तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

११० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०१अनु०३१]
अथ तृतीयामाह—
यन्मे॒ रेत॑: प्रसि॑च्यते । यन्म॒ आजा॑यते॒ पुन॑: ।
तेन॑ माम॒मृतं॑ कुरु । तेन॑ सुप्र॒जसं॑ कुरु (१), इति ।
पुन॑र्द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
मे मदीयं यद्रेतो गर्भाशये प्रकर्षण सिच्यते मे मदीयं यद्रेतः पुनरप्याज्ञायतेऽ-
पत्यरूपेणोत्पद्यते, तेनापत्येन मां यजमानममृतं सुखयुक्तं कुरु । तेनापत्यरूपेण
रेतसा मां सुप्रजसं शोभनपुत्रपौत्रादिप्रजायुक्तं कुरु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३० ॥
अथ प्रथम एकत्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ वैश्रवणयज्ञमन्त्रा उच्यन्ते । तत्र चतसृभिर्वैश्रवणमावाहयेत् । तासु प्रथमामाह—
अ॒द्भिद्यस्तिरोधाऽजा॑यत । तत्र॑ वैश्रव॒णः सदा॑ ।
तिरो॑ धेहि सप॒त्नान्न॑: । ये अपोऽश्न॑न्ति॒ केच॑न, इति ।
अत्रानादिसिद्धः कुबेरः संबोध्योच्यते—हे कुबेर त्वया गृहीतो यो वैश्रवणो
विश्रवसोऽपत्यं स खलु सदा तवाद्भ्यस्तिरोधाऽजायत, अनु(बु)पलक्षितानां त्वदीय-
कर्मणां तिरोधायक आसीत् । अतो वैश्रवणस्य कर्मतिरोधायकत्वं निवार्य तन्मुखेन
नोऽस्मदीयान्शत्रूंस्तिरो धेहि विनाशय । ये केचनान्येऽपि अपोऽस्मदीयानि कर्माण्य-
श्नन्ति तिरो दधति नाशयन्ति तानपि सर्वांस्त्वं तिरो धेहि ।
अथ द्वितीयामाह--
त्वा॒ष्ट्रीं मा॒यां वै॑श्रव॒णः । रथं॑ स॒हस्र॑वन्धु॒रम् ।
पु॒रुश्च॒क्रं स॑हस्रा॒श्वम् । आस्था॒याऽऽया॑हि नो ब॒लिम्, इति।
हे कुबेर वैश्रवणसहितस्त्वं रथमास्थाय नो बलिमस्मदीयां पूजां प्रत्यायाह्यागच्छ।
कीदृशं रथम्, सहस्रंवन्धुरमराणां सहस्रं यस्मिंश्चक्रे तच्चक्रं सहस्रवत्तद्युक्ता धूर्यस्य
१ ग. ॰स्रव-धु॰ । २ ख. ग 'स्रव-धु' ।

-हा-र-गमन्ता? Wait, if the mantra is सत-द्वा-हा-गमन्ताorसत-द्वा-हार-गमन्ता? Look at line 15: स॒तद्वा॑हार॑गमन्ताIfसत= शतंद्वा= द्वाराणिहा= ?र= ? Wait, ifहाः (राः): one reading has हा, another reading has रा? Or हाराः? Wait, look at line 18 again: सतं शतं द्वा द्वाराण्यहाः ( राः ) कक्ष्याविशेषाWait, no! Look at the letter before( राः ): It is हthenाthenरwith visarga? No, it'sह ा ः! Wait, is there a र? Look at ( राः ): राःis in parentheses! Ifहाःwas in the text, and the editor corrected it to(राः)or vice-versa? Wait, look at line 18:गमन्ता गमनयोग्या रथ्या-Wait, look beforeगमन्ता: कक्ष्याविशेषा गमन्ता गमनयोग्या रथ्या-Wait, what is beforeकक्ष्याविशेषा? कक्ष

यदिशब्दप्रयोगाद्बलिहरणं वैकल्पिकमिति गम्यते । तस्मिन्बलिहरणपक्षे हिरण्ये-
त्त्वादिमन्त्रेण बलिं हृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात् । कुबेरस्य संबन्धी वैश्रवणः
कौबेरः । हिरण्यं नाभौ यस्यासौ हिरण्यनाभिः, सर्वाभरणभूषित इत्यर्थः । हिरण्यं
दुर्लभं कुर्वन्सर्वप्राणिनो विशेषेण तुदति व्यथयतीति वितुदिः । यथोक्तगुणयुक्ताय
वैश्रवणाय बलिर्मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रवणाय नमोऽस्तु ।
इत्युक्तो बलिहरणमन्त्रः ।
क्ष॒त्रं क्ष॒त्रं वै॑श्रव॒णः । ब्राह्म॒णा वय॑ꣳ स्मः । नम॑स्ते अस्तु॒
मा मा॑ हिꣳसीः । अ॒स्मात्प्रवि॑श्यान्नम॒द्धीति॑, इति ।
अत्रैकः क्षत्रशब्दः क्षतात्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते । द्वितीयः क्षत्रशब्दो
जातिवाची । अयं वैश्रवणः क्षत्रं क्षत्रं पालकः क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च । वयं तु
यजमाना ब्राह्मणजातियुक्तास्तेन पालनीयाः स्मः, अतस्ते वैश्रवणाय नमोऽस्तु मा
मा हिꣳसीः हिंसितं मा कुरु । यस्माद्वयं ब्राह्मणत्वेन नमस्कर्तृत्वेन च त्वया पालनीया
अस्मात्कारणादत्र बलिस्थाने प्रविश्यान्नमस्माभिर्दत्तं बलिरूपमद्धि । भक्षय इति,
असावुपस्थानमन्त्रः ।
अग्निस्थापनं विधत्ते—
अथ तमग्निमा॑दधीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति,
यस्मिन्नग्नौ वैश्रवणबल्याख्यमेतत्कर्म प्रयुज्यते तमग्निं पूर्वोक्तोपस्थानानन्तरं भूमौ
स्थापयेत् ।
स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति—
तिरो॑धा॒ भूः । तिरो॑धा॒ भुवः॑ (३) ।
तिरो॑धा॒ स्वः॑ । तिरो॑धा॒ भूर्भुवः॒ स्वः॑ ।
सर्वे॑षां लोकाना॒माधि॑पत्ये॒ सीदेति॑, इति ।
हेऽग्ने भूस्तिरोधा भूर्लोकं स्वतेजसाऽऽच्छाद्य, एवं भुवर्लोकस्वर्लोकावेकैकशः
समुदायरूपेणापि सर्वान्व्याप्नुहि । व्याप्य च सर्वेषामेतेषां लोकानामाधिपत्येऽधि-
कपालननिमित्तं सीदात्रोपविश । इति अयमग्निस्थापनमन्त्रः ।
समिन्धनं विधत्ते—
अथ तमग्निमिन्धीत । यस्मि॑न्नेतत्कर्म॒ प्रयु॑ञ्जीत, इति ।
१ ख. ग. °यं ब्रा° । २ क. °रु । यतोऽस्म° । ख. ग. °रुतो य° । ३ क. °वं भूलो॑-
कावे° । ग. °वं भूर्लोकः स्वर्लोको वैकै । ४ क °षैषां लो° ।

प्रपा०१अनु०३१] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११३
पूर्ववद्ब्रह्मचारुयेयम् ।
समिन्धनमन्त्रान्दर्शयति—
ति॒रोधा॒ भूः स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒ भुवः॒ स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒
स्वः॒ स्वाहा॑ । ति॒रोधा॒ भूर्भुवः॒ स्वः॒ स्वाहा॑, इति ।
स्वाहा समिदिदं स्वाहुतमस्तु । अन्यत्पूर्ववत् ।
अस्य वैश्रवणयज्ञस्य कालविशेषं दर्शयति—
यस्मि॑न्नस्य काले॒ सर्वा॒ आहुती॒र्हुता॑ भवे॒युः (४)।
अपि॑ ब्राह्म॒णमु॑खीनाः । तस्मि॑न्नह्नः काले॑
प्र॑युञ्जी॒त । पर॑ः सु॒प्तज॑नाद्वेपि, इति ।
अस्याऽऽरुणकेतुकस्य संबन्धिनो(न्यो) ब्राह्मणमुखीनाः “रुद्रो वा एष यदग्निः
स एतर्हि जातः” इत्यादिब्राह्मणप्रतिपादिताः शतरुद्रीयादयः सर्वा अप्याहुतयो
यस्मिन्काले हुता भवेयुः, तदहःसंबन्धिनि तस्मिन्काले वैश्रवणयज्ञं प्रयुञ्जीत ।
वेपि, अपि वा सुप्तजनात्परः सर्वेषु जनेषु सुप्तेषूत्तरस्मिन्काले ।
एतदीयग्रन्थाध्ययने नियमं दर्शयति—
मा स्म॑ प्रमाद्यन्त॑माध्या॒पये॑त् । सर्वा॒र्थाः
सिध्य॑न्ते । य ए॒वं वेद॑ । क्षुध्य॒न्न्निद॑म-
जान॒ताम् । सर्वा॒र्था न॑ सिध्य॒न्ते, इति ।
प्रमाद्यन्तं प्रमादयुक्तं दुर्वृत्तं पुरुषम् । इदं वैश्रवणबलिकर्म गुरुमुखादजानतां
पुरुषाणां क्षुध्यन्क्षुध्यतामन्नाभावेन दरिद्राणां न केऽपि कामाः सिध्यन्ति, अन्नमपि
तैर्न लभ्यते कुतोऽन्यत्का(का) मप्राप्तिरित्यर्थः ।
अथ बलिहरणमन्त्रं दर्शयति—
यस्ते॑ वि॒धातु॑को॒ भ्राता॑ । ममान्तर्हृद॑ये
श्रितः (५)। तस्मै॑ इ॒ममग्र॑पिण्डं जुहोमि ।
स मेऽर्था॒न्मा विप्र॑धीत् । मयि॒ स्वाहा॑, इति ।
हे कुबेर विघातुकः सर्वेषां हिरण्यलाभविघ्नकरणशीलस्ते तव यो भ्राता वैश्रवणः
सोऽयं ममान्तर्हृदये ध्येयत्वेनाऽऽश्रितः । तस्मै वैश्रवणायेममग्रपिण्डं श्रेष्ठपिण्डं
१ ख. ग ˚बन्धे ब्रा° । २ क. ˚तां क्षु° । ३ क. ˚ण्डं जु° ।
१५

११४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०३१]
जुहोमि। स वैश्रवणो मेऽर्थान्‌मदीयान्हिरण्यलाभादीन्पुरुषार्थान्मा विवर्धान्मा विनाश-
यतु, किंतु मयि संपादयतु तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु।
अथोपस्थानमन्त्रमाह—
रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्यसा॒हिने॑। नमो॑ व॒यं वै᳖श्रव॒णाय॑ कुर्महे। स
मे॒ कामा॒न्काम॒कामा॑य॒ मह्य॑म्। कामे॑श्व॒रो वै᳖श्रव॒णो द॑दातु।
कु॒बेरा॑य वैश्रव॒णाय॑। म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑। केत॑वो अरु॒णास॑श्च।
ऋष॑यो वात॑रश॒नाः। प्रति॑ष्ठाꣳ श॒तर्धा हि। समा॑हितासो सह॒स्र-
धार्य॑सम्। शिवा नः॒ शंत॑मा भवन्तु। दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः।
सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति। मा ते॑ व्योम॑ सं॒दृशि॑ (६), इति॥
अश्वांन्वलिर्भुवो भवेयुः श्रितश्चं सप्त चं॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
एकत्रिशोऽनुवाकः॥ ३१॥
राज्ञां सर्वेषामधिकत्वेन यो राज्य(ज्ञा) स्वामी सोऽयं राजाधिराजस्तस्मै, बला-
त्कारेण सर्वेषां लाभामां योऽभिभाविता प्रतिबन्धकः स प्रसह्यसाही तस्मै, वैश्रवणाय
वयं यजमाना नमस्कुर्महे। कामेश्वरः सर्वेषां कामानां स्वामी स वैश्रवणः काम-
कामाय बलभोगार्थिने मह्यं मे कामान्मदपेक्षितान्सर्वान्भोगान्ददातु। कुबेररूपाय
महाराजाय वैश्रवणाय नमोऽस्तु केतव इत्यादिकं पूर्वमेव (तै० आ० अ० २१)
व्याख्यातम्। अस्य च वैश्रवणयज्ञस्याऽऽरुणकेतुक्रान्तः प्रयोगो बहिश्च स्वातन्त्र्येण
प्रयोग इत्युभयप्रकारो विद्यते। तच्च सर्वाहुतिहोमान्ते बौधायनेन दर्शितम्— “वैश्रव-
णयज्ञो ब्राह्मणेन व्याख्यातोऽन्नकामस्य सर्वकामस्य वा पर्वणि पर्वणि वैश्रवणयज्ञः।।
सोत्तरवेदिषु ऋतुषु चिन्वीतेति यथाब्राह्मणम्” इत्यादि॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाटक एकत्रिशोऽनुवाकः॥ ३१॥
अथ प्रथमे द्वात्रिंशोऽनुवाकः।
अथाऽऽरुणकेतुकचयनोङ्गव्रतं विधत्ते—
संवथ्सरमेतद्व्रतं॑ चरेत्। द्वौ वा मा॑सौ, इति।

[प्रपा० १अनु० ३२] ˙ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकम् । ११५

यो ह्यरुणकेतुकमग्निं चेतुमिच्छति सोऽधिकारसिद्ध्यर्थमादौ संवत्सरं वा मासद्वयं
वा वक्ष्यमाणं व्रतमनुतिष्ठेत् ।
व्रतशब्दार्थमाह—
नियमः समा॒सेन, इति ।
योऽयं नियमस्वीकारः, तदेव व्रतम् । एतच्च समासेन संक्षेपेण दर्शितम् ।
अथ विस्तारं प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति—
तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुदक॒ोपस्प॒र्शी । चतुर्थकालपान॑-
भक्तः स्यात् । अहरहर्वा भैक्षमश्नीयात् । औदुम्बरीभिः समि-
द्भिरग्निं परि॑चरेत् । पुनर्मा मैत्विन्द्रियमित्येतेनानु॑वाकेन॒ । उद्धृ-
तपरिपूताभिरद्भिः कार्यं॑ कुर्वीत ( १ ) । असं॒चय॑वान् । अग्नये
वायवे॒ सूर्या॑य । ब्रह्मणे प्रजाप॑तये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः ।
ऋतुभ्यः संव॑त्सराय॑ । वरुणायारुणायेति व्रतहोमाः ।
प्र॒व॒र्ग्यव॑दादेशः । अरुणाः काण्ड ऋषयः, इति ।
नियमो व्रतमित्येवं सामान्यलक्षणमुक्तं तस्मिन्व्रतेऽनुष्ठेया नियमविशेषाः क्रमेणो-
च्यन्ते—सूयते सोमोऽत्रेति सवनं तत्रिविधं प्रातर्मध्यंदिनसायंकालभेदात् । तस्मि-
न्सवनत्रय उदकमुपस्पृशेत्, स्नायादित्यर्थः । पानं क्षीरादिविषयं भक्तमन्नं तदुभय-
मपि प्रतिदिनं कालद्वये स्वी क्रियते । तस्माद्द्विरह्नो मनुष्येभ्य उपह्रियते । प्रातश्च
सायं चेत्याम्नातत्वात् । तथा प्रातर्भुक्तवतः सायं द्वितीयः कालः, परेद्युः प्रातःकाल-
स्तृतीयः, तत्रैव सायं चतुर्थः कालः, मध्यवर्तिनौ द्वितीयतृतीयकालौ परित्यज्य तस्मिं-
श्चतुर्थकाले पानं भक्तं च यस्यासौ चतुर्थकालपानभक्तः, तथाविधो भवेत् । अथवा
प्रतिदिनं भिक्षित्वा तदन्नं भुञ्जीत, सोऽयं पक्षोऽशक्तविषयः । उदुम्बरवृक्षजन्याभिः
समिद्भिरग्निपरिचर्यां कुर्यात् । तस्मिन्समिदाधाने मन्त्राः ‘ पुनर्मा मैत्विन्द्रियम् ’
इत्येतेनानुवाकेनोक्ताः । स चानुवाकः पूर्वमेव व्याख्यातः । आपो नदीतडागादिभ्यः
पात्रेणोद्धृता वस्त्रेण शोधिताश्च ताभिः पादप्रक्षालनाचमनादिकं कुर्यान्न तु नद्यादौ ।
३यत्किंचित्संचयो भिक्षापात्रादन्यत्र भक्ष्यादिवस्तुसंग्रहः, तद्युक्तो न भवेत् । ४प्रतिदिन-
मग्न्यादिभ्यो देवताभ्यो होमं कुर्यात् । व्रतहोमनियुक्तत्वात्स्वाहाकारोऽर्थलभ्यः ।
१ ग. यमः स्वी° । २ ख. ग. त्येव सां° । ३ ख. यत्कार्यं सं° । ग. यत्कार्यं सं॑ ।
४ ख. ग. °दित्योऽ(भ्योऽ)रु(णा)न्ताभ्यो ।

ततोऽग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्यादयो मन्त्राः संपद्यन्ते । आदिश्यते विधीयत इत्या-
देशोऽनुष्ठेयोऽर्थः, स च प्रवर्ग्यवदत्रावगन्तव्यः, प्रवर्ग्याध्ययनादौ ये धर्मास्तेऽत्राप्यनु-
ष्ठेयाः । ते च प्रवर्ग्यधर्मा आपस्तम्बेन सूत्रिताः—“ संवत्सरमेतद्व्रतं चरेदेतस्मिन्संव-
त्सरेऽधीयीत यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतं चरेत्संवत्सरेऽखिले
छदिर्दर्शोऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्य ” इत्यादयः । ताने-
तान्धर्मान्याचरेत् । अरुणारुया [ ये ] अत्र काण्ड ऋषयस्तेऽपि होतव्या इत्यर्थः ।
अथाऽऽरुणकेतुकचयनप्रतिपादकस्य ग्रन्थस्याध्ययने नियमान्विधत्ते—
अ॒रण्ये॑ऽधीयीरन्॑ । भ॒द्रं कर्णे॑भिरिति द्वे॑ ज॑पित्वा ( २ ) । महा-
नाम्नीभिरुदकँꣳ सं॑स्पृश्य॑ । तमाचार्यो द॑द्यात् । शि॒वा नः॑
शंत॑मेत्योषधींरालभते । सुमृडीकेति॒ भूमि॑म् । ए॒वम॑पवर्गे । धेनु॒र्द-
क्षिणा । कꣳसं वास॑श्च क्षौम॑म् । अन्य॑द्वा शु॒क्लम् । य॑थाश॒क्ति
वा । एवꣳ स्वाध्याय॑धर्मेण । अरण्ये॑ऽधी॒यीत । तप॑स्वी
पु॒ण्यो भ॑वति तप॑स्वी पु॑ण्यो भ॑वति ( ३ ), इति ॥
कु॒र्वीत॒ ज॑पित्वा॒ स्वाध्या॒यध॑र्मेण॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥
सोऽयं ग्रन्थोऽरण्य एवाध्येतव्यः, न तु ग्रामे । अध्ययनोपक्रमे शान्त्यर्थं भद्रं
कर्णेभिरिति द्वे ऋचौ जपेत् । आपमापामित्येताभिर्महामान्नीभिर्ऋग्भिरध्येतारं माण-
वकमुदकं स्पर्शयेत् । ततस्तं माणवकमाचार्यो दद्यात्, व्रताय नियुञ्जीत । शिवा न
इति मन्त्रेणौषधीः स्पृशेत् । सुमृडीका सरस्वतीति मन्त्रेण भूमिं स्पृशेत् । यथाऽध्य-
यनस्योपक्रमे सर्वमेतदनुष्ठितमेवमध्ययनावसानेऽपि सर्वमेतदनुतिष्ठेत् । कृत्स्नाध्ययनस्य
समाप्तावाचार्याय धेनुर्दक्षिणा देया, भोजनार्थं कांस्यपात्रं देयम्, प्रावरणार्थं क्षौमं
वस्त्रं देयम्, तदशक्तावन्यत्कार्पासमयं शुक्लं वस्त्रं देयम्, अत्यन्तमशक्तेन यथाशक्ति
किमपि देयम्, एवमेवमुक्तेनाध्ययनधर्मेण युक्तः सन्नरण्ये गुरुमुखाद्ग्रन्थमधीयीत ।
एवमधीयानो व्रतनियमानुष्ठानात्तपोयुक्तो भवति । अभ्यासोऽयं मङ्गलार्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्ति-
रीयारण्यकभाष्ये प्रथमप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥
१ ख. ग. ॰रे पर्यवेते छादिर्दर्शोऽग्निं । २ ख ग ॰र्मान्वा च॰ । ३ ख. ग. ॰पाण्डित्यस्य ।

[प्रपा०१अनु०३२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ११७
[ + भ॒द्रꣳ स्मृतिः साक॑जाना॒मक्ष्य॑तिताम्रा॒ण्य॑र्ध्वक्षं आरो॑गः
केदमग्निश्च॒ संह॒स्रवृ॑त्प॒वित्र॑वन्त॒ आर्त॑नु॒ष्वाष्ट॒योनीं॒ योऽसा॒वथाऽऽ-
दित्य॒स्याऽऽरो॒गस्याथ॑ वा॒योर॒थाग्ने॑र्दक्षिणपू॒र्वस्या॑मिन्द्रघो॒षा व॑
आर्षमा॒पां योऽपामा॒पो वै च॑तु॒ष्टय्यो॑ जानुद॒घ्नीम॒ग्निं प्र॑णीये॒मा नु॒कं-
विशी॑र्णीं पर्जन्या॑य॒ पुन॑रृद्धयः संवत्स॒रं द्वात्रिं॑शत् ॥ ३२ ॥
भद्रं॒ ज्योति॑षाऽप्र॒तिरु॒ध्येनं॑ तस्मिन्न् राजा॒नं क॑श्य॒पो॑त्स॒हस्रं॑दि॒व्यं॑
नपुं॑सक॒म*ष्टयो॑नि॒मव॑पतन्तानामाय॒तन॑वान्त्स॒तो बन्धुं॑ ता उक्त-
र॒तो वज्र॑मे॒व भ्रातृ॑व्येभ्यः पुन॑स्त्रि॒ꣳशदु॑त्तरश॒तम् ॥ १३० ॥ ]
अथ शान्तिः।
भद्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः । भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॒र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाꣳस॑स्त॒नूभि॑: । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायु॑: ॥ स्व॒स्ति
न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति न॑: पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति
न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥
[L

अथ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयः प्रपाठकः।
——————
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।)
हरिः ॐ ।
नमो॒ ब्रह्म॑णे नमो॑ अस्त्व॒ग्नये॒ नम॑ः पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः ।
नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ विष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि ॥
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑ः ॥
इति शान्तिः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
प्रपाठके हि प्रथमे वह्निरारुणकेतुकः ।
सम्यक्प्रोक्तो द्वितीये स्यात्स्वाध्यायब्राह्मणाभिधा ॥
तत्राऽऽद्येनुवाकेऽध्ययनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतं विधातुं तत्प्रशंसार्थमौदावुपाख्यान-
माह—
ॐ स॒ह वै दे॒वानां॑ चासु॑राणां च य॒ज्ञौ प्र॒तंतावास्तां वयग्ंस्व॒र्गं
लो॒कमे॑ष्यामो वय॑मेष्याम॒ इति॒ तेऽसु॑राः संनह्य॑ सह॒सैवाऽऽर्च॑-
रन्ब्र॒ह्मच॑र्येण॒ तप॑सैव दे॒वास्तेऽसु॑रा अमुह्य॒ग्स्ते न प्राजा॑न॒ग्स्ते
परा॑भवन्ते॒ न स्व॒र्गं लो॒कम॑यन्प्रसृ॑तेन॒ वै य॒ज्ञेन॑ दे॒वाः स्व॒र्गं
लो॒कमा॑यन्नप्रसृ॑तेनासु॑रा॒न्परा॑भावयन्—, इति ।
वयमेवाऽऽधिपत्यनिमित्तं स्वर्गं गमिष्याम इत्येवं देवा यदा यज्ञे प्रवृत्तास्तदानी-
मेवाऽसुरा अपि तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे प्रवृत्ताः, तावुभौ यज्ञौ प्रततौ विस्तीर्णावास्ताम् ।
तदानीं तथाविधा असुराः संनह्य कृतसंनाहाः सहसैव भुजबलेन शस्त्रेणैवाऽऽचर-
न्यज्ञमारब्धवन्तः, ते मौर्ख्याद्ब्रह्मचर्यादिनियमं चानादृतवन्तः । देवास्तु ब्रह्मचर्योत्सम-
१ क. ॰तीयस्या । २ क. ॰भिधो । त॰ ग ॰भिधे त । ३ ख. ॰माह॑ । ४ ग
'बलमावेगे॑ । ५ ग. ॰र्न नाऽऽदृ॑ ।

[प्रपा० २ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९५
स्ततपसा युक्ताः सन्तो यथाशास्त्रमनुष्ठितवन्तः । ते मूर्खा असुरा अमुह्यन्मौर्ख्यपार-
वश्येन मोहं प्राप्ताः, मूढाः सन्तः कर्तव्याकर्तव्यं किमपि न प्राजानन् । ततो *यथा-
शास्त्रानुष्ठानाभावात्स्वर्गं न प्राप्ताः । देवास्तु प्रसृतेनैव यज्ञेन स्वर्गं प्राप्ताः, अप्रसृ-
तेन यज्ञेन युक्तानसुरान्पराभावयन् ।
अथ प्रसृताप्रसृतयोः स्वरूपं विभजते२—
प्रसृ॑तो ह वै य॒ज्ञोप॑वीतिनो य॒ज्ञोऽप्र॑सृतोऽनु॑पवीतिनो॒ यत्किंच॑
ब्राह्म॒णो य॒ज्ञोप॑वीत्यधी॒ते यज॑त ए॒व तत्—, इति ।
यज्ञोपवीतयुक्तस्य यो३ यज्ञः सोऽयं गुणाधिक्यात्प्रसृतः प्रकर्षेण वृत्त इत्युच्यते ।
अनुपवीतिनो यज्ञोपवीतरहितस्य यज्ञो गुणहीनत्वादप्रसृत इत्युच्यते । किंच
ब्राह्मणो यज्ञोपवीतयुक्तः सन् यत्किमप्यधीते तत्सर्वं यागानुष्ठानसमं४ भवति ।
तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशस्याध्ययनोपयोगं वदन्यज्ञानामङ्गत्वेन विधत्ते--
तस्मा॓द्यज्ञोपवी॒त्ये॑वाधीयीत या॒ज॒ये॒द्यजेत वा य॒ज्ञस्य॒ प्रसृत्यै॑, इति ।
प्रसृतिः प्रकृष्टगुणयुक्तत्वम् ।
यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते—
अजि॑नं वासो॑ वा दक्षिणत उँप॑वीय—, इति ।
कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्द्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाऽधीयीतेत्यर्थः । एवम-
ध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनु-
ष्याणामित्यत्र पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्याविशेषप्रायश्चित्तार्थम् ।
यज्ञोपवीतप्रसङ्गात्त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति—
दक्षि॑णं बा॒हुमु॒द्धर॑ते॒ऽव॑धत्ते स॒व्यमिति॑ य॒ज्ञोप॑वीतमे॒तद्दे॑व
विप॑रीतं प्राची॑नावीतं५ संवीतं॒ मानु॑षम् ॥ १ ॥, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
दक्षिणं बाहुमूर्ध्वं धृत्वा१० सव्ये बाहौ लम्बमाने८ सति यद्वेष्टनं तद्यज्ञोपवीतम् ।

• ते पराभवन्नित्यस्य व्याख्यानं यथाशास्त्रानुष्ठानाभावादिति ।
  १ क. ख. ॰नात्स्व° । २ क ख. विवक्ष्यते । ३ ग. षोऽयं य° । ४ क. प्रसूत । ५ क.
  ॰तं जनमथन्व्य° । ६ ख. ॰नं वि° । ग. उपवीत । ८ क. ख. ॰मने° । ९ क. बद्धते । क.
  द्धने । ग. बध्ते । १० क. कृत्वा ।

, we can render line 23 as "तदा च" or with the footnote/variant indicated, or just the text). In line 23, the text has "तदा" with superscript "१०", which looks like "तैदा". Let's write "तदा" (or "तैदा"). Looking closely, it's printed as "तदा" with a small '१०' directly over 'त', giving the appearance of 'तैदा'. Let's write "तदा [तैदा]" or "त¹⁰दा" or simply "तदा". Better: write "तैदा" as printed, since the user asks for exact transcription of the page. Let's see: is it तैदा? Actually, looking at the footnote: "१० क. ख. तथा ।" - the base text has "तदा" and variants have "तथा", or the base text is "तदा" with 10. Let's provide the exact text.

Let's check Footnotes (Lines 25-28):
१ ग. °द्वयसमं मं° । २ क. °ये समं संवी । ३ ग. ॰णीणां च, य° । ४ क. ॰णाम्, संवी-
॰यथोपवीतं ख. °णाम् ; सव्यं यथोप° , ग. °था प्रा । ५ ख लापूर्वैः पुर इत्येव पूर्वकाले

[प्रपा०२अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२१
इत्यनेनाऽऽख्यानेन जलं प्रशस्त्यार्घ्यमभिधत्ते—
तद्दु॑ ह॒ वा ए॒ते ब्रह्म॑वा॒दिनः॑ पूर्वाभिमु॒खाः सं॒ध्यायां॑ गाय॒त्री-
याऽभिम॑न्त्रि॒ता आप॑ ऊ॒र्ध्वं वि॑क्षि॑प॒न्ति॒ ता ए॒ता आपो॒ वज्री॑-
भू॒त्वा तानि॒ रक्षाꣳ॑सि म॒न्देहा॑रु॒णे द्वी॒पे प्रक्षि॑पन्ति—, इति ।
यस्मादनेन जलेन रक्षांसां शान्तिः, तदु ह वै तस्मादेव कारणादेते लोके दृश्यमाना
ब्रह्मवादिनो वेदस्य वक्तारः संध्यायां प्रातःसंध्याकाले पूर्वाभिमुखाः सन्तो गाय-
त्र्याऽभिमन्त्रितं जलमूर्ध्वं विक्षिपन्ति प्रक्षिपेयुरित्यर्थः । ताश्च विक्षिप्ता आपो गायत्री-
सामर्थ्याद्वज्ररूपं प्राप्य तान्यादित्ययुद्धार्थमागतानि रक्षांसि मन्देहनामकानां रक्षसां
स्वभूते

१२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० २अनु० ३]
अथ द्वितीये तृतीयोऽनुवाकः ।
द्वितीये संध्यावन्दनमुक्तम् । तृतीयादिषु चतुर्ष्वनुवाकेषु पापक्षयार्थं कूष्माण्डहो-
माङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र तृतीयानुवाकेगतास्वृक्षु प्रथमामाह—
यद्दे॑वा दे॒वहे॑ळनं॒ देवा॑सश्चकृ॒मा व॒यम् । आ॒दि॒-
त्यास्तस्मा॑न्मा मुञ्च॒तर्ते॒स्यर्तेन॒ मामि॑त, इति ।
देवासो देवनशीला आदित्या अदितेः पुत्रा हे देवा देवहेडनं देवानां क्रोधका-
रणं यत्कर्म वयं चकृम, तस्मादपराधाद्यूयं मुञ्चत । अपि चर्तस्य यज्ञस्य संब-
न्धिना ऋतेन सत्येन होमेन मां यूयमित प्राप्नुत ।
अथ द्वितीयामाह—
दे॒वा जी॒वन॒काम्या॒ यद्वा॒चाऽनृ॑तमू॒दिम॑ ।
तस्मा॑न्न इ॒ह मु॑ञ्चत॒ विश्वे॑ देवाः स॒जोष॑सः, इति ।
हे देवा वयं जीवनकाम्या जीवनमात्मन इच्छन्तो यदनृतं वाचोदिम राजसे-
वादौ तत्प्रियार्थमनृतमुक्तवन्तः, सजोषसः परस्परमस्माभिश्च समानप्रीतियुक्ता हे
विश्वे देवा इहास्मिन्कर्मण्यनुष्ठिते सति तस्मात्पापान्नोऽस्मान्मुञ्चत ।
अथ तृतीयामाह---
ऋ॒तेनं॑ द्यावापृथिवी ऋ॒तेन॒ त्वꣳ सर॑स्वति ।
कृ॒तान्नः॒ पाशे॒न॑सो॒ यत्किंचाऽनृ॑तमू॒दिम॑, इति ।
हे द्यावापृथिव्यावृतेन यज्ञेन विगुणेन यत्पापं प्राप्तं तथा॑ हे सरस्वति, ऋतेन
यत्पापं प्राप्तं त्वं द्यावापृथिव्यौ चेत्येता यूयं कृतात्तस्मादेनसो नोऽस्मान्पाहि पाले-
त्यर्थः । किंच यत्किंचिदनृतमूदिम वयमुक्तवन्तस्तस्मादप्येनसः पात ।
अथ चतुर्थीमाह—
इन्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॑णौ॒ सोमो॑ धा॒ता बृह॒स्पतिः॑ ।
ते नो॑ मुञ्च॒न्त्वेन॑सो॒ यद॒न्यकृ॑तमा॒रिम॑, इति ।
यत्पापमन्यकृतमन्येन यज्ञव्यतिरिक्तेन निमित्तेन कृतमारिम वयं प्राप्ताः, तस्मादे-
नसस्त इन्द्रादयो बृहस्पत्यन्ता देवा नोऽस्मान्मुञ्चन्तु ।
१ क. कूष्माग्ड° । २ क. ख. ॰कस्थास्वृ॰ । ३ ख. ॰हेडनं । ग. ॰हेलनं । ४ क. ख.
॰यार्थी अनु॰ । ५ ग. ॰थिरी ऋतेन सत्यवचनेन य॰ । ६ क. ख. यथा । ७ ग. ॰तं त्वमनृतत-
मानर्तेन या॰ । ८ ग ॰ह्येतौ यू॰ । ९ ग. ॰हि यूयं पा॰ ।

curves to the left!
Wait, does it curve to the left or to the right?
It curves to the left!
Wait, could it be गुरुदेवादि निन्दाश्रवणम् where न् and ि are swapped?
Wait, what if it's गुरुदेवादिर्निन्दाश्रवणम्?
Wait, look at र्नि: in Devanagari, र्नि has a repha on the right, not a curve to the left.
Wait! What if the typesetter set:
गुरुदेवादि + निन्दाश्रवणम्, but by mistake picked न् + दा + नि (without stem)?
Actually, why don't we look at line 20:
प्रमुञ्चतु । यानि दुष्कृता३ यान्यप्यन्यानि पापानि चक्रुम तेभ्योऽपि प्रमुञ्चतु ।

Let's check line 21:
अथ सप्तमीमाह—

Line 22:
येन॑ त्रि॒तो अ॑र्ण॒वान्निर्ब॑भू॒व येन॒ सूर्य॑ तम॑सो
Let's check svaras:

• येन॑ (udatta on na: येन॑)
• त्रि॒तो (anudatta on tri: त्रि॒तो)
• अ॑र्ण॒वान् (udatta on a, anudatta on va: अ॑र्ण॒वान्)
• निर्

१२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० २अनु० ३]
षाऽर्णवात्समुद्रसमानात्पापान्निर्मुक्तो बभूव, तथा येन ज्योतिषा परमेश्वरः स्वर्भानु-
संज्ञाकासुरेणाऽऽपादितात्तमसः सूर्यं निर्मुमोच निर्मुक्तं कृतवान्, इन्द्रः स्वर्गाधिपति-
र्येन परमेश्वरज्योतिषा विश्वा अरातीः सर्वानपि शत्रूनजहात्क्षणान्नाशितवान्, तेन
ज्योतिषाऽहमानशानः सर्वतो व्याप्नुवञ्ज्योतिराशि पारमेश्वरं ज्योतिः प्राप्तवानस्मि ।
अथाष्टमीमाह—
यत्कुसीदमप्रतीतं'१ मयेह॒ येन॑ य॒मस्य॑ नि॒²धिना॑ चरा॑मि ।
ए॒तत्तद॑ग्ने॒ अनृ॒णो भ॑वामि जीव॒न्नेव प्रति॒ तत्ते॑ दधामि, इति ।
इहास्मिञ्जन्मनि मया स्वीकृतं यत्कुसीदमृणमप्रतीतं केनाप्यालस्यादिनोत्तमर्णेभ्यो
न प्रत्यर्पितम्, यमस्य दुष्टशिक्षाधिकारिणो निधिना³ निधिस्थानीयेन प्रत्यर्पयितव्येन
येनर्णेन युक्तोऽहं चरामि, एतदेतेन होमेन तत्तस्मादृणान्मुक्तोऽहमनृणो भूयासम् ।
जीवन्नेव ते तव प्रसादा[त्त]त्तादृशं प्रतिदधामि प्रत्यर्पयामि । अनेन होमेन तुष्टस्त्व-
मस्मिन्नेव जन्मनि मां प्रत्यर्पणसमर्थं कुर्विति भावः ।
अथ नवमीमारभ्यैकविंशतिपर्यन्तानां त्रयोदशानां मन्त्राणां प्रतीकानि दर्शयति—
यन्म॒यि॑ मा॒ता यदपा॑ पि॒पेष॒ यद॒न्तरि॑क्षं यदा॒श-
साति॑क्रामामि॒ त्रि॒ते दे॒वा दि॒वि जा॒ता यदा॑पं
इ॒मं मे॑ वरु॒ण तत्त्वा॑ यामि॒ त्वं नो॑ अग्ने॒ स त्वं॑
नो॑ अग्ने॒ त्वम॑ग्ने॒ अया॑सि ( १ ), इति ॥
मु॒मु॒ग्धि॒ स॒प्त॒ च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
एते मन्त्राः सर्वेऽप्यनेनैवाभिप्रायेणाच्छिद्रकाण्डे यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाके
व्याख्याताः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
१ ग. °तीतं म° । २ व. बलिना । ३ ख. ग. °धिस्था° ।

[प्रपा०२अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२५

अथ द्वितीये चतुर्थोऽनुवाकः ।
चतुर्थानुवाकोक्तास्तृक्षु प्रथमामाह-
य॒ददी॑व्य॒न्नृणम॒हं ब॒भूवादि॑त्सन्व॒ संज॒गर॒ जने॑भ्यः ।
अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒दिन्द्र॑श्च संविदा॒नौ प्रमु॑ञ्चताम्, इति ।
अहमदीव्यन्पुत्रादिरक्षणरूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः सन्यदृणं बभूव प्राप्तवानस्मि,
यद्वा तदृणं जनेभ्य उत्तर्मणेभ्योऽदित्सन्प्रत्यर्पयितुमनिच्छन्संजगर सम्यग्भक्षितवा-
न्स्मि, अग्निरिन्द्रश्च संविदानौ परस्परमैक्यं गतौ मां तस्मादृणान्मुञ्चताम् ।
अथ द्वितीयामाह-
यद्धस्ता॑भ्यां च॒कर॑ किल्बि॒षाण्य॒क्षाणां॒ वग्नु॑मु॒पजि॒घ्नमा॑नः ।
उ॒ग्रंप॑श्या चं राष्ट्र॒भृच्च॒ तान्य

१२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०२अनु०४]
चतुर्थीमारभ्य नवमीपर्यन्तानां षण्णामृचां प्रतीकानि दर्शयति—
अर्व॑ते॒ हेळ॑ उदु॑त्तम॒मिमं मे॑ वरु॒ण॒ तत्त्वा॑
यामि॒ त्वं नो॑ अग्ने॒ स त्वं नो॑ अग्ने, इति ।
“अवते हेड उदुत्तमम्” इति द्वयं वैश्वानरो न इत्यत्र व्याख्यातम् । “इमं मे
वरुण तत्त्वा यामि” इति द्वयमिन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यत्र व्याख्यातम् । “त्वं नो अग्ने
स त्वं नो अग्ने” इति द्वयमायुष्ट आयुर्दा अग्न इत्यनुवाके व्याख्यातम् ।
अथ दशमीमाह—
संकु॑सु॒को वि॑कु॑सुको निर्ऋथो यश्च॑ निस्वनः॑ ।
ते॒ऽस्मद्यक्ष्ममना॑गसो दू॒राद्दू॒रम॑चीचतम्, इति।
संकुसुकः संक्षेपेण परापवादनशीलः, विकुसुकः परापवादस्य विस्तारयिता,
निर्ऋ

[प्रपा० २ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२७
तैर्दुःशंसादिभिः सहान्योऽपि यः शत्रुरस्मत्समुच्छ्रितै, अस्मासु विनाशमाचरेत्,
अस्मै विनाशकाय तं यक्ष्मणमस्माकं प्रसुवामसि प्रेरयामः ।
अथ त्रयोदशीमाह—
सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ संत॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा
सग्ँ शि॒वेन॑ । त्वष्टा॑ नो॒ अत्र॒ विद॑धातु
रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो॒ १ यद्विलि॑ष्टम् (१), इति ।
कृत्यां निर्ऋतिं च॒ पञ्च॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
एवमनेन कर्मणा निर्धूतपापा वयं वर्चसा बलेन संपयसा क्षीरादिना संतनूभिः
शोभनैः शरीरैर्मनसा च शिवेन समगन्महि संगता भूयास्म । अत्र कर्मणि त्वष्टा
देवो नोऽस्माकं रायो धनानि विदधातु संपादयतु । यच्च विलिष्टं स्वल्पं पापं
तन्वोऽस्मच्छरीरस्य संबन्धि विद्यते तदप्यनुमार्ष्टु त्वष्टा शोधयतु ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
अथ द्वितीये पञ्चमोऽनुवाकः ।
पञ्चमानुवाकप्रोक्तर्क्षु प्रथमामाह—
आयु॑ष्टे वि॒श्वतो॑ दधदयम॒ग्निर्वरे॑ण्यः । पुन॑स्ते
प्राण आया॑ति॒ परा॒ यक्ष्म॑ग्ँ सुवामि ते, इति ।
हे यजमान ते तुभ्यं वरेण्यः श्रेष्ठोऽयमग्निर्विश्वत आयुर्दधत्संपूर्णमायुर्दधातु ।
अपमृत्युना गृहीतोऽपि ते प्राणः पुनरस्यानुग्रहेणाऽऽयाति त्वद्देहे समागच्छतु । ते
व यक्ष्मं व्याधिं परासुवामि विनाशयामि ।
अथ द्वितीयामाह—
आयु॑र्दा अ॒ग्ने ह॒विषा॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि ।
घृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भिर॑क्षतादि॒मम्, इति ।
१ ख. यः प्रापितोऽस्म°। २ ग न्वो ३अय° । ३ ख. ˚सा चाऽऽप्यायितेन । ४ क. ख.
श्लोकास्त्वृक्षु प्र° । ५ ख. ग. ˚ह्रुंनिगु˚ । ६ क. विनाशयति ।

ाधि नियमितं कुरु । हेऽदिते पृथिवि
मातेव मातृवदस्मै सुखं प्रयच्छ । हे विश्वे देवा ममायं यजमानो जरदष्टिर्यथाऽस-
त्तथा कुर्वन्तु ( रुत ) । जरयाऽष्टिव्याप्तिर्यस्यासौ जरदष्टिः, बाल्ये यौवने च मरणर-
हितः । जरामायुःसंपूर्तिपर्यन्तां यथा व्याप्नोति तथा कुर्वि ( रुते ) त्यर्थः ।
अथ चतुर्थीमाह—
अग्न॒ आयु॑ꣳषि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च
नः॑ । आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्, इति ।
हेऽग्ने, आयूंष्यस्मदीयजीवनानि पवसे यथा वर्धन्ते तथा शोधय । ऊर्जं क्षीर-
दिरसामिषमन्नं च नोऽस्माकमासुवाऽऽभिमुख्येन प्रेरय । दुच्छुनामपद्रवमारे दूरे
नीत्वा बाधस्व विनाशय ।
अथ पञ्चमीमाह—
अग्ने॒ पव॑स्व स्व॒पा अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म् ।

[प्रपा०२अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १२९
अथ षष्ठीमाह —
अ॒ग्निर्ऋषि॑ः पव॑मानः पाञ्च॑जन्यः पु॒रो-
हि॑तः । तमी॑महे महा॒ग॒यम् , इति ।
योऽग्निः, ऋषिरतीन्द्रियज्ञानवान् , पवमानः शोधनशीलः, निषादपञ्चमा वर्णाः
पञ्चजनास्तेषु भवः पाञ्चजन्यः, पुरोहितः सर्वकर्मसु पुरस्तान्निहितः, तमेवंगुणमग्निं
महागयं महागृहमीमहे प्राप्नुमः ।
अथ सप्तमीमाह—
अग्ने॑ जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व ।
अ॒स्मे दी॑दिहि सुम॒ना अहे॑ळञ्छर्म॑न्ते स्याम त्रि॒वरू॑थ उ॒द्ग्रौ, इति ।
हेऽग्ने नोऽस्माकं जातान्सपत्नान्ये पूर्वमुत्पन्नाः शत्रवस्तान्प्रणुद प्रकर्षेण नाशय ।
हे जातवेदः पूर्वमनुत्पन्ना इतः परमुत्पत्तिप्रसक्तियुक्तास्तानजाताञ्शत्रून्प्र[ति]णु(नु)-
दस्व, उत्पत्तिप्रतिबन्धेन निराकुरु । सुमना असमदनुग्रहचित्तस्त्वमहेडन्नक्रुध्यंस्त्रिवरूथः
प्राग्वंशसदोहविर्धानरूपगृहत्रयोपेते उद्ग्रावुद्भिदनुष्ठेयकर्मोत्पादकः सन्नस्मे दीदिहि,
अस्मान्प्रकाशय । ते तव प्रसादाच्छर्मन्स्याम सुखवान्भवेयम् ।
अथाष्टमीमाह—
सह॑सा जा॒तान्प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न्प्रत्यजा॑ताञ्जात-
वेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुम॒नस्य॑मानो
वय॑ᳵ स्या॑म॒ प्रणु॑दा नः स॒पत्नान्॑ , इति ।
सहसा बलेन जातानित्यादि पूर्ववत् । सुमनस्यमानोऽस्मासु सौमनस्यं प्राप्तः
सन्नोऽस्मानधिब्रूहि शत्रुभ्योऽधिकान्ब्रूहि । वयमपि त्वदनुग्रहादधिकाः स्याम, नोऽ-
स्माकं सपत्नाञ्शत्रून्प्रणुद ।
अथ नवमीमाह—
अग्ने॒ यो नो॑ऽभि॒तो जनो॒ वृको॒ वारो॑ जिघां॑सति ।
ताꣳस्त्वं॑ वृत्रहञ्जहि वस्व॒स्मभ्य॒माभ॑र, इति ।
हेऽग्ने यः शत्रुजनो वृको वृकसदृशः, अरण्यश्वा यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवका-
रीत्यर्थः । अत एव वारोऽस्मद्व्यवहारस्य निवारकः सन्नभितः सर्वतो नोऽस्माञ्जिघां-
१ ग. ॰हेडंश्छ॰ ।