तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० २ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १९५
स्ततपसा युक्ताः सन्तो यथाशास्त्रमनुष्ठितवन्तः । ते मूर्खा असुरा अमुह्यन्मौर्ख्यपार-
वश्येन मोहं प्राप्ताः, मूढाः सन्तः कर्तव्याकर्तव्यं किमपि न प्राजानन् । ततो *यथा-
शास्त्रानुष्ठानाभावात्स्वर्गं न प्राप्ताः । देवास्तु प्रसृतेनैव यज्ञेन स्वर्गं प्राप्ताः, अप्रसृ-
तेन यज्ञेन युक्तानसुरान्पराभावयन् ।
अथ प्रसृताप्रसृतयोः स्वरूपं विभजते२—
प्रसृ॑तो ह वै य॒ज्ञोप॑वीतिनो य॒ज्ञोऽप्र॑सृतोऽनु॑पवीतिनो॒ यत्किंच॑
ब्राह्म॒णो य॒ज्ञोप॑वीत्यधी॒ते यज॑त ए॒व तत्—, इति ।
यज्ञोपवीतयुक्तस्य यो३ यज्ञः सोऽयं गुणाधिक्यात्प्रसृतः प्रकर्षेण वृत्त इत्युच्यते ।
अनुपवीतिनो यज्ञोपवीतरहितस्य यज्ञो गुणहीनत्वादप्रसृत इत्युच्यते । किंच
ब्राह्मणो यज्ञोपवीतयुक्तः सन् यत्किमप्यधीते तत्सर्वं यागानुष्ठानसमं४ भवति ।
तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशस्याध्ययनोपयोगं वदन्यज्ञानामङ्गत्वेन विधत्ते--
तस्मा॓द्यज्ञोपवी॒त्ये॑वाधीयीत या॒ज॒ये॒द्यजेत वा य॒ज्ञस्य॒ प्रसृत्यै॑, इति ।
प्रसृतिः प्रकृष्टगुणयुक्तत्वम् ।
यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते—
अजि॑नं वासो॑ वा दक्षिणत उँप॑वीय—, इति ।
कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्द्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाऽधीयीतेत्यर्थः । एवम-
ध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनु-
ष्याणामित्यत्र पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्याविशेषप्रायश्चित्तार्थम् ।
यज्ञोपवीतप्रसङ्गात्त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति—
दक्षि॑णं बा॒हुमु॒द्धर॑ते॒ऽव॑धत्ते स॒व्यमिति॑ य॒ज्ञोप॑वीतमे॒तद्दे॑व
विप॑रीतं प्राची॑नावीतं५ संवीतं॒ मानु॑षम् ॥ १ ॥, इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
दक्षिणं बाहुमूर्ध्वं धृत्वा१० सव्ये बाहौ लम्बमाने८ सति यद्वेष्टनं तद्यज्ञोपवीतम् ।

• ते पराभवन्नित्यस्य व्याख्यानं यथाशास्त्रानुष्ठानाभावादिति ।
  १ क. ख. ॰नात्स्व° । २ क ख. विवक्ष्यते । ३ ग. षोऽयं य° । ४ क. प्रसूत । ५ क.
  ॰तं जनमथन्व्य° । ६ ख. ॰नं वि° । ग. उपवीत । ८ क. ख. ॰मने° । ९ क. बद्धते । क.
  द्धने । ग. बध्ते । १० क. कृत्वा ।