तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

३६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ४]

······दीप्यमानमिमं महावीरमभिलक्ष्य मित्रो देवः सप्रथा विस्तारसहितो बभूव।
स्वकीयां मैत्रीं विस्तृतवान् । उतापि च पृथिवीमभिलक्ष्य श्रवसा कीर्त्या सप्रथा
बभूव। अस्यां सर्वस्यां पृथिव्यां महावीरस्य कीर्तिं विस्तृतवानित्यर्थः। दिवं दिवि
द्युलोक इति वा व्याख्येयम् । चर्षणीधृतो मनुष्यान्मैत्र्या धारयतो मित्रस्य देवस्य
सानर्सि दानशीलं श्रवः श्रवणं कीर्तिरूपं सर्वे वदन्तीति शेषः । द्युम्नं मित्रेण दत्तं
धनं चित्रश्रवस्तममतिशयेन विचित्रकीर्तियुक्तं वर्तते ।
मन्त्रयोः फलं दर्शयति—
वारुणोऽद्भिर्द्धः। मैत्रियोपैति शान्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २० )
सिद्धयै त्वा ।
कल्पः—“पकेषु सिद्धयै त्वेति धृष्टीमादाय भस्मापोह्य” इति । हे महावीर त्व
सिद्धयै समीचीनस्वरूपसिद्धयै महावीरगतभस्मापोहनसिद्धयर्थं त्वां स्वी करोमीति
शेषः ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सिद्धयै त्वेत्याह । यथा यजुरैवैतत् , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २१ )
कल्पः—“प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपतु
इति । पाठस्तु--
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णिः
स्व॑ङ्गु॒रिः । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑, इति ।
हे महावीर त्वां सविता देवः स्वशक्त्योद्वपतु । इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः
सविता सुपाणिः शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः । स्वङ्गुरिः
शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः । उतापि च सुबाहुः शोभनाभ्यां बाहुभ्यां
युक्तः । पाणिशब्देन मणिबन्धादूर्ध्वमङ्गुल्याधारभाग उच्यते । बाहुशब्देन मणिब-
न्धादर्वाचीनभागः ।
सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति—
देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्याह । सवितृप्रसूत
एवैनं ब्रह्मणा देवताभिरुद्वपति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २२ )

---

१ ल. धृष्टिमा' । २ क. ॰मनानुकूलकृ॰ । ख. ॰मेनानुकूला॰ ।