तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

स्यैकत्वं यच्च मुखस्थानीययोर्दक्षिणोत्तरायणयोर्द्वित्वं तत्कृत्स्नमपि ऋतुलक्षणमृतूनां
ज्ञापनम् । सति हि संवत्सरे ततश्च तदंशयोर्दक्षिणोत्तरायणयोः पश्चात्तदंशत्वेनर्तवो
ज्ञातुं शक्यन्ते । उभयतस्तयोरुभयोर्मुखस्थानीययोरयनयोः सप्तेन्द्रियाणि सप्तसंख्या-
केन्द्रियाधारशीर्षण्यच्छिद्रयुक्तानि शरीराण्युत्पद्यन्ते । तदेवं शास्त्रदृष्टिवर्जि¹तानामेकः
संवत्सरो द्वे अयने तदवयवा ऋतवस्तेषु च सर्वेषु कालेषु प्राणिशरीराण्युत्पद्यन्त इत्येवं
भ्रान्तो व्यवहारः प्रवर्तते । परमार्थतस्तु शास्त्रदृष्ट्या पर्यालोच्यमानो जल्पितमेव
दिह्यते संवत्सरायनादिनाममात्रमुपचीयते न त्वभिधेयः कश्चिदर्थोऽस्ति । अत एवोप-
निषत्सु—“ वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयम्” “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” “ माया-
मात्रमिदं द्वैतम् ” इति व्यवहारस्य मिथ्यात्वं बहुशश्चाऽऽम्नायते । एवमष्टौ मन्त्रा अभि-
हिताः ।
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
शु॒क्ल॒कृ॒ष्णे सं॑वथ्स॒रस्य॑ । दक्षि॑णवा॒र्मयोः
पार्श्वयोः॑ । तस्यै॒षा भ॑वति, इति ।
संवत्सरस्य व्यावहारिकस्य मुख्यस्य कालस्य दक्षिणवामपार्श्वस्थानीययोरुभयोः
शुक्लकृष्णे तथाविधवर्णयुक्ते अहोरात्रे विद्येते । तस्यैतस्यार्थस्य प्रतिपादिका काचिदृ-
ग्विद्यते ।
अथ तामृचमाह—
शु॒क्रं ते॑ अ॒न्यद्य॒जतं॑ ते अ॒न्यत् । विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑वा॑सि । विश्वा॑
हि मा॒या अव॑सि स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्त्विति॑, इति ।
हे पूषञ्जगतः पोषक संवत्सर ते तवांशरूपं शुक्लं श्वेतवर्णमन्यदहराख्यं वस्तु पृथ-
गेवास्ति । तथा ते तव यजतं यजनीयं निशितायां निर्वपेदित्यादियागोपलक्षितं रात्रि³-
रूपमन्यत्पृथगेवास्ति । तदेवं² विषुरूपे परस्परविलक्षणरूपे अहनी अहोरात्रे
वर्तेते तयोर्मध्ये द्यौरिव त्वमसि । तयोः प्रवर्तयिता वर्तसे । हे स्वधावोऽन्नवत्संव-
त्सर विश्वा मायाः सर्वाः पक्षमासादिकल्पितकालावयवाकृतीरवास पालयसे । हे
पूषन्निह कर्मणि ते तव रात्रिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनमस्तु । इत्यनेन मन्त्रेण ।
पूर्वमन्त्रवदुपधानं कल्प एवोदाहृतम् ।
१ क. ॰र्जिनां । २ क. ॰माने जं । ३ ख. रात्रमं । ४ क. ॰त्तिरन्यं ।