तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०१अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९
अथ प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।

कल्पः--“अतिताम्राणीति चतस्रो मदन्तीस्तसः प्रवर्ग्यवदाद्यन्तयोः शान्तिं कृत्वा”
इति । यथा प्रवर्ग्यस्याऽऽदौ नमो वाच इति शान्तिः पठ्यतेऽन्ते शं नो वात इति
शान्तिः पठ्यत एवमत्रापि चतसृणामिष्टकानादादावन्ते च तच्छान्तिद्वयं पठेत् । इष्टका
अपि पूर्वेष्टकावदन्या आपो न भवन्ति किंतु मदन्तिकासंज्ञिकास्तप्ता आपस्ताश्चतसृभि-
रुपदध्यात् । तत्र प्रथमामाह—
अति॑ता॒म्राणि॒ वासा॑ꣳसि॑ । अ॒ष्टिव्र॑जिश॒तघ्नि॑ च ।
विश्वे॑ दे॒वा विप्र॑हरन्ति । अ॒ग्निजि॑ह्वा अँ॑सश्चत, इति ।
यथा पूर्वत्र वसन्तर्तुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां सारागशुक्लवस्त्रादीन्येवमत्रापि
शिशिरर्तुसहभाविनां विश्वेषां देवानामतिताम्राणि वस्त्राण्यायुधानि चाष्ट्रचादीनि । ते
च विश्वे देवास्तैरष्टिव्रजिशताघ्निनामकैरायुधविशेषैर्विविधं शत्रून्प्रहरन्ति । ततोऽ-
ग्निजिह्वा आरुणकेतुकाग्निरूपजिह्वायुक्ता अँसश्चत जयनिमित्तेनोत्साहेनात्युच्चं शब्दं
कृतवन्तः ।
अथ द्वितीयामाह—
नैव दे॒वो न मर्त्यः॑ । न राजा वरु॑णो वि॒भुः ।
ना॒ग्निर्नेन्द्रो॑ न प॑वमा॒नः । मा॑तृ॒कञ्च॒न वि॑द्यते, इति ।
यदास्फोटनं विश्वैर्देवैः कृतं तदत्र स्पष्टी क्रियते—कचन(कञ्चन) कश्चन कोऽपि
देवो मातृङ्मादृङ्मत्सदृशो न विद्यते । एवं न मर्त्य इत्यादिष्वपि योज्यम् । सोऽयं
विश्वैर्देवैरुद्घोषितः शब्दः ।
अथ तृतीयामाह—
दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्तिः । पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ( १ )
तस्येन्द्रो॑ व॒म्रिरू॑पेण॒ धनु॒र्ज्या॑मच्छिनत्स्व॒यम्, इति ।
अस्य विश्वे(श्व)देवजिह्वा रूपस्याऽऽरुणकेतुकस्याग्नेरेका धनुरार्त्तिर्धनुष ऊर्ध्व-
कोटिर्दिवि श्रिता । अपरा त्वधस्तनी कोटिः पृथिव्यां श्रिता । वम्रयः पिपीलिका-
समाना जन्तवः । यदीयवमनान्मृत्तिका द्रवी क्रियते । इन्द्रो यथोक्तधनुर्दर्शनेन भीतः
१ ग. ॰न्तीरतान्याप । २ ग. ॰सि । ऋष्टिं । ३ ग. असंश्चत । ४ ख. ग. 'निच्छ॒र्चा ।' ।
५ क. ख. 'स्तैऋष्टिं' । ६ ग. असंश्चत । ७ ग. मातृकञ्चन । ८ ख ग ॰थिव्यामश्रि॰ ।