तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११
अथ प्रथमे तृतीयोऽनुवाकः ।
कल्पः—“ साकंजानामित्येकादश पुरस्तात् ” इति । उपदधातीत्यनुवर्तते । तत्र
प्रथमामाह—
सा॒कञ्जाना॑ꣳ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जम् । षडुद्य॑मा॒ ऋष॑यो देव॒जा इति॑ ।
तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः । स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः, इति ।
साकंजानां सहोत्पन्नानामादित्यरश्मीनां मध्ये सप्तमं यः स सप्तमो रश्मिः “ सूर्यो
मरीचिमादत्ते ” इति पूर्वत्रोक्तस्तं सप्तमं रश्मिमेकजमाहुरितररश्मिभ्यः पूर्वमेक एवो-
त्पन्न इत्याभिज्ञाः कथयन्ति । देवजा आदित्यदेवाद्दुत्पन्ना इतरे षड्रश्मय उद्यमाः
शिक्यस्योद्यमा इव सप्तमरश्मेरुपसर्जनभूता इत्यप्याहुः । ते च रश्मयः प्रकाशवत्त्वादृ-
षिसमाः । तेषां षण्णां रश्मीनामिष्टान्यभिप्रेतानि धामशः स्थानानि विहितानि
प्रजापतिना निर्मितानि। ते च रश्मय ऋत्वात्मका अत एकस्य वसन्तत्वेन प्राथम्यमन्यस्य
तदनन्तरभावित्वं ततोऽप्यूर्ध्वभावित्वमन्यस्येत्येवं स्थानविकल्पितानि स्थात्रे जगतः
स्थित्यर्थं विकृतानि शीतोष्णादिरूपेण विलक्षणानि रूपशः स्वरूपाणि रेजन्ते कम्पन्ते
प्रवर्तन्त इत्यर्थः ।
अथ द्वितीयामाह—
को नु॑ मर्या॒ अम॑िथितः । सखा॒ सखा॑य-
मब्रवीत् । जहा॑को अ॒स्मदी॑षते, इति ।
हे मर्या मरणशीला मनुष्या इदमेकं वचनं ब्रूतेति शेषः । को नु युष्माकं मध्ये
कः खल्वमिथित इतरेणाबाधितः सखा तमबाधकं सखायमब्रवीत् । किमब्रवीदिति
तदुच्यते—जहाको हानशीलोऽयमतोऽस्मत्सकाशादीषते भीतः पलायत इति ।
अयमर्थः । द्वयोः सख्योः परस्परविरोधे सत्येकेन बाधित इतरः स्वयमपि तं बाधं
बाधितुमिच्छन्निदं ब्रूतेऽयं परित्यागशीलो मत्तः पलायत इति । न त्वेतद्वचनं सख्यो-
र्युक्तं ततो मनुष्या भवतां मध्ये सखा खलु सखायमन्यमेवं ब्रूते न कश्चिदप्येवं वक्तीति।
अथ तृतीयामाह—
यस्ति॒त्याज॑ सखिवि॒दꣳ सखा॑यम् । न तस्य॑ वा॒च्यपि॑
१ ग. ॰थममा । २ क. रा. ॰त्रोक्तः स॰ । ३ ख. ॰कमेवोत्तरमित्य॰ । ग. कमेवोत्तरं न
इ॰ । ४ ग. ॰तीयमा॰ । ५ ख. ग सतीत्ये॰ । ६ ग. ॰तीयमा॰ ।