तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० २]
अथ षष्ठीमाह—
अणु॑भि॒श्च म॒हद्भि॑श्च । स॒मा॒रूढः॑ प्र॒दृश्य॑ते ।
सं॒व॒त्स॒रः प्र॑त्य॒क्षेण॑ । नाधि॑सत्त्वः प्र॒दृश्य॑ते, इति ।
अणुभिश्च स्वल्पैः क्षणमुहूर्तादिभिरपि महद्भिश्च दिवसपक्षादिभिरप्यवयवैः समा-
रूढः सम्यक्प्राप्तः संवत्सरः प्रत्यक्षेण प्रदृश्यते । आविपालगोपालं हि सार्वजनीने-
नानुभवेन व्यवह्रियमाणत्वात् । अधिसत्त्वः सत्त्वात्सर्वप्राणिनामस्तित्वेन प्रतीयमाना-
त्संवत्सररूपात्कालादधिको नित्यो निरवयवः परमात्मरूपो व्यावहारिककालस्याप्युत्पा-
दकः कालात्माऽधिसत्त्वः । योऽयं शास्त्रदृष्टिमन्तरेण न प्रदृश्यते ।
अथ सप्तमीमाह—
पट॑रो वि॒क्लिधः॑ पि॒ङ्गः । ए॒तद्वरु॑णल॒क्षण॑म् ।
यत्रैतं॑दुप॒दृश्य॑ते । सहस्रं॒ तत्र॑ नीयते, इति ।
योऽयमधिसत्त्वनामको व्यावहारिककालस्याप्युत्पादकः परमात्मरूपश्चैतन्यात्मकः
कालोऽस्ति “ज्ञः कालकालः” इति श्रुत्यन्तरगात् । तस्य कालस्य शास्त्रदृष्टिंवर्जितैर-
दर्शने कारणमुच्यते । पटो वस्त्रसदृशश्चर्मविशेषोऽस्यास्तीति पटरः । विक्लेिधो विवि-
धक्लेदनयुक्तः । पिङ्गः पिङ्गलवर्णः । एतच्छुक्लकृष्णादेरुपलक्षणम् । एतैः सर्वैर्विशेषणै-
र्मांसमयोऽक्षिगोलकविशेषो विभज्यते । अस्ति हि तस्य पक्ष्मा(क्ष्म)पटलाख्यश्चर्मखण्डः
पटसदृशः । विक्लेदनमप्यस्ति यदा तदा चक्षुषि जलस्रवणात् । पिङ्गलः शुक्लादिवर्णः
स्पष्ट एव । एतादृशं यदक्षिगोलकमेतदेव वरुणस्य पारमार्थिककालतत्त्वावरकस्य
लक्षणं स्वरूपं वरुणलक्षणं, मांसदृष्टिरेव तत्त्वविषयां शास्त्रदृष्टिमावृणोतीत्यर्थः ।
यत्र यस्यां मांसदृष्टावेतज्जगत्प्रतीयते तत्र क्षणो मुहूर्तो दिवस इत्यादिरूपभेदेन काल-
भेदानां सहस्रं नीयते । व्यवह्रियतेऽवगम्यत इत्यर्थः ।
अथाष्टमीमाह—
एक॑ꣳ हि शिरो नाना॒ मुखे॑ । कृ॒त्स्नं त॑दृतु॒लक्ष॑णम् (३) ।
उ॒भय॑तः स॒प्तैन्द्रि॑याणि । ज॒ल्पितं॑ त्वेव दी॒ह्य॑ते, इति ।
एकमेवास्य व्यावहारिककालस्य शिरः संवत्सर एव शिरोवदुत्तमावयवस्थानीयः ।
मुखे तु नाना मुखस्थानीये दक्षिणोत्तरायणे द्विविधे । यच्छिरःस्थानीयस्य संवत्सर-
१ घ. पठारो । २ ग. यः । ३ क. ॰दृशः पक्ष्मविं । ४ ख. ग. ॰योऽस्तिधोगो॑ । ५ ख.
॰लश्रव॑ ।

स्यैकत्वं यच्च मुखस्थानीययोर्दक्षिणोत्तरायणयोर्द्वित्वं तत्कृत्स्नमपि ऋतुलक्षणमृतूनां
ज्ञापनम् । सति हि संवत्सरे ततश्च तदंशयोर्दक्षिणोत्तरायणयोः पश्चात्तदंशत्वेनर्तवो
ज्ञातुं शक्यन्ते । उभयतस्तयोरुभयोर्मुखस्थानीययोरयनयोः सप्तेन्द्रियाणि सप्तसंख्या-
केन्द्रियाधारशीर्षण्यच्छिद्रयुक्तानि शरीराण्युत्पद्यन्ते । तदेवं शास्त्रदृष्टिवर्जि¹तानामेकः
संवत्सरो द्वे अयने तदवयवा ऋतवस्तेषु च सर्वेषु कालेषु प्राणिशरीराण्युत्पद्यन्त इत्येवं
भ्रान्तो व्यवहारः प्रवर्तते । परमार्थतस्तु शास्त्रदृष्ट्या पर्यालोच्यमानो जल्पितमेव
दिह्यते संवत्सरायनादिनाममात्रमुपचीयते न त्वभिधेयः कश्चिदर्थोऽस्ति । अत एवोप-
निषत्सु—“ वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयम्” “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” “ माया-
मात्रमिदं द्वैतम् ” इति व्यवहारस्य मिथ्यात्वं बहुशश्चाऽऽम्नायते । एवमष्टौ मन्त्रा अभि-
हिताः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
शु॒क्ल॒कृ॒ष्णे सं॑वथ्स॒रस्य॑ । दक्षि॑णवा॒र्मयोः
पार्श्वयोः॑ । तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
संवत्सरस्य व्यावहारिकस्य मुख्यस्य कालस्य दक्षिणवामपार्श्वस्थानीययोरुभयोः
शुक्लकृष्णे तथाविधवर्णयुक्ते अहोरात्रे विद्येते । तस्यैतस्यार्थस्य प्रतिपादिका काचिदृ-
ग्विद्यते ।
अथ तामृचमाह—
शु॒क्रं ते॑ अ॒न्यद्य॒जतं॑ ते अ॒न्यत् । विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑वा॑सि । विश्वा॑
हि मा॒या अव॑सि स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्त्विति॑, इति ।
हे पूषञ्जगतः पोषक संवत्सर ते तवांशरूपं शुक्लं श्वेतवर्णमन्यदहराख्यं वस्तु पृथ-
गेवास्ति । तथा ते तव यजतं यजनीयं निशितायां निर्वपेदित्यादियागोपलक्षितं रात्रि³-
रूपमन्यत्पृथगेवास्ति । तदेवं² विषुरूपे परस्परविलक्षणरूपे अहनी अहोरात्रे
वर्तेते तयोर्मध्ये द्यौरिव त्वमसि । तयोः प्रवर्तयिता वर्तसे । हे स्वधावोऽन्नवत्संव-
त्सर विश्वा मायाः सर्वाः पक्षमासादिकल्पितकालावयवाकृतीरवास पालयसे । हे
पूषन्निह कर्मणि ते तव रात्रिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनमस्तु । इत्यनेन मन्त्रेण ।
पूर्वमन्त्रवदुपधानं कल्प एवोदाहृतम् ।
१ क. ॰र्जिनां । २ क. ॰माने जं । ३ ख. रात्रमं । ४ क. ॰त्तिरन्यं ।

१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०२]
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
नात्र॒ भुव॑नम् । न पू॒षा । न प॒शव॑ः । नाऽऽदि॒त्यः सं॑वत्स॒र
ए॒व प्र॒त्यक्षे॑ण प्रि॒यत॑मं वि॒द्यात् । ए॒तद्वै सं॑वत्स॒रस्य॑ प्रि॒यत॑मग्ं
रू॒पम् । यो॒ऽस्य॑ म॒हान॒र्थ उत्॑पत्स्य॒मानो॒ भव॑ति । इ॒दं
पु॒ण्यं कु॑रु॒ष्वेति॑ । तमा॒हर॑णं दद्यात् ( ४ ), इति ।
य॒था ल॒क्षण॒ र्ऋतुल॑क्षणं॒ भुव॑नग्ं स॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अस्मिन्ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्त्वं व्यावहारिककालश्च विविच्य प्रदर्श्यते—अत्र पार-
मार्थिकतत्त्वे भुवनं भूतजातं नास्ति । तथा सति सर्वस्माद्भुवनादधीति यदुक्तं तन्नोप-
पन्नम् । न वा पूषा कश्चिद्देवोऽस्ति । तेन भद्रा ते पूषन्नित्येतदयुक्तम् । न च पशवो
१द्विपादश्च चतुष्पादो वा सन्ति । तेनोभयतः सप्तेन्द्रियाणीत्येतद३युक्तम् । नाप्यादित्यः
कश्चिदस्ति । तस्मादेतैरदित्यमण्डलमित्येतन्न युक्तम् । किं तर्हि विद्यत इति चेत्,
उच्यते—संवत्सर एव निरस्तसमस्तक्षणमुहूर्ताद्यवयवविशेषोऽखण्ड एकाकारः काल-
तत्त्वमेव विद्यते । तर्हि ४तथाविध एव नित्यो निरवयवः संवत्सर एव परमार्थभूतः
प्राणिभिरव५बुध्यतामिति चेत् । मैवम् । प्रत्यक्षेण हि लोकसिद्धेन सर्वो जन्तुः प्रियत-
ममेव रूपं विन्देन्न तु वस्तुतत्त्वम् । किं तर्हि प्रियतममिति चेत्तदुच्यते । क्षणमुहूर्तदिव-
सपक्षद्यात्मकं काल्पनिकं संवत्सरे यद्रूपमेतदेव शास्त्रदृष्टिरहितानां प्रियतमम् । अस्य
यजमानस्य योऽयमिष्टकोपधानपूर्वकः क्रतुरुत्पत्स्यमानो महानधिकोऽर्थः फलहेतु-
त्वेन पुरुषार्थो भवति तमेवाऽऽहरणमाहर्तव्यमनुष्ठेयमिष्टकोपधानपूर्वकं क्रतुं दद्याच्छि-
ष्येभ्य उपदिशेत् । उपदेशप्रकार एवेदं पुण्यं कुरुष्वेतिवाक्येन स्पष्टी(ष्टी) क्रियते ।
नात्र भुवन इ(नमि)त्यादिपरमार्थतत्त्वं नोपदिशेत् । यद्यपि तत्त्वमेवोक्तमं६ तथाऽपि विवे-
काभावान्नासावुपदेशार्ह इत्यभिप्रायः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
१ ग. द्विपादं । २ ग. °तुष्पदो । ३ क. °द्वध्यु° । ४ ख. ग. यथाविध । ५ ख. ग.
°यामि° । ६ क. ख. °र्वक्तं क्र° ।

[प्रपा० १ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११
अथ प्रथमे तृतीयोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ साकंजानामित्येकादश पुरस्तात् ” इति । उपदधातीत्यनुवर्तते । तत्र
प्रथमामाह—
सा॒कञ्जाना॑ꣳ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जम् । षडुद्य॑मा॒ ऋष॑यो देव॒जा इति॑ ।
तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः । स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः, इति ।
साकंजानां सहोत्पन्नानामादित्यरश्मीनां मध्ये सप्तमं यः स सप्तमो रश्मिः “ सूर्यो
मरीचिमादत्ते ” इति पूर्वत्रोक्तस्तं सप्तमं रश्मिमेकजमाहुरितररश्मिभ्यः पूर्वमेक एवो-
त्पन्न इत्याभिज्ञाः कथयन्ति । देवजा आदित्यदेवाद्दुत्पन्ना इतरे षड्रश्मय उद्यमाः
शिक्यस्योद्यमा इव सप्तमरश्मेरुपसर्जनभूता इत्यप्याहुः । ते च रश्मयः प्रकाशवत्त्वादृ-
षिसमाः । तेषां षण्णां रश्मीनामिष्टान्यभिप्रेतानि धामशः स्थानानि विहितानि
प्रजापतिना निर्मितानि। ते च रश्मय ऋत्वात्मका अत एकस्य वसन्तत्वेन प्राथम्यमन्यस्य
तदनन्तरभावित्वं ततोऽप्यूर्ध्वभावित्वमन्यस्येत्येवं स्थानविकल्पितानि स्थात्रे जगतः
स्थित्यर्थं विकृतानि शीतोष्णादिरूपेण विलक्षणानि रूपशः स्वरूपाणि रेजन्ते कम्पन्ते
प्रवर्तन्त इत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
को नु॑ मर्या॒ अम॑िथितः । सखा॒ सखा॑य-
मब्रवीत् । जहा॑को अ॒स्मदी॑षते, इति ।
हे मर्या मरणशीला मनुष्या इदमेकं वचनं ब्रूतेति शेषः । को नु युष्माकं मध्ये
कः खल्वमिथित इतरेणाबाधितः सखा तमबाधकं सखायमब्रवीत् । किमब्रवीदिति
तदुच्यते—जहाको हानशीलोऽयमतोऽस्मत्सकाशादीषते भीतः पलायत इति ।
अयमर्थः । द्वयोः सख्योः परस्परविरोधे सत्येकेन बाधित इतरः स्वयमपि तं बाधं
बाधितुमिच्छन्निदं ब्रूतेऽयं परित्यागशीलो मत्तः पलायत इति । न त्वेतद्वचनं सख्यो-
र्युक्तं ततो मनुष्या भवतां मध्ये सखा खलु सखायमन्यमेवं ब्रूते न कश्चिदप्येवं वक्तीति।
अथ तृतीयामाह—
यस्ति॒त्याज॑ सखिवि॒दꣳ सखा॑यम् । न तस्य॑ वा॒च्यपि॑
१ ग. ॰थममा । २ क. रा. ॰त्रोक्तः स॰ । ३ ख. ॰कमेवोत्तरमित्य॰ । ग. कमेवोत्तरं न
इ॰ । ४ ग. ॰तीयमा॰ । ५ ख. ग सतीत्ये॰ । ६ ग. ॰तीयमा॰ ।

...wait, what if we writeꣳ? Wait, if it's ꣳorᳵ? Let's check how Unicode handles it. If we use ꣳ, almost all Devanagari readers and search engines recognize it as the Vedic nasal: भा॒गो अ॑स्ति । यदी॑ꣳ शृ॒णोत्यल॑कꣳ शृणोतिWait, let's look at the udātta: Onयदी॑ꣳ: does यदीhave udātta onदीor on the nasal? In line 1, there is a vertical tick aboveदीand also a tick above the symbol? No, the tick is directly above the vertical line of the symbol:यदीꣳ॑! Wait, look at यदी: यhas nothing,दhasी, and right above the symbol following it, there is a vertical tick ॑! Wait, but look at the top: यदी॑- the tick is slightly betweenदीand the symbol. Inअल॑कꣳ: the tick is on ल॑ (अल॑कꣳ). In शृ॒णोति: शृ॒has anudātta (horizontal bar belowशृ). णोति` has no accent.
Wait,

"? No, there is no 'र्'. It is just:
प्यागतान्र्वैदेशिका- vs प्यागतानवैदेशिका- vs प्यागतान्र्वैदेशिका-?
Wait, look at the letter between 'ता' and 'वै':
It is 'न्'! Half na!
Wait, why does half na look like half na? It is just half na!
Wait, is there an anusvara on ता? No.
So it is प्यागतानवैदेशिका-? Wait, why would it be प्यागतानवैदेशिका-? In Sanskrit, the word is आगतान् (accusative plural of आगता). आगतान् + वैदेशिकान् = आगतान्वैदेशिकान्!
Wait, in आगतान्वैदेशिकान्, you have:
आ + ग + ता + न् + वै + दे + शि + कान्.
With अपि: अमूंश्चैतानपि आगतान् वैदेशिकान् -> अमूंश्चैतानप्यागतानवैदेशिकान्? No!
अपि + आगतान् = अप्यागतान्!
Then अप्यागतान् + वैदेशिकान् = अप्यागतान्वैदेशिकान्!
In अप्यागतान्वैदेशिकान्, the letters are:
अ - प्या - ग - ता - न्

ित्येव पाठः ।->कामिलादित्येव पाठः ।And footnote×says:× अत्राप्यनादर्शपुस्तकेषु कामिलरोगेतगादिरव पाठः ।Wait, could it be:× अत्राप्यादर्शपुस्तकेषु कामिलरोगो गदादिरिव पाठः ।? Wait, look at: का, मि, ल, रो, गे(orग), त(orत्), गा(orग), दि(with short i),रे(orर), व(orब)? Wait: कामिलरोगेतगादिरिव पाठः ।orकामिलरोगो गदादिरिव पाठः ।? Wait, look at गे: there is no top matra, it's ग! Wait, कामिलरोगेत...wait,कामिलरोग इत्येव पाठः? Wait! Look at the words: का म ल रो गे त् ये व पा ठ ः! YES! कामलरोग इत्येव पाठः ।! Look at it: का मि(orम?) ल रो गे त्ये व पा ठ ःWait:का मि` (with short i

[प्रपा० १ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १५

रव्व्यथयन्निव पीडामप्राप्नुवन्निव दृश्यते । सत्यपि तदा शीते प्रावरणाभिसंवादिना
शान्तस्य शीतस्य प्राणिभिः पारीहियमाणत्वान्नास्ति व्यथा । किंच रुरुदक्ष इव रुरवो
मृगविशेषास्तैर्दक्षः समृद्ध इवायमृतुर्दृश्यते । अरण्येषु तृणसमृद्ध्या तस्मिन्नृतौ पुष्टानां
मृगयूथानां बहुलमुपलम्भात् ।
अथैकादशीमाह—
ह्लादय॑ते ज्वलंतश्चैव । शाम्य॑तंश्चास्य॒ चक्षु॑षी ।
या वै प्र॒जा भ्रꣳ॑श्यन्ते । सं॒व॒त्स॒रात्ता भ्रꣳ॑श्यन्ते, इति ।
अयं वर्षर्तुः सर्वान्प्राणिनो ह्लादयते संतोपयते । अहो सुवृष्टो देवः संपत्स्यन्तेऽ-
स्माकं शस्यानीत्येवं सर्वस्य लोकस्य परितोषः । तस्मिन्नृतौ बीजवापमकृत्वा या
भ्रश्यन्ते [भ्रश्यन्ति] ताः प्रजा न केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किंतु कृत्स्नादपि
संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षपर्यन्तमन्नस्य दुर्लभत्वात् । यास्तु प्रजास्तस्मिन्नृतौ
क्षेत्रेषु वीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ताः प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात्समृद्धा
दृश्यन्ते । अस्यैवंविधस्य वर्षर्तोरक्ष्णुषी ज्वलतश्चैव शाम्यतश्च । अनेन हि
ऋतुना दृष्टाः पदार्थाः शक्तिविशेषलाभेनाौज्ज्वल्यं भजन्ते । अतस्तदीये चक्षुषी
सर्वान्पदार्थानुज्ज्वलयतः । तथा तस्मिन्नृतौ सर्वे पदार्थाः शान्ता उपद्रवरहिता भवन्ति ।
अतस्तदीये चक्षुषी सर्वान्पदार्थानुपशमयत: । ईदृशेन लक्षणेन वर्षर्तुरवगन्तव्य इत्यर्थः ।
तैरेतैरेकादशभिर्मन्त्रैरिष्टका उपधेयाः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
याः प्र॒तिति॑ष्ठन्ति । सं॒व॒त्स॒रे ताः प्रति॑-
तिष्ठन्ति । व॒र्षाभ्य इत्यर्थः (४), इति ।
शृ॒णोत्त्यन्यान्स॒र्वामे॒व षट्त्व॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
याः काश्चित्प्रजास्तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु वीजावापमकृत्वा भ्रꣳश्यन्ते[भ्रश्यन्ति] ताः प्रजा न
केवलं तस्मादृतोरेव भ्रष्टाः किंतु कृत्स्नादपि संवत्सराद्भ्रष्टाः । आगामिवर्षर्तुपर्यन्तमन्नस्य
दुर्लभत्वात् । यास्तु प्रजास्तस्मिन्नृतौ क्षेत्रेषु वीजावापं कृत्वा प्रतिष्ठिता भवन्ति ताः
प्रजा अन्नस्य सुलभत्वात्कृत्स्नेऽपि संवत्सरे प्रतिष्ठिता भवन्ति । यद्यपि या भ्रंश्यन्त॑
१ क. ॰लत्वोप॰ । २ क. ख. ॰कं सस्या॰ । ३ ग. लभन्ते । ४ क. भ्रश्यन्ते । ॰ । क.
ग. ॰पिता भ्रश्य॰ । ख. ॰पिता भ्रं । ६ ख. ग. ॰न्तभिवेत्ये॰ ।

² भ्र॑श्यन्त इति तस्य वाक्यस्यार्थः संपद्यते ॥Wait, is thatतल्हाभादूर्णाभ्योorतल्लाभादूर्णाभ्यो? In the image: तल्हाभादूर्णाभ्यो. Let's look closely at ल्हा: it has ल्attached toहwithा. Yes, it looks like ल्हा`.

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-

तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

(Divider)

अथ प्रथमे चतुर्थोऽनुवाकः।

(Divider)

कल्पः—“अक्षिदुःखोत्थितस्येवेति पडिहेह वः स्वतपसः इति च” ¹इति । अथ

³प्रथमामाह--

अक्षि॑दुःखोत्थि॒तस्ये॑व । वि॒प्रस॑न्ने क॒नीनि॑के ।

आङ्क्ते॒ चा॑र्द्रं॑ नास्ति॑ । ऋ॒भूणां॑ तन्नि॒बो॑ध॑त॒ इति॑, ।
Wait, look at ऋ॒भूणां॑:

िकं हेमन्तस्य लक्षणमुक्तमेवमत्र शिशिरस्य लक्षणमु-

Line 29 (Footnotes):
A separator line is visible above footnote:

१ ग. ॰तुर्थीमा॰ । २ ग. ॰क्ष्मपा॰ । ३ ग. ॰पणेरि॰ । ४ ग. षष्ठीमा॰ ।

And the page number / signature at the bottom:
३ (or २? look at the very bottom center: '३').

Let's double-check all lines:
[प्रपा०१।अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १७
अभिधून्वन्तो॒ऽभिघ्न॑न्त इव । वात॑वन्तो म॒रुद्ग॑णाः, इति ।
यत्र यदा शरदाख्य ऋतुरुपदृश्यते तदानीमन्नमश्नीतेत्येता वाचः प्राणिभिः
प्रयुज्यन्ते, अनेन लक्षणेन शरदाख्यमृतुं जानीयादित्यर्थः । अथ हेमन्त ऋतुर्वर्ण्यते -
तस्मिन्नतौ मरुद्गणा देवविशेषसंघा अभिधून्वन्तः सर्वतः कम्पयन्तोऽभिघ्नन्त आभि-
Wait, in line 5: "तस्मिन्नतौ" or "तस्मिन्नृतौ"?
Look

... no!
Wait! Could it be:
"महद्भिः"?
Let's look at the letter:
It's:
'ह'
Wait, is there an anusvara on 'ह'?
Yes! There is a dot above 'ह' or above the space: no, look at line 21 just above it:
Above it is "विस्तारयुक्तं शर्म सुखकारणमु-". The 'म' of शर्म has no lower marks.
In line 22, look at:
"प्राणिजीवनार्थम"
Then:
"ह" with an anudatta under it: "ह॒"?
Then:
Wait, is that "द्भिः"?
Wait, look at "द्भिः" in line 5:
"षड्भिर्मन्त्रैरि-" -> look at "ड्भि":
It has 'ड' and below it 'भ', and 'ि' to the left.
Now look at line 22:
There is 'ि' on the left!
The 'ि' stroke goes to the left of the conjunct, right next to 'ह'!
And inside the 'ि' is:
Wait, 'द' and 'भ'?
Yes! It is identical to "द्भि" or "र्भि" or "द्भिः"!
Wait, what about the 'ः' (visarga) at the end?
It has TWO dots: 'ः'!
So the ending is definitely "द्भिः"!
Now what is before "

[प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९
अथ प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः--“अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्तसः प्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वा”
इति । यथा प्रवर्ग्यस्याऽऽदौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यतेऽन्ते शं नो वात इति
शान्तिः पठ्यत एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका
अपि पूर्वेष्टकावदन्या आपो न भवन्ति किंतु मदन्तिकासंज्ञिकास्तप्ता आपस्ताश्चतसृभि-
रुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह—
अति॑ता॒म्राणि॒ वासा॑ꣳसि॑ । अ॒ष्टिव्र॑जिश॒तघ्नि॑ च ।
विश्वे॑ दे॒वा विप्र॑हरन्ति । अ॒ग्निजि॑ह्वा अँ॑सश्चत, इति ।
यथा पूर्वत्र वसन्तर्तुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां सारागशुक्लवस्त्रादीन्येवमत्रापि
शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानामतिताम्राणि वस्त्राण्यायुधानि चाष्ट्रचादीनि । ते
च विश्वे देवास्तैरष्टिव्रजिशताघ्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून्प्रहरन्ति । ततोऽ-
ग्निजिह्वा आरुणकेतुकाग्निरूपजिह्वायुक्ता अँसश्चत जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं
कृतवन्तः ।
अथ द्वितीयामाह—
नैव दे॒वो न मर्त्यः॑ । न राजा वरु॑णो वि॒भुः ।
ना॒ग्निर्नेन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः । मा॑तृ॒कञ्च॒न वि॑द्यते, इति ।
यदास्फोटनं विश्वैर्देवैः कृतं तदत्र स्पष्टी क्रियते—कचन(कञ्चन) कश्चन कोऽपि
देवो मातृङ्मादृङ्मत्सदृशो न विद्यते । एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यम् । सोऽयं
विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ।
अथ तृतीयामाह—
दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्तिः । पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ( १ )
तस्येन्द्रो॑ व॒म्रिरू॑पेण॒ धनु॒र्ज्या॑मच्छिनत्स्व॒यम्, इति ।
अस्य विश्वे(श्व)देवजिह्वा रूपस्याऽऽरुणकेतुकस्याग्नेरेका धनुरार्त्तिर्धनुष ऊर्ध्व-
कोटिर्दिवि श्रिता । अपरा त्वधस्तनी कोटिः पृथिव्यां श्रिता । वम्रयः पिपीलिका-
समाना जन्तवः । यदीयवमनान्मृत्तिका द्रवी क्रियते । इन्द्रो यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः
१ ग. ॰न्तीरतान्याप । २ ग. ॰सि । ऋष्टिं । ३ ग. असंश्चत । ४ ख. ग. 'निच्छ॒र्चा ।' ।
५ क. ख. 'स्तैऋष्टिं' । ६ ग. असंश्चत । ७ ग. मातृकञ्चन । ८ ख ग ॰थिव्यामश्रि॰ ।

(ra-phala) under 'म': 'म्री'?
Look at the bottom of 'म': there is a small diagonal slash!
Wait, or is it 'वा'?
Let's look really closely at:
स
न (half-n)
व (va)
म (ma with ra-phala = mra, with ee-kara = mree)
Wait, why did I think there was 'ा' (aa)?
Because between 'व' and 'म', there is a vertical line!
Wait, 'व' has its own vertical line! 'व' is a circle on a vertical line!
Then 'म' has its own vertical line!
Then 'ी' is a vertical line with a curve on top!
So:
स (sa)
न् (half na attached to va)
व (va: loop + vertical line)
म्री (ma with ra-phala and ee-kara: loop, vertical line, curve to right, diagonal slash at bottom)!
YES!
Let's trace it:
स (sa)
न् (half-n)
व (va)
म्री (mree)
रू (ruu)
पे (pe)
णा (naa)
धः (dhah)
So it is: "सन्वम्रीरूपेणाधःकोटिसमीपे" or "सन्वमिरूपेणाधः"?
Wait, look at the ee-kara of mree:
Wait,

[प्रपा० १ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २१
अथ प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ अत्यूर्ध्वाक्ष इति त्रीण्युतुमण्डलान्यवद्रप्स इति च ” इति । ऋतुमण्ड-
लशब्दस्य मन्त्रनामत्वादुपधेयानामिष्टकानामपि तदेव नाम । तत्र प्रथमामृचमाह—
अ॒त्यू॒र्ध्वाक्षोऽति॑र॒श्चात् । शि॒शि॒रः प्र॒दृश्य॑ते ।
नैव रू॒पं न वास॑ांसि । न चक्षु॑ः प्रति॒दृश्य॑ते, इति ।
योऽयं शिशिर ऋतुः सोऽयं प्राणिषु प्रकर्षेण दृश्यते । कीदृशः शिशिरोऽत्यू-
र्ध्वाक्षः । तस्मिन्नृतौ यदा शीतबाहुल्यं भवति तदानीं कम्पमानाः प्राणिनो हस्ताभ्या-
मुर आच्छादयन्तो मुखेन सीत्कारं कुर्वन्तो द्वे भ्रुवावत्यूर्ध्वमुन्नमयन्ति तदिदं तस्यर्तों-
रत्यूर्ध्वाक्षत्वम् । शीतपीडितत्वादेव दक्षिण

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Devanagari, including all Vedic svara accents, mantras, and Sāyaṇa's commentary:

नि जानु॑का मे॒ न्य॑ञ्जलिका । अमी वाच॒मुपा॑संता॒मिति॑, इति ।
हे शिशिरर्तों त्वमञ्जलिकां हस्ताग्रवर्तिनमञ्जलिं निकरोषि न्यग्भूतं करोषि । यथा
जानुका जानुप्रदेशमपि त्वं निकरोषि न्यग्भूतं करोषि सर्वे प्राणिनः शीतबाहुल्या-
दग्निसेवार्थं हस्तौ न्यग्भूतौ कुर्वन्ति । उदरादिदेहावयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी
अपि भूमिस्पर्शिनी यथा भवतस्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति । स्वयमेवं कुर्वन्तो बुद्धिमन्तोऽ-
प्रबुद्धान्बालान्प्रत्येवमुपदिशन्ति । हे बाला अमी भवन्त ईदृशीं वाचमुपासताम् ।
कीदृशी वागिति तदुच्यते—मे मदीया जानुका न्यग्भूता भवतु, अञ्जलिकाऽपि
न्यग्भूता भवत्विति । श्रौत इतिशब्द एवंविधलक्षणप्रदर्शनार्थः । अनुक्तम

[प्रपा०१अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३
अथ तामृचं दर्शयति--
अव॑ द्र॒प्सो अ॑ꣳशु॒मती॑मतिष्ठत् । इया॒नः कृ॒ष्णो द॒शभि॑: स॒हस्रै॑: ।
आ॒व॒र्तमिन्द्र॑: शच्या॒ धम॑न्तम् । उप॑ स्तु॒हि तं नृ॒मणामथ॑द्रामिति, इति ।
द्रप्स उदकात्मकोऽयमारुणकेतुकः, अंशुमतीमंशुशब्देन सोमलताखण्डवाचिना
सर्वा ह्योषधय उपलक्ष्यन्ते तद्युक्तत्वादंशुमती पृथिवी तामवातिष्ठदवगम्य प्राप्य तत्रा-
वस्थितः । कीदृशो द्रप्सः, दशभिः सहस्रैरनेकसहस्रसंख्याकैरादित्यरश्मिभिरियानः
संचरन् । “ आदित्याजायते वृष्टिः ” इति स्मृतेः । कृष्णः कृषिहेतुः । सति ह्युदके
भूमिं कृषन्ति । हे आदित्यरूपाऽऽरुणकेतुकाग्र इन्द्रो वृष्टेरीश्वरस्त्वमावर्तं पुनः पुनः
रिहाऽऽवृत्त्यै शच्या स्वकीयया शक्त्या तदा तदाऽपेक्षितकाले समागत्य धमन्तं
गर्जनादिना शब्दयन्तं नृ॒मणां नृभिर्मनुष्यैर्मननीयं सर्वदा प्रार्थनीयमथद्रामधोद्रवण-
शीलं तं द्रप्समुदकविशेषमुप

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०७]
आरुणकेतुको देवो वह्निरूपेणाऽऽदित्यरूपेण वाऽवस्थितः । यः पुमानेवमारुणकेतु-
काग्नेर्महिमानं जानाति तेनैवंविदुषा सहाऽऽचार्यान्तेवासिनावन्योन्यस्मै द्रोहं
कर्तुं नार्हतः । आचार्योऽध्वर्युः, यज्ञे धर्मानारतीति व्युत्पत्तेः । यजमानोऽन्तेवासी,
तस्याध्वर्योः समीपे निवासात् । तावध्वर्युयजमानावभिज्ञेन सह द्रोहयोग्यौ न भवतः ।
स्वयं द्रोह्यावपि न भवतो द्रोग्धारावपि न भवत इति वक्तुमन्योन्यस्मा इत्युक्तम् ।
तस्मै विदुषे स्वयं द्रोहमकृत्वा सोऽपि यथा न द्रुह्यति तथा वर्तितव्यम् । यो
मूढस्तस्मै विदुषे स्वयं द्रुह्यति सोऽयं स्वर्गलोकाद्भ्रष्टो भवति । तस्मान्न द्रोहः कर्तव्यः ।
“स्मृतिः प्रत्यक्षम्” इत्यारभ्य पञ्चस्वनुवाकेषु प्रोक्तोऽर्थ उपसंह्रियते—इति
एवमतीते ग्रन्थे “ऋतुर्ऋतुना नुद्यमानः” इत्यादिभिर्ऋतुमण्डलप्रतिपादकानि
वाक्यान्युक्तानि, “एतैरादित्यमण्डलम्” इत्यादिभिः सूर्यमण्डलप्रतिपादकानि वाक्या-
न्युक्तानि, पूर्वोक्त एवार्थो दृढमारूख्यायते यास्त्वृक्षूदाहृतासु ता आख्यायिकाः “शुक्रं
ते अन्यत्” इत्याद्यस्ता अप्युक्ताः । अत ऊर्ध्वमुपरितनेष्वनुवाकेषु सनिर्वचना
निःशेषेण वचनं निर्वचनं ब्राह्मणं तेन सहिता आख्यायिकाः सनिर्वचनाः । पूर्वे-
ष्वनुवाकेषु मन्त्रप्रतिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाहृता उत्तरेष्वनुवाकेषु ब्राह्मणप्र-
तिपादितेऽर्थे संवादार्थमृच उदाह्रियन्त इत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अथ प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।
कल्पः— “आरोग इत्यष्टौ पदशो यत्ते शिल्पंमिति च” इति॑ । तत्र ब्राह्मणेमारोग
इत्यादिपदप्रतिपादिकामृचमुदाहरति—
आ॒रो॒गो भ्राजः॑ पट॒रः पत॒ङ्गः । स्वर्ष्णरो ज्योति॑-
षीमांन्वि॒भासः॑ । ते अ॒स्मै॒ सर्वे॑ दि॒वमांत॑पन्ति ।
ऊर्जं॒ दुहा॑ना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति, इति॑ ।
आरोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि सप्तानां सूर्यविशेषाणां नामधेयानि ।
ते सप्तापि सूर्या अस्मै लोकार्थं दिवमाकाशमातपन्ति सर्वतः प्रकाशयन्ति । किं कुर्वन्तः
ऊर्जं दुहाना वृष्टिद्वारेण क्षीरादिरसं संपादयन्तः । अनपस्फुरन्तः प्राणिनां प्रातिकूल्येन
१ ख. ग. ॰ति । आरोगादीनि विभासान्तानि । त॰ । २ ख. ग. ॰णभाग ।

[प्रपा०१अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५

प्रकाशनमस्फुरणं तदकुर्वन्तः । अनुकूलमेव प्रकाशनं सर्वदा कुर्वन्तीत्यर्थः । श्रौतइति-
शब्द उपधानप्रदर्शनार्थः । उदाहृतायामस्यामृच्युक्तैरारोगादिनामभिः सप्तभिरि-
ष्टका उपदध्यादित्यर्थः । आरोगस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवाऽऽसीदेत्येवमुपधानमन्त्रा
उन्नेयाः ।
अथाष्टमं नामधेयं दर्शयति—
क॒श्यपो॑ऽष्ट॒मः स म॑हामे॒रुं न॑ जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति, इति ।
पूर्वोक्तारोगादिसप्तसूर्यापेक्षया योऽयमष्टमः सूर्यस्तस्य कश्यप इति नामधेयम् । तेन
नाम्नेष्टका उ(मु?)पदध्यात् । स च कश्यपो मेरुंपर्वतं न कदाचिदपि परित्यजति मेरु-
स्थानमेव सर्वदा प्रकाशं करोति । तस्य कश्यपस्य प्रतिपादिका काचिदृग्विद्यते ।
अथ तामृचं दर्शयति —
यत्ते॒ शिल्पं॑ कश्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑त्पु-
ष्कलं॑ चि॒त्रभा॑नु । यस्मि॑न्त्सूर्या॒ अर्पि॑ताः स॒प्त
सा॒कम् (१) । तस्मि॑न्त्राजा॑नम॒धिवि॑श्रये॒ममिति॑, इति ।
हे कश्यपाष्टमसूर्य यत्ते तव शिल्पं जगतप्रकाशलक्षणं चित्रं कर्म यस्मिन्स्वकीये
प्रकाशरूपे चित्रकर्मण्यारोगादयः सप्त सूर्याः साकमर्पितास्त्वया सह स्थापितास्तस्मि-
न्शिल्पे प्रकाशलक्षण इमं यजमानं राजानं दीप्तियुक्तं कृत्वाऽधिविश्रय सर्वेषामुपरि
विशिष्टत्वेन स्थापय । कीदृशं शिल्पम्, रोचनावत्प्रकाशयुक्तम् । इन्द्रियावदिन्द्रिय-
सामर्थ्ययुक्तम् । पुष्कलं संपूर्णम् । चित्रभानु विविधरश्मियुक्तम् । इत्येषा कश्यप-
प्रतिपादिकाऽभिहिता ।
कश्यपस्य शिल्पे सप्तसूर्याणामर्पितत्वं स्पष्टी करोति—
ते अस्मै॒ सर्वे॑ कश्य॒पाज्ज्योति॑र्लभन्ते । तान्त्सोमः॑
क॒श्यपा॒दधि॒निर्ध॑मति । भ्रस्ताक॒र्मकृ॑दि॒वैवम् , इति ।
ते सर्वे सप्तापि सूर्या अस्मै जगतप्रकाशनाथं कश्यपात्सकाशाज्ज्योतिर्लभन्ते ।
यद्यपि सूर्याः पूर्वमेव ज्योतिष्मन्तस्तथाऽपि तान्सूर्यान्सोमो देवः कश्यपात्सकाशा-
दधिनिर्धमत्यधिकत्वेन निस्तमस्का यथा भवन्ति तथा शोधयति । सोमो हि तानाहूय
कश्यपसमीपं प्रापितवान् । तस्य कश्यपस्यानुग्रहादेतेषां प्रकाशाधिक्यं संपन्नमित्यर्थः ।
भस्तेत्यादिस्तत्र दृष्टान्तः । रेफस्य व्यत्यये सति भस्त्राशब्दो धमनसाधनमिति३याचष्टे ।

१ ग. ॰षा काश्य॰ । २ ख. स्थापितवान् । ३ क. ग. ॰मिवेत्या॰ ।
४

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० १ अनु० ७]
यथा चर्ममय्या दृत्या वायुमुत्पाद्य ज्वलिताग्निना सुवर्णादेः किट्टादिकमपनीय भस्त्राक-
र्मकृत्सुवर्णकारः शोधयत्येवं कश्यपसंबन्धकारी सोमस्तान्सूर्यानशोधयत् ।
तेषां सप्तसूर्याणां स्वरूपे मतभेदं दर्शयति--
प्रा॒णो जी॒वानी॑न्द्रि॒यजी॑वानि । स॒प्त शीर्षण्या॑ः
प्रा॒णाः । सूर्या इत्या॑चा॒र्याः, इति ।
मुखनासिकयोः संचारी यः प्राणः स एव सप्तभिर्वृत्तिभेदैः सप्त सूर्या इत्येवं केचि-
दाचार्या आहुः । जीवानि जीवननिमित्तभूतानि महदहंकारपञ्चतन्मात्ररूपाणि
तत्त्वानि सप्त सूर्या इत्येवमन्य आचार्याः प्रचक्षते । इन्द्रियजीवानि चक्षुरादीनि
पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्धिसहितानि जीवनांनिमित्तभूतानि सप्त सूर्या इत्येवमपरे प्रचक्षते ।
शिरस्यवस्थितानि यानि सप्त छिद्राणि तेषु संचरन्तः प्राणाः सप्त सूर्या इत्यन्ये ।
एते सर्वेऽप्याचार्याः सप्तसूर्यबुद्ध्या स्वरूपान्यानि तत्त्वान्याहुरतो नैते मुख्याः सप्त सूर्याः।
अथ मुख्यानां सप्तसूर्याणां द्रष्टारावृषी उदाहरति--
अप॑श्यम॒हमे॒तान्स॒प्त सूर्या॒निति॑ । प॒ञ्चक॑र्णो वात्स्यानः॑।
स॒प्तक॑र्णश्च प्लाक्षिः ( २ ) । आ॒नु॒श्र॒वि॒क ए॒व नौ क॒श्यप॑
इति॑ । उ॒भौ वे॑दयिते । न हि शे॒कुमि॑व म॒हामे॒रुं गन्तुम्, इति ।
पञ्चकर्णनामकः कश्चिद्वत्सस्य पुत्रो महर्षिरेतानारोगादीन्सप्त सूर्यान्प्रत्यक्षेणैवा-
हमपश्यमित्युवाच । तथा सप्तकर्णनामकः कश्चित्प्लक्षस्य पुत्रो महर्षिरप्यहमप-
श्यमित्युवाच । अतो मनुष्यैः संनिहितत्वादेक एव सूर्योऽवलोक्यते न तु व्यवहित-
त्वादितरे षट्सूर्या अवलोक्यन्ते । किंच तावुभावपि पञ्चकर्णसप्तकर्णाख्यौ महर्षी
वेदयिते इत्थं वेदयतः प्राणिनः सर्वान्बोधयतः । किमिति तदुच्यते-- कश्यपाख्योऽ-
ष्टमः सूर्यो न.तावयोरुभयोरानुश्रविक एव न तु प्रत्यक्षः । गुरूपदेशमनु श्रूयत
इत्यनुश्रवो वेदस्तत्रैवावगत आनुश्रविकः । “यत्ते शिल्पं कश्यप” इत्यादिमन्त्रादेवा-
वगम्य

[प्रपा० १ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७
गर्गस्य पुत्रः प्राणत्रातनामकः कश्चिन्महर्षिस्तौ पञ्चकर्णसंज्ञकौ प्रत्येवमुवाच ।
महामेरावेव परिवर्तमानमेतत्कश्यपाभिधं सूर्यमण्डलं प्रत्यक्षेणैवा[हम]पश्यम् । अतो
हे मुनी युवामपि महामेरुं गच्छन्त योग्येन मार्गेण गच्छतम्‌, अजहंतं मेरुं कदाचि-
दप्यपरित्यजन्तमेकं कश्यपाख्यं सूर्य च गच्छतम् ।
अथ मेरुगमने मार्गं दर्शयति—
भ्रा॒जप॑ट॒रप॑त॒ङ्गा नि॑ह॒ने । ति॒ष्ठन्त॒ातप॑न्ति । तस्मा॑दि॒ह तप॑त्रि-
तपाः ( ३ )। अ॒मुत्रेत॑रे । तस्मा॑दि॒हातप॑त्रितपाः, इति ।
य एते सप्त सूर्यास्तेषां मध्य आरोगारूयस्यास्माभिर्दृश्यमानस्य सूर्यस्य गतिः प्रसिद्धा ।
तदनन्तरभाविनो भ्राजादयस्त्रयस्ते निहने मेरुमार्गस्य निहतप्रदेशेऽधोभागे तिष्ठन्ता-
तपन्ति अवस्थिताः सन्तो रश्मिभिरधोमुखैर्मेरुमार्गादधोवर्तिनः प्राणिनः सर्वतः प्रकाश-
यन्ति । यस्मादेषामधोमुखा रश्मयस्तस्मादिह लोके तपन्नितपास्तपनशीलरश्मियुक्ताः ।
इतरे तु भ्राजपटरपतङ्गेभ्योऽन्ये स्वर्णरज्योतिष्मद्विभासाख्यः सूर्यास्तेऽमुत्र मेरुमार्गा-
दुपरिभागे वर्तन्ते । यस्मात्तेषां रश्मय ऊर्ध्वमुखास्तस्मात्त इहाधोलोकेऽतपत्रितपा-
स्तपनशीलरश्मियुक्ता न भवन्ति । भ्राजादीनामधोमुखरश्मित्वात्स्वर्णरादीनामूर्ध्वमुखर-
श्मित्वाच्च वर्गद्वयमध्ये तापाभावाच्छीतलेन मार्गेण मेरुं गन्तुं शक्यत इत्यर्थः ।
अथ सूर्याणां मध्यवर्तिमार्गप्रतिपादिकामृचमवतारयति---
तेषामे॒षा भ॑व॑ति, इति ।
तेषां सप्तसूर्याणां संबन्धिनी मेरुमार्गप्रतिपादिकेयमृगुच्यते ।
तामृचं दर्शयति---
स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॑प्रवि॒ष्टाः । तानन्व॑ति प॒थिभि॑र्दक्षिणा॒वान् ।
ते अ॑स्मै॒ सर्वे॑ घृ॒तमातप॑न्ति । ऊर्जं॑ दुहा॒ना अ॑नपस्फु॒रन्त॒ इति॑, इति ।
आरोगादयः सप्त सूर्या दिवमन्तरिक्षमनुप्रविष्टा अनुक्रमेण व्याप्ताः । दक्षिणावा-
ञ्छास्त्रोक्ताविष्टिकौदक्षिणायुक्तोऽनुष्ठितारुणकेतुकाग्निः प्रागुक्तान्सप्त सूर्यानुसृत्य
पथिभिः सूर्यवर्गद्वयवर्तिभिः शीतैर्मार्गैरेति मेरुं गच्छति । ते सूर्याः सर्वेऽप्यस्मै यज-
मानाय घृतमातपन्ति मेरुमार्गरूपमाकाशं घृतादिभोग्यवस्तुसंपूर्ण यथा भवति तथा
१ ग. गच्छतं । २ क. योगेन । ३ ख. ग. ॰म् । तत्तस्तस्त्रिवहाव्राज° । ४ क. ॰मेतं क° ।
५ ख. ग. ॰स्त्रोक दृष्ट°। ६ क. ॰ष्टकं द°। ग. ॰ष्टं द°। ७ ख ॰भिःशा तमार्गे°। ८ ग. ॰र्देऽस्मै°।