तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०२]
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
नात्र॒ भुव॑नम् । न पू॒षा । न प॒शव॑ः । नाऽऽदि॒त्यः सं॑वत्स॒र
ए॒व प्र॒त्यक्षे॑ण प्रि॒यत॑मं वि॒द्यात् । ए॒तद्वै सं॑वत्स॒रस्य॑ प्रि॒यत॑मग्ं
रू॒पम् । यो॒ऽस्य॑ म॒हान॒र्थ उत्॑पत्स्य॒मानो॒ भव॑ति । इ॒दं
पु॒ण्यं कु॑रु॒ष्वेति॑ । तमा॒हर॑णं दद्यात् ( ४ ), इति ।
य॒था ल॒क्षण॒ र्ऋतुल॑क्षणं॒ भुव॑नग्ं स॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अस्मिन्ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्त्वं व्यावहारिककालश्च विविच्य प्रदर्श्यते—अत्र पार-
मार्थिकतत्त्वे भुवनं भूतजातं नास्ति । तथा सति सर्वस्माद्भुवनादधीति यदुक्तं तन्नोप-
पन्नम् । न वा पूषा कश्चिद्देवोऽस्ति । तेन भद्रा ते पूषन्नित्येतदयुक्तम् । न च पशवो
१द्विपादश्च चतुष्पादो वा सन्ति । तेनोभयतः सप्तेन्द्रियाणीत्येतद३युक्तम् । नाप्यादित्यः
कश्चिदस्ति । तस्मादेतैरदित्यमण्डलमित्येतन्न युक्तम् । किं तर्हि विद्यत इति चेत्,
उच्यते—संवत्सर एव निरस्तसमस्तक्षणमुहूर्ताद्यवयवविशेषोऽखण्ड एकाकारः काल-
तत्त्वमेव विद्यते । तर्हि ४तथाविध एव नित्यो निरवयवः संवत्सर एव परमार्थभूतः
प्राणिभिरव५बुध्यतामिति चेत् । मैवम् । प्रत्यक्षेण हि लोकसिद्धेन सर्वो जन्तुः प्रियत-
ममेव रूपं विन्देन्न तु वस्तुतत्त्वम् । किं तर्हि प्रियतममिति चेत्तदुच्यते । क्षणमुहूर्तदिव-
सपक्षद्यात्मकं काल्पनिकं संवत्सरे यद्रूपमेतदेव शास्त्रदृष्टिरहितानां प्रियतमम् । अस्य
यजमानस्य योऽयमिष्टकोपधानपूर्वकः क्रतुरुत्पत्स्यमानो महानधिकोऽर्थः फलहेतु-
त्वेन पुरुषार्थो भवति तमेवाऽऽहरणमाहर्तव्यमनुष्ठेयमिष्टकोपधानपूर्वकं क्रतुं दद्याच्छि-
ष्येभ्य उपदिशेत् । उपदेशप्रकार एवेदं पुण्यं कुरुष्वेतिवाक्येन स्पष्टी(ष्टी) क्रियते ।
नात्र भुवन इ(नमि)त्यादिपरमार्थतत्त्वं नोपदिशेत् । यद्यपि तत्त्वमेवोक्तमं६ तथाऽपि विवे-
काभावान्नासावुपदेशार्ह इत्यभिप्रायः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
१ ग. द्विपादं । २ ग. °तुष्पदो । ३ क. °द्वध्यु° । ४ ख. ग. यथाविध । ५ ख. ग.
°यामि° । ६ क. ख. °र्वक्तं क्र° ।