । यत्कुर्वन्नभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छुचाऽ-
र्पयेत् । अपहाय प्राणिति । प्राणानां गोपीथाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २ )
सोऽयं तदानीं नाभिप्राण्यात्तदभिमुख्येन श्वासं न कुर्यात् । तत्करणे स्वकीय
प्राणा दुःखेन योजिता भवन्ति । तस्मान्मुखमपहाय परतो नीत्वा श्वासं कुर्यात् । तं
प्राणानां रक्षणाय भवति ।

[प्रपा०४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३५
निगमान्तरं विधत्ते—
न प्र॒व॒र्ग्यं चा॒ऽऽदि॒त्यं चा॒न्तरे॑यात् । यदन्तरे॑यात् । दु॒श्चर्मा॑ स्यात् ।
( १ ) । तस्मा॒न्नान्त॑रा॒त्यम् । आ॒त्मनो॒ गोपी॑थाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३ )
यत्र प्रवर्ग्यपात्राणि तिष्ठन्ति तत्र सूर्यश्चेत्प्राच्यां वसेत्तदानीं स्वयं प्रतीच्यां तिष्ठेत् ।
सूर्यस्य प्रतीच्यामवस्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् । एवं सति प्रवर्ग्यादित्ययोर्मध्येऽन्तरायो
न भवेत् । अन्तराये तु कुष्ठरोगी स्यात् । अतः स्वशरीररक्षार्थमन्तरायं न कुर्यात् ।
मृत्पात्रनिर्माणे साधनं विधत्ते—
वेणु॑ना करोति । तेजो॒ वै वेणुः॑ । तेज॑:
प्र॒व॒र्ग्यः॑ । तेज॑सै॒व तेज॒: समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ४ )
कुम्भनिर्माणार्थं कुम्भकाराः काष्ठेन यं व्यापारं कुर्वन्ति तमत्र वेणुना कुर्यान्नतु
दारुणा । “अग्निर्देवेभ्यो निलायत स वेणुं प्राविशत्” इति श्रुत्या वेणोस्तेजस्त्वं तत्त-
नूताधारत्वात्प्रवर्ग्यपात्रमपि तेजः । अतो वेणुरूपेण तेजसा प्रवर्ग्यरूपं तेजः समृद्धं
करोति ।
म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि ( ५ ) ।
कल्पः—“ ^२संपिष्ट्य मृदं मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा” इति । हे मृत्पिण्ड
त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयोऽसि ।
प्रवर्ग्यार्थस्य द्रव्यस्य शिरःस्थानीयत्वं विशदयति—
म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसीत्याह । य॒ज्ञो वै म॒खः । तस्यै॒-
तच्छिर॑: । यत्प्र॑व॒र्ग्यः (२) । तस्मा॑दे॒वमा॑ह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ५ )
प्रथमानुवाके धनुष्कोट्योच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योरनुवर्तनात्प्रवर्ग्यनाम
संपन्नमित्युक्तम् । तस्मान्मखस्य शिरोऽसीतिमन्त्रोक्तमुपपन्नम् ।
य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थः॑ ।
कल्पः—“ य॒ज्ञस्य प॒दे स्थ इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य” इति । आर्द्रस्य पिण्डस्यो-
र्ध्वपृष्ठद्वयग्रहेण निष्पन्नबिन्दुद्वयाकारे हे लाञ्छने युवां यज्ञस्य पादौ भवतः !
एतयोर्यज्ञाङ्गत्वे शास्त्रप्रसिद्धिं दर्शयति —
य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थ इत्या॑ह । य॒ज्ञस्य॒ ह्येते पदे॑ । अथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ६ )
१ ङ. 'रक्षार्थ' । २ क. सपक्विष्य । ख. संपङ्क्ष्य ।

ः° ।-> line 5: "त्रैष्टुभेनेति द्वितीयं जागतेनेति तृतीयमपि वा सर्वैरकैकम्"? "णगातैश्छन्दः"? Footnote 7:७ ग. रसना° ।` -> line 26: "रशनाऽसि" -> 'ग' has "रसना"!

Now, what is that symbol at the end of line 26?
Notice:
Line 26 has रशनाऽसि । and then a character | and थ? No, wait! Look at footnote 7:
Why is there a mark over रशना? In line 26: रशनाऽसि has a small vertical tick or ° or ७?
Wait! Look above र in रशना: there is a tiny ७!
Yes! Look at line 18: above (द्धयो) is there a tiny ४? Yes, look at the footnote 4: ४ ग. ॰व्याख्यातं भ° ।!
Wait, then what is that character at the end of line 26?
It looks like a vertical bar and something... wait, is it | and १? It's outside the margin, possibly a stray smudge or a bracket.
Wait, let's look at the line numbers and structure.

Let's structure the markdown cleanly:
Header:
Line 1