तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४]
एकागृचमुक्त्वा१ प्राणानामवसानं कृत्वाऽपि पुनरप्यन्यामृचमेव ब्रूयात्, न त्वन्यं
वाग्व्यापारं कुर्यात् । तदिदं सांतत्यम् । एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नं च न
विच्छिद्यते, रक्षांसि चापह्न्यन्ते ।
ऋचां बहुत्वं विधत्ते—
यत्परिम॑ता अनु॒ब्रूयात्॑ । प॒रिम॑तमवरुन्धीत । अप॑-
रिमता अन्वाह॑ । अप॑रिमितस्याव॒रुद्ध्यै॑, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १० )
ऋचामल्पत्वे फलमप्यल्पं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बह्वीरनुब्रूयात् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—“अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्या॑विच्छिन्नाग्रे
वेदे॑नोपरिष्टात्संमार्ष्टि” इति । तत्र वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्जत्वं विधत्ते—
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य ( ३ ) । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ ऊर्ङ्मुञ्जाः॑ । यन्मौ॒ञ्जो
वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ११ )
प्रवर्ग्यस्यै यज्ञशिरस्त्वं प्रथमानुवाके प्रपञ्चितम् । मुञ्जास्तृणविशेषाः, तेषां च
निर्मज्यत्वादूर्ग्रूपत्वम् । अतो वेदस्य मौञ्जत्वे सत्यूर्ग्रूपेण वेदेन यज्ञस्य शि
समृद्धं करोति ।
कल्पः—“प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाऽऽहवनीये सप्तैकादश
प्राणाहुतीर्हुत्वा” इति । पाठस्तु—
प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॑
वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ । दक्षाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे
स्वाहा॑ । ओज॑से॒ स्वाहा॒ बला॑य॒ स्वाहा॑, इति ।
प्राणादिदेवेभ्यः स्वाहुतमिदमस्तु । वाच इत्यनेन सरस्वती विशेष्यते, शब्दा-
त्मिकाया वाग्देवताया इत्यर्थः । दक्ष उत्साहः । क्रतुः संकल्पः । ओजोऽष्टमो धा-
तुस्तत्कार्यं बलम् ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यान्होमान्विधत्ते—
प्रा॒णा॒हु॒तीर्जु॑होति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १२ )
१ ख. ॰क्त्वा प्रणवेनाव० । २ ग. प्राणनाव० । ३ क ह्यप्रपञ्चि० । ४ क. ख. ॰स्य ।