सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

३९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—इह सः उत्तमेभ्यः अपि उत्तमः मतः, यः उत्तमं नैष्ठिकं धर्मम् अवाप्य
आत्मगतं परिश्रमम् अचिन्तयित्वा परेभ्यः शमम् उपदेष्टुम् इच्छति ॥ ५६ ॥
व्याख्या—इह = संसारे, सः = पूर्वोक्तः जनः, उत्तमेभ्यः = वरेण्येभ्यः, अपि =
चेत्, उत्तमः = श्लाघ्यः, मतः=अवगतः, यः = लोकः, उत्तमम् = विशिष्टम्, नैष्ठिकम्=
श्रद्धान्वितम्, धर्मम् = नियमम्, अवाप्य = प्राप्य, आत्मगतम् = स्वगतम्, परिश्रमम् =
आयासम्, अचिन्तयित्वा = अविचार्य, परेभ्यः = आत्मभिन्नेभ्यः, शमम् = शान्तिम्,
उपदेष्टुम् = बोधयितुम्, इच्छति = अभिलषति ॥ ५६ ॥
हिन्दी—इस संसार में वही व्यक्ति सर्वोत्कृष्ट माना जाता है, जो उत्तम नैष्ठिक
धर्म प्राप्त कर अपने परिश्रम की चिन्ता किये बिना ही दूसरों को भी शान्ति का
उपदेश देना चाहता है ॥ ५६ ॥
विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन् परकार्यमप्यथो ।
भ्रमत्सु सत्त्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—स्थिरात्मन् ! तस्मात् आत्मनः कार्यं विहाय परकार्यमपि कुरु, अथ
निशि भ्रमत्सु तमोवृतात्मसु सत्त्वेषु अयं श्रुतप्रदीपः धार्यताम् ॥ ५७ ॥
व्याख्या—स्थिरात्मन् = हे सुस्थिरमते ! तस्मात्=तेनैव हेतुना, आत्मनः = स्वस्य,
कार्यम् = कृत्यम्, विहाय = त्यक्त्वा, परकार्यमपि = अन्यजनस्यापि कृत्यम्, कुरु =
प्रतिपद्यस्व, अथ = यतो हि, निशि = रात्रौ, भ्रमत्सु = विचरत्सु, तमोवृतात्मसु—
तमेन = अज्ञानान्धकारेण, आवृतः = पिहितः, आत्मा = चैतन्यः, येषां तेषु, सत्त्वेषु =
जीवेषु, अयम्=एषः, श्रुतप्रदीपः = प्रज्ञादीपः, धार्यताम्=गृह्यताम् । उपमालङ्कारः ॥५७॥
हिन्दी—हे दृढ़मति ! इसीलिए संसार में अपना काम छोड़कर भी परहित में
लगो, रात के अन्धकार में भटकते जीवों के बीच इस ज्ञान-दीप को धारण करो ॥५७॥
ब्रवीतु तावत् पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः ।
अहोबताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥ ५८ ॥
अन्वयः—तावत् पुरि धर्मदेशनाः कुर्वति त्वयि स्थिते विस्मितः जनः अहोबत
इदम् आश्चर्यं यत् अयं रागी विमुक्तये कथां करोति इति ब्रवीतु ॥ ५८ ॥
व्याख्या—तावत् = तदा, पुरि=नगरे, धर्मदेशनाः—धर्मस्य = नियमस्य, देशनाः=
उपदेशाः, ताः=तत्त्वोपदेशान्, कुर्वति = विदधति, त्वयि = नन्दे, स्थिते = विद्यमाने,
विस्मितः = आश्चर्यान्वितः, जनः = लोकः, अहोबत = आश्चर्यं, इदम्=एतत्, आश्चर्यम्=
विस्मयावहम्, यत् = यः, अयम् = एषः, रागी = विषयासक्तः, विमुक्तये = विमोक्षाय,
कथाम् = वार्त्ताम्, करोति = सम्पादयति, इति = इत्थम्, ब्रवीतु = कथयतु इति ॥५८॥
हिन्दी—जब तुम नगर में धर्मोपदेश करोगे तब लोग विस्मित भाव से इस प्रकार
कहेंगे—अरे ! यह आश्चर्य ! यह नन्द जो पहले परम कामी था, आज मुक्ति की बात
कर रहा है ॥ ५८ ॥
ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयैर्मनोरथैः ।
वधूगृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥ ५९ ॥

आज्ञा-(व्याकरणम् ] , अष्टादशः सर्गः ३९७
अन्वयः—निवृत्तनानाविषयैः मनोरथैः स्थिरं तव मनः संश्रुत्य ध्रुवं हि सा वधूः
अपि तवानुकुर्वती गृहे स्त्रीषु विरागिणीः कथाः करिष्यते ॥ ५९ ॥
व्याख्या—निवृत्तनानाविषयैः = अनासक्तविविधोपभोगैः, मनोरथैः = स्पृहाभिः,
स्थिरम् = अचलम्, तव = भवतः, मनः = चित्तः, संश्रुत्य = आकर्ण्य, ध्रुवम् = निश्चयेन,
हि, सा = सुन्दरी, वधूः = तव पत्नी, तवानुकुर्वन्ती = ते अनुमरन्तीम्, गृहे = राजभवने,
स्त्रीपु = प्रमदासु, विरागिणीः = विरक्तसम्बन्धिनीः, कथा = वार्त्ता, करिष्यते =
कथयिष्यति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—विविध विषयों की अभिलाषाओं से मुक्त होकर तुम्हारा मन स्थिर हो
गया है। यह बात जब तुम्हारी पत्नी सुनेगी, तब निश्चय ही राजभवन की महिलाओं
के बीच तुम्हारा अनुसरण करती हुई वह भी वैराग्य की वार्ता करेगी ॥ ५९ ॥
त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा ।
मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥ ६० ॥
अन्वयः—परमधृतौ विनिष्टतत्त्वे त्वयि ध्रुवं हि भवनगता सा शमदमात्मके
विविक्ते मनसि परीक्षकस्य मतिः इव कामसुखैः न रंस्यते ॥ ६० ॥
व्याख्या—परमधृतौ—परमा = उत्तमा, धृतिः = धैर्यं, यस्य सः तस्मिन् = उत्कृष्ट-
धैर्ये, निविष्टतत्त्वे—निविष्टः = प्रविष्टः, तत्त्वम् = सत्यं, येन सः तस्मिन्, त्वयि =
भवति, ध्रुवं हि = निश्चितं हि, भवनगताः = राजभवने स्थिताः, सा = सुन्दरी, शम-
दमात्मके = शमदमसंयुक्ते, विविक्ते = निर्जनस्थले, मनसि = चेतसि, परीक्षकस्य =
विचारकस्य, मतिः = बुद्धिः, इवं = यथा, कामसुखैः = विषयोपभोगैः, न = नहि,
रंस्यते = रमणं करिष्यति । उपमालङ्कारः ॥ ६० ॥
हिन्दी—तुम परम धीर हो तथा सत्य में तुम्हारा प्रवेश हो चुका है, यह जान
कर निश्चय ही घर में उसे आनन्द की अनुभूति नहीं होगी, जैसे कि शान्त, दान्त और
विवेकशील व्यक्ति के एकान्तसेवी हो जाने पर उस विचारक की बुद्धि कामसुख में
नहीं रमती ॥ ६० ॥
इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तु-
र्मूर्ध्ना वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा ।
स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः
पार्श्वान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥ ६१ ॥
अन्वयः—इति अर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तुः वचः चरणौ च समं मूर्ध्ना
गृहीत्वा स्वस्थः प्रशान्तहृदयः विनिवृत्तकार्यः विमदः करी इव मुनेः पार्श्वात्
प्रतिययौ ॥ ६१ ॥
व्याख्या—इति = इत्थम्, अर्हतः = बुद्धस्य, परमकारुणिकस्य = अत्यधिकदयालोः,
शास्तुः = मुनेः, वचः = उपदेशम्, चरणौ = पादौ, च = पुनः, समम् = युगपदेव,
मूर्ध्ना = शिरसा, गृहीत्वा = स्पृष्ट्वा, स्वस्थः = निरामयः, प्रशान्तहृदयः = अनासक्त-
सौ०-29

३९८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
मानसः, विवृत्तकार्यः = लब्धप्रयोजनम्, विमदः = मदहीनः, करी = गजः, इव =
यथा, मुनेः = गुरोः, पार्श्वात् = सन्निकटात्, प्रतिययौ = जगाम । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ६१ ॥
हिन्दी — इस परमकृपालु गुरु के आदेश और उनके चरणों को एक साथ
शिरोधार्य कर स्वस्थचित्त, शान्तहृदय और पूर्णकाम नन्द ने मुनि के समीप से मद-
हीन गजराज की तरह प्रस्थान किया ॥ ६१ ॥
भिक्षार्थं समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन्
लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः ।
निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने
नैवोन्मार्गगतान् परान् परिभवन्नात्मानमुत्कर्षयन् ॥ ६२ ॥
अन्वयः — लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियः निःस्पृहः सः जनस्य
दृष्टीः आक्षिपन् भिक्षार्थं समये पुरं विवेश, तत्र च उन्मार्गगतान् परान् न परिभवन्
आत्मानं न उत्कर्षयन् एव काले अर्थिने जनाय निर्मोक्षाय कथां चकार ॥ ६२ ॥
व्याख्या — लाभालाभसुखासुखादिषु = आयापायावानन्दानानन्दादिषु, समः = तुल्यः,
स्वस्थेन्द्रियः = निरामयाक्षः, निःस्पृहः = स्पृहारहितः, सः = नन्दः, जनस्य = लोकस्य,
दृष्टीः = चक्षवः, आक्षिपन् = आकर्षन्, भिक्षार्थम् = भिक्षानिमित्ताय, समये = यथावसरे,
पुरम् = नगरम्, विवेश = प्रवेशमकरोत्, तत्र = तस्मिन् नगरे, च = पुनः, उन्मार्ग-
गतान् = कुपथाश्रितान्, परान् = सामान्यलोकान्, न = नहि, परिभवन् = विगर्हयन्,
आत्मानम् = निजम्, न = नहि, उत्कर्षयन् = श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयन्, एव स नन्दः, काले =
यथावसरे, अर्थिने = अभ्यर्थिने, जनाय = लोकाय, निर्मोक्षाय = मुक्तिलाभाय, कथाम् =
धर्मोपदेशम्, चकार = अकरोत् ॥ ६२ ॥
हिन्दी — उसने भिक्षाटन के लिए यथावसर नगर में प्रवेश किया । उसने
नागरिकों की दृष्टि अपनी ओर आकृष्ट किया । यह हानि-लाभ, सुख-दुःख में समान
और इच्छा रहित था । वहाँ उसने प्रार्थी जनों को धर्मोपदेश दिया, परन्तु न तो
कुमार्गगामियों की निन्दा की और न अपने महत्त्व की ही प्रशंसा की ॥ ६२ ॥
इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भा कृतिः
श्रोतॄणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात् कृता ।
यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत् काव्यधर्मात् कृतं
पातुं तिक्तमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥ ६३ ॥
अन्वयः — इति मोक्षार्थगर्भा एषा कृतिः व्युपशान्तये न रतये अन्यमनसां श्रोतॄणां
ग्रहणार्थं काव्योपचारात् कृता, अत्र मोक्षात् अन्यत् यत् काव्यधर्मात् मया कृतं तत्
कथम् इति मधुयुतं तिक्तम् औषधम् इव पातुं हृद्यं स्यात् ॥ ६३ ॥
व्याख्या — इति = इत्थम्, मोक्षार्थगर्भा = मोक्षस्य = निर्वाणस्य, अर्थः = कामना
प्रयोजनं वा, इति मोक्षार्थः, तदेव गर्भे = कुक्षौ, यस्याः सा, एषा = इयम्, कृतिः =
रचना, व्युपशान्तये = शान्तिलाभाय, आसक्तिविरक्तये वा, न = नहि, रतये = सांसा-

आज्ञा-व्याकरणम् ] । अष्टादशः सर्गः ३९९
रिकसुखोपभोगाय अस्ति, अन्यमनसाम्—अन्यस्मिन् = भिन्नविषये, मनः=चेतः, यस्याः
सा ताम्, श्रोतॄणाम् = श्रावकानाम्, ग्रहणार्थम् = श्रवणाय, काव्योपचारात् = काव्य-
प्रयोगात्, कृता = सम्पादिता, अत्र = अस्मिन् विषये, मोक्षात् = निर्वाणात्, अन्यत् =
भिन्नम्, यत् = यः, काव्यधर्मात् = काव्याचारात्, मया = ग्रन्थकारेण, कृतम् = सम्पा-
दितम्, तत्कथमित्याक्षेपकथने, मधुयुतम् = मधुमिश्रितम्, तिक्तम् = कटु, औषधम् =
भैषज्यम्, इव = यथा, पातुम् = पानं कर्तुम्, हृद्यम् = आस्वादसमन्वितम्, स्यात् =
भवेदिति कृतमिति ॥ ६३ ॥
हिन्दी—मुक्तिधर्म की व्याख्या से परिपूर्ण यह रचना शान्तिलाभ के लिए है, न
कि आनन्द देने के लिए; अन्यमनस्क श्रोताओं को आकृष्ट करने के लिए यह रचना
काव्य-शैली में रची गई है। इसमें मुक्तिधर्म के अतिरिक्त जो कुछ भी कहा गया है,
वह केवल काव्यधर्म के अनुसार इसे सरस बनाने के लिए ही; जैसे तीते (कटु)
औषधि को पीने लायक बनाने के लिए उसमें मधु मिलाया जाता है ॥ ६३ ॥
प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं
काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति ।
तद् बुद्ध्वा शामिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं
पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति ॥ ६४ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आज्ञाव्याकरणं नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्व-
घोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियम् ।
अन्वयः—प्रायेण विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं लोकम् अवलोक्य मया इह
काव्यव्याजेन 'मोक्षः' इति परं तत्त्वं कथितम्, तद् बुद्ध्वा अवहितं यत् शामिकं तत् इतः
ग्राह्यं न ललितं धातुजेभ्यः पांसुभ्यः नियतम् उपकरं चामीकरम् इति ॥ ६४ ॥
व्याख्या—प्रायेण = बहुधा, विषयरतिपरम्—विषयेषु = कामोपभोगेषु, रतिः =
प्रीतिः, इति विषयरतिः, तस्यां परम् = लीनम् इति, मोक्षात् = निर्वाणात्, प्रति-
हतम् = पराजितम्, लोकम् = मर्त्यलोकम्, अवलोक्य = विलोक्य, मया = ग्रन्थकारेण,
इह = अस्मिन् काव्ये, काव्यव्याजेन = कवितालेखनमिषेण, मोक्षः = निर्वाणः, इति =
इत्थम्, परम् = अत्युत्तमम्, तत्त्वम् = सत्यम्, कथितम् = वर्णितम्, तत् = पूर्वोक्तम्,
बुद्ध्वा = परिज्ञाय, अवहितम् = सावधानम्, यत् = यः, शामिकम् = शान्तिप्रदम्, तत्
= पूर्वोक्तवस्तु, इतः = अस्मात् काव्यात्, ग्राह्यम् = स्वीकरणीयम्, ललितम् = मनोहरम्,
न = नहि, ग्राह्यम्, धातुजेभ्यः = धातुजातेभ्यः, पांसुभ्यः = धूलिभ्यः, नियतम् =
संयतम्, उपकरम् = प्रयोजनीयम्, चामीकरम् = कनक एव ग्राह्यमिति भावः ॥ ६४ ॥

४०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—संसार को प्रायः कामोपभोग में लीन तथा मोक्ष से विमुख देखकर
मुक्ति को ही सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण समझते हुए, मैंने इस काव्य में यथार्थ वस्तु का ही
उपदेश दिया है। ऐसा समझकर सावधानीपूर्वक इसमें से शान्तिदायक वस्तु को ही
ग्रहण करना चाहिए, न कि मनोरंजक वस्तु को ग्रहण करना चाहिए। जैसे कि धातु
के कणों से धूलि झाड़कर लोग प्रयोजनीय सोने को ग्रहण करते हैं ॥ ६४ ॥
॥ सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'आज्ञाव्याकरण' नामक अष्टादशसर्ग समाप्त ॥ १८ ॥
बेगूसरायनगरस्य प्राध्यापकानामुपनगरवासिना व्याकरण-साहित्याचार्यद्युपाधिना
डॉक्टर-जगदीशचन्द्रशर्मणा प्रणीते सौन्दरनन्दमहाकाव्ये 'विमला'
व्याख्यानं सम्पूर्णम् ।
व्योमाङ्कनिधिचन्द्रेऽब्दे तपसि बाणबुधे सिते ।
ख्रिष्ट्राब्दस्य वसन्ते व्याख्येयं लिखिता मया ॥

परिशिष्ट ( क )
सौन्दरनन्दमहाकाव्यगत बौद्ध पारिभाषिक शब्दों के प्रयोग
आर्यसत्य—'अभिधर्मकोश' के भाष्यकार व सुबन्धु ने आर्यसत्य को निम्नरूपेण
परिभाषित किया है—
'ऊर्णापक्ष्म यथैव हि करतलं संस्थ्यं न वेद्यते पुम्भिः
अक्षिगतन्तु तथैव हि जनयत्यरतिं च पीडां च ।
करतलसदृशो बालो न वेत्ति संस्कारदुःखापक्ष्म
अक्षिसदृशस्तु विद्वांसो नैवोद्वेज्यते गाढम् ॥'
ये आर्यसत्य चार तरह के हैं—( १ ) दोष, ( २ ) दोषसमूह, ( ३ ) दोषनिरोध
और ( ४ ) दोषनिरोधगामिनी प्रतिपद् । पुनः इन चारों की व्याख्या निम्नरूपेण की
गई है—
१. दोष आर्यसत्य—दुःख से सारी दुनियां भरी है। संसार के अणु-अणु में दुःख
व्याप्त है। जन्म, वार्द्धक्य, मरण, प्रियवियोग, अप्रियसमागम, अभिलषित वस्तु की
अप्राप्ति, सभी तो दुःखमूलक ही हैं। 'महाहत्थिपदं सुत्तम्' मज्झिमनिकाय में आर्य-
सत्य के इस दुःखरूप का पूर्ण विवरण मिलता है। तदनुसार मूल रूप से आसक्ति-
जन्य रूप, वेदना, संज्ञा प्रभृति पञ्चस्कन्ध भी तो दुःख ही है।
२. दोषसमूह—दोषसमूह ही दुःखसमुदय है, बौद्धदर्शन के अनुसार 'समुदय'
का अर्थ समूह नहीं 'कारण' है। किसी भी कार्य के मूल में कारण का होना आवश्यक
है। दुःख यदि कार्य है तो तृष्णा इसका कारण है। तृष्णा नन्दी और राग से अनुप्रेरित
होती है। संसार-चक्र के संचालन का कारण भी यही तृष्णा है। बौद्ध धर्म के अनु-
सार तृष्णा के तीन स्वरूप हैं—१. कामतृष्णा, २. भवतृष्णा, ३. विभवतृष्णा।
विषयोपभोग की कामना कामतृष्णा है। शाश्वत् दृष्टि को 'भव' कहा गया है
और अभिलषित कर्म की सम्पूर्ति की कामना ही पुनर्जन्म का कारण है। इसे ही
भवतृष्णा कहा गया है। उच्छेद-दृष्टि को विभवतृष्णा कहा गया है। मरणोपरान्त
जीवन का समस्त स्वरूप विनष्ट हो जाता है। इस दृष्टि के साथ उत्पन्न होने वाली
तृष्णा ही विभवतृष्णा है और यही दुःखसमुदय है।
३. दोष या दुःखनिरोध आर्यसत्य—दुःखोत्पत्ति के कारण का विनष्ट होना ही
दुःख-निरोध है। इस स्थिति में सर्वप्रथम तृष्णा का ही विनाश होता है। तृष्णा के
उपादान कारणों का विनाश होते ही जरा, जन्म और मृत्यु के भय का विनाश हो
जाता है। इस भय के विनाश होते ही निर्वाण मिल जाता है। राग, द्वेष और मोह के
विनाश का ही नाम मुक्ति है। बौद्ध धर्म का यह अन्तिम पड़ाव है।
४. दोष या दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्य—बौद्धसम्प्रदाय में प्रतिपद्
शब्द का अर्थ 'मार्ग' माना गया है। भूतमार्ग को निरोधगामिनी प्रतिपद् कहा गया

४०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
है। इस मार्ग के आठ अङ्ग कहे गये हैं, वे आठ अङ्ग हैं—सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प,
सम्यक् वाक्, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति और
सम्यक् समाधि। संक्षेप में इस मार्ग को शील, समाधि और प्रज्ञा भी कहा जाता
है। इसके तीन परिवर्त्त, बारह विकल्प और चार श्रेष्ठ विभाग हैं। ( द्रष्टव्य
सौन्दर०, सर्ग ३ श्लोक १२-१३ ) सांसारिक दुःख-निवृत्ति हेतु आठ मार्ग इस
प्रकार हैं—
१. सम्यक् दृष्टि : आर्यसत्य का पारस्परिक ज्ञान ।
२. सम्यक् संकल्प : विषयोपभोग के प्रति विरक्ति का दृढ़निश्चय ।
३. सम्यक् वाक्य : असत्य वचन का त्याग एवं सत्य का संयमन ।
४. सम्यक् कर्मान्त : सत्कर्म का सदाचार में परिवर्त्तन ।
५. सम्यक् आजीव : वृत्ति की निर्मलता ।
६. सम्यक् व्यायाम : अपकर्म का त्याग और सत्कर्म के प्रति सदुद्योग ।
७. सम्यक् स्मृति : आन्तरिक शुचिता ।
८. सम्यक् समाधि : चित्त की निश्चित एकाग्रता ।
सम्यक् दृष्टि—अष्टांगिक आर्यमार्ग की यह पहली सीढ़ी है। किसी भी वस्तु को
उसे उसके यथार्थ रूप की सही जानकारी प्राप्त कराना ही इसका प्रथम उद्देश्य है।
'सर्वं दुःखमयं जगत्' यह सारी सृष्टि ही दुःखमय है। प्राणियों के दुःख का कारण
उसकी तृष्णा है। तृणा से मुक्ति का मार्गान्वेषण तथा इसका यथार्थ परिवर्शन ही
सम्यक् दृष्टि है।
सम्यक् संकल्प—राग, द्वेष, हिंसा, प्रतिहिंसा से मुक्त होकर त्यागपूर्ण जीवन में
सद्‌विचार एवं सही चिन्तन की दिशा में दृढ़ निश्चय को सम्यक् संकल्प कहा
गया है।
सम्यक् वाक्—असत्य, अपलाप, प्रलाप, पैशून्य, बकवास से विरत होकर यथार्थ,
मृदु और मितवचन को सम्यक् वाक् कहा गया है।
सम्यक् कर्मान्त—कर्मफल ही व्यक्तित्व का आधार है। अपकर्म का फल दुःखद
और सत्कर्म का परिणाम सुखद होता है। अतः विवेक के माध्यम से छनकर आने-
वाला चिन्तन मानवीय कर्म की आधारशिला है। बौद्धधर्म में इसे ही सम्यक् कर्मान्त
कहा गया है।
सम्यक् आजीव—जीवन के लिए आजीविका का महत्त्व है, परन्तु आजीविका
ही जीवन नहीं हो सकती। अतः आजीविका का आधार सदाचरण के माध्यम से होना
चाहिए—'हतो वृत्ति हतो नरः'। अतः प्रयासपूर्वक सद्वृत्ति को ही अपनी आजी-
विका का आधार बनाना चाहिए। यही बौद्धों का सम्यक् आजीव है।
सम्यक् व्यायाम——यहाँ व्यायाम शब्द कुशल उद्योगपरक है। सन्मार्ग पर
चलकर सद्धर्म की प्राप्ति हेतु सदुद्योग को सम्यक् व्यायाम कहा गया है। इसे बौद्धों
ने चार खण्डों में विभक्त किया है—१. अनुत्पन्न और अकुशल कार्यों से कतराना,

बौद्ध पारिभाषिक शब्दों के प्रयोग ४०३
२. अनुत्पन्न कुशल कर्मों की संरचना, ३. उत्पन्न अकुशल कर्मों का विनाश करना और
४. उत्पन्न कुशल कर्मों का संरक्षण—सम्यक् व्यायाम है।
सम्यक् स्मृति—लोभ, मत्सर और ईर्ष्या को दूर हटाकर, मन, वचन और कर्म
से धर्म के प्रति सतत जागरूकता ही सम्यक् स्मृति है। कुशल धर्मों के प्रति स्मृति की
जागरूकता ही हित, अहित की पहचान कराती है। इसके प्रति सचेष्टता ही सम्यक्
स्मृति है।
सम्यक् समाधि—साधित चित्त की एकाग्रता, ऐन्द्रियिक विषयों के प्रति विरक्ति
ही सम्यक् समाधि है। कोप, मात्सर्य, प्रलाप, सन्देह और आसक्ति को छोड़कर बौद्ध-
भिक्षु करुणा-भाव से सभी संस्कारों का शमन कर, तृष्णा का विनाश कर निर्वाण की
दिशा में अग्रसर होता है, यही सम्यक् समाधि है। इस सम्यक् समाधि के अन्तर्गत
निम्नलिखित चार ध्यान हैं—
चार ध्यान—इन चारों ध्यानों का उल्लेख सौन्दरनन्द में इस प्रकार है—
१. 'कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च।
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे॥'—सौ० न० १७।४२
कामोपभोग और अमंगलकारी धर्मों से हीन, वितर्क और विचारयुक्त विवेको-
त्पन्न प्रीतिजन्य ध्यान को प्रथम ध्यान कहा गया है—
२. 'अथावितर्कं क्रमशोऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम्।
समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ॥'
—सौ० न० १७।४७
अध्यात्म, वितर्क, विचारशून्य प्रीति एवं एकाग्रता नामक चार ध्यानाङ्गों से
युक्त द्वितीय ध्यान होता है—
३. 'प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन् अथ सम्प्रजानन्।
उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षीद् ध्यानं तृतीयः प्रतिलभ्य धीरः॥'
—सौ० न० १७।५०
इसमें पाँच ध्यानाङ्ग हैं—प्रीति से विरक्ति, आर्योचित सुख का ज्ञान, स्मृति,
सुख और समाधि।
४. 'अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव।
दध्यावुपेक्षास्मृतिमद्विशुद्धं ध्यानं तथा दुःखसुखं चतुर्थम्॥'
—सौ० न० १७।५४
सुख-दुःख की अनुभूति-शून्यता, उपेक्षा परिशुद्धि, स्मृति परिशुद्धि और समाधि—
इन चार अङ्गों से युक्त चतुर्थ ध्यान है।
चित्तकील—चेतःखिलानि या मन के काँटे ५ हैं—
'आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज।
मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्वनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ॥'
—सौ० न० १७।२६

४०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
पाँच कांटे-१. शास्ता के प्रति अश्रद्धा, २. भिक्षु-धर्म के प्रति विचिकित्सा, ३.
संघ के प्रति विचिकित्सा, ४. बौद्ध-शिक्षा के प्रति उपेक्षा, ५. सद्ब्रह्मचारियों के प्रति
कुभावना । ( विशेष के लिए द्रष्टव्य--सत्तिपट्ठानसुत्त--मज्झिमनिकाय )
पाँच आर्यबल-श्रद्धा, वीर्य, स्मृति, समाधि और प्रज्ञा । ( -द्रष्ट० संगीति-
परियायसुत्त, दीर्घनि० )
बोधि-अङ्ग-स्मृति, धर्म, वीर्य, प्रीति, प्रश्रब्धि, समाधि, उपेक्षा ।
कुशल कर्म-पथ-कुशल कर्म-पथ दश हैं-
'इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा ।
भ्रंशिनि शिथिलगुणोऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः॥'
-सौ० न० ३।३७
इन्हें दश सुकर्म भी कहते हैं-१. प्राणातिपात विरति ( अहिंसा ), २. अदत्ता-
दान विरति ( चोरी नहीं करना ), ३. काममिथ्याचार विरति ( व्यभिचार नहीं
करना ), ४. मृषावाद विरति ( असत्य भाषण नहीं करना ), ५. पिशुनवचन विरति
( चुगलखोरी नहीं करना ), ६. परुषवचन विरति ( कठोर बातें नहीं करना ), ७.
प्रलाप विरति ( बकवाद नहीं करना ), ८. अन अभिध्या ( लोभ नहीं. करना ),
९. अव्यापाद ( द्रोह नहीं करना ), १०. सम्यक् दृष्टि । डॉ० जोन्स्टन के अनुसार ३३
और ३४ के बीच का श्लोक लुप्त है, जिनमें दो सुकर्मों का वर्णन आया होगा ।
स्मृति-उपस्थान-
'स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन ।
दुःखस्य हेतूनंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ॥'
-सौ० न० १७।२५
मन और देह की स्थिति से अवगत होकर उसके प्रति जागरूक रहना ही स्मृति-
उपस्थान है। ये पाँच हैं-१. कायानुपश्यना, २. वेदनानुपश्यना, ३. चित्तानुपश्यना,
४. धर्मानुपश्यना । ( विशेष के लिए द्रष्टव्य-सतिपट्ठानसुत । )
स्रोतापत्ति-
'अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथङ्कथः सन् ।
विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वा फलभूमिमाप ॥'
-सौ० न० १७।२७
इसे धर्म का प्रथम फल भी कहा जाता है। प्रथम फल-स्रोत आपत्ति, निर्वाण
मार्ग पर आरूढ़ होना, तीन संयोजनों के क्षीण होने से प्रथम फल की प्राप्ति होती है।
सकृदागामी-
'स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार ।
कृत्वामहोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥'
-सौ० न० १७।३७

बौद्ध पारिभाषिक शब्दों के प्रयोग ४०५
इसे ही धर्म का द्वितीय फल भी कहते हैं। उस लोक से दुःख का अन्त करने के
लिए एक ही बार लौटने वाले को सकृदागामी कहते हैं। तीन संयोजनों को क्षीण
करके राग, द्वेष, मोह को क्षीण करने वाला सकृदागामी होता है।
अनागामी—
'स कामधातोः समतिक्रमाय पार्ष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् ।
योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥'
—सौ० न० १७।४१
अनागामिफल तीसरा फल है। यह प्राप्त होने पर उस लोक से लौटना नहीं
पड़ता है।
विमोक्षसुख —
'मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त्त ।
चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीन्नरी निवारिस्त्रिभिरायसाग्रैः ॥'
—सौ० न० १७।४०
विमोक्ष सुख तीन हैं—शून्यता, अनिमित्त, अप्रणिहित। (—द्रष्टव्य, अ० को०
८।२५ तथा बुद्धचर्या, पाराजिका ४, पृ० ३२१।)
अर्हत्—
'ध्यानं च निश्रित्य ततश्चतुर्थमर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार ।
सन्धाय मित्रं बलवन्तमार्यं राजेव देशानजितान् जिगीषुः ॥'
—सौ० न० १७।५६
धार्मिक मार्ग जिसका अवशिष्ट न हो, शोक-रहित, बाधा-विहीन, प्रबन्धनशून्य,
संताप-रहित, शान्त, यथार्थ ज्ञानी व्यक्ति ही अर्हत् कहलाता है।
आहार—'चतुर्विधे नैकविधप्रसङ्गे यतोऽहमाहारविधावसक्तः ।' —सौ० न० १८।१८
आहार चार तरह के हैं—१. कवलीकार ( स्थूल एवं सूक्ष्म ), २. स्पर्श—
( इन्द्रिय, विषय और विज्ञान के संयोग से उत्पन्न होने वाला ), ३. मनस्संचेतना
( मानसिक कर्म, विचार ), ४. विज्ञान ('विज्ञानस्कन्ध ), द्रष्टव्य—अभिधर्म-
कोश ३।३८।
भव—'विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ।' —सौ० न० १८।१८
भव तीन हैं—रूप, अरूप और काम।
मिथ्याज्ञान—'मिथ्याङ्गनागांश्चेति ।' —सौ० न० १७।२५
मिथ्याज्ञान चार हैं—१. विपर्यय, २. विकल्प, ३. निद्रा और ४. स्मृति।
पञ्चस्कन्ध—'स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन् ।' —सौ० न० १८।१५
पञ्चस्कन्ध हैं—१. रूप, २. वेदना, ३. संज्ञा, ४. संस्कार और ५. विज्ञान।
धातु—अभिधर्मकोश के अनुसार धातुएं छः हैं—पृथ्वी, आप्, तेज, वायु, आकाश
और विज्ञान।

४०६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
दशबल—'सम्बुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानम्।' —सौ० न० १७।७३
गौतम बुद्ध को दश विशिष्ट बल होने के कारण उन्हें दशबल कहा जाता है। वे
दशबल इस प्रकार हैं—
१. वे कारक को कारण, अकारक को अकारण रूप में जानते हैं।
२. वे भूत, भविष्य और वर्तमान के कृतकर्मों के विपाक को स्थान और हेतु के
साथ समझते हैं।
३. सब जगह जाने वाली राहों का उन्हें यथार्थ ज्ञान है।
४. अनेक ब्रह्माण्ड और धातुओं का उन्हें सही ज्ञान है।
५. विभिन्न विचारशील सत्त्वों को वे ठीक से पहचानते हैं।
६. दूसरे प्राणियों के इन्द्रियों की दुर्बलता और सबलता को वे ठीक से
पहचानते हैं।
७. विमोक्ष, ध्यान, समाधि; समापत्ति के संकेत परिशुद्धि और उत्थान को ठीक-
ठीक जानते हैं।
८. जन्म-जन्मान्तर की उन्हें स्मृति है।
९. अमानुषीय दिव्य दृष्टि से किसी भी प्राणी के जन्मान्तर की बातों से
परिचित हैं।
१०. आस्रवों के क्षय से आस्रव रहित चित्त और प्रज्ञा की विमुक्ति को इसी जन्म
में प्राप्त करके विहार करते हैं।
आस्रव—'दघात्यास्रवसङ्क्षयाय।' —सौ० न० १६।३
मन के मैल को बौद्ध धर्म में 'आस्रव' कहा गया है। ये चार आस्रव हैं—
१. कामास्रव, २. भवास्रव, ३. दृष्टास्रव और ४. अविद्यास्रव।
कामगुणसम्बन्धी राग कामास्रव हैं। रूप और अरूप भवों में उत्पन्न होने का
छन्दराग, ध्यान की इच्छा, शाश्वत दृष्टि, सहगत उत्पन्न राग और भवों के लिए
प्रार्थना भवास्रव हैं। बासठ प्रकार की मिथ्या दृष्टियां दृष्टास्रव हैं। दुःख, दुःख-समु-
दाय, दुःखनिरोध, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद्, पूर्वान्त, अपरान्त, पूर्वापरान्त तथा
प्रतीत्यसमुत्पाद की अज्ञानता को अविद्यास्रव कहते हैं। इन चारो आस्रवों से
मुक्त व्यक्ति ही 'अर्हत्' कहलाने का सच्चा अधिकारी होता है।
अभिज्ञा—'प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च।' —सौ० न० १६।१
अभिज्ञाएँ पाँच हैं—१. दिव्यचक्षु, २. दिव्यश्रोत्र, ३. परचित्तज्ञान, ४. पूर्व-
निवासानुस्मृति और ५. ऋद्धि।

word in line 31:
Does it curve down like 'त', or does it have a loop like 'न'?
Wait! Look at 'तः' in 'मादितः' (line 25): the curve goes left and down.
In line 31, look at the letter before the visarga:
It has a loop! Wait, no, look at the bottom: it has a loop? Or is it a curve?
Wait, why would it be 'जतः' or 'जनः'?
Wait, could it be 'मुनिसंश्रयाज्जनः'?
Wait, look at 'ज्जनः':
In 'ज्जनः', 'ज्' + 'ज' + 'न' + 'ः'.
Wait, is it 'ज्जनः' or 'ज्जाजनः'? No, 'ज्' is connected to 'ज'.
Look at the letter after 'ज्': it is 'ज'.
Look at the letter after 'ज': it is 'न'! Wait, why would anyone write 'जतः'? In Sanskrit it is "munisaṁśrayāj janaḥ". It is definitely 'जनः'! A typo of 'न' into 'त' is unlikely, but even visually it looks like 'नः'. Wait, looking at it, let's check if it could be 'नः'. Yes, 'नः' with a slightly heavy loop. It is 'मुनिसंश्रयाज्जनः ॥'.

Line 32:
यहाँ डॉ० जॉन्

[Page Header]
४०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्

३३ और ३४ के बीच का वह श्लोक लुप्त है, जिसमें—१. परुषवचन विरति और
२. सम्प्रलाप विरति का वर्णन आया होगा, किन्तु प्राध्यापक श्रीसूर्यनारायण चौधरी
के कथनानुसार ३३वें श्लोक में ही वाणी के चारों सुकर्मों का उल्लेख हो गया है।
अप्रिय नहीं कहने का तात्पर्य परुषवचन विरति तथा अहितकारी वचन न कहना
सम्प्रलाप विरति है। उनकी दृष्टि में श्लक्षण का अर्थ 'प्रिय' है।
१०।२५ यत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेतून् सुषिरान् घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशालयानाम् ॥
इस श्लोक में 'तत' शब्द का प्रयोग समुचित है। तत् का प्रयोग तांत या तार के
अर्थ में है। ऐसे वाद्ययंत्र, जिनका निर्माण तांत या तार से होता हो। यथा—तार से
निर्मित वाद्ययन्त्र—वीणा, सारङ्गी, सरोद, बेलां प्रभृति। इसी तरह अवनद्ध की जगह
आनद्ध शब्द का प्रयोग समुचित प्रतीत होता है, क्योंकि आनद्ध का सन्दर्भगत अर्थ
है—मढा हुआ। जैसे चमड़े से मढ़ा—ढोल, नगाड़ा, तबला, डुग्गी, मृदङ्ग प्रभृति।
इसी तरह 'सुषिर्' शब्द का तात्पर्य उस यंत्र-विशेष से है, जिनके रन्ध्रों में वायुकंपन से
स्वरोत्पन्न हो; जैसे—शंख, बाँसुरी, वंशी, शहनाई, बैंड, हारमोनियम प्रभृति। इसी
तरह 'घन' शब्द का अर्थ है—पारस्परिक आघात से बजने वाला यंत्र; जैसे—मजीरा,
झांझ, झाल, करताल प्रभृति। इसका उल्लेख प्राध्यापक श्रीचौधरी ने—कल्याण, हिन्दू
संस्कृति अंक पृ० ६९९ तथा इसी अंक का 'प्राचीन भारत के वाद्ययंत्र' का उद्धरण
दिया है।
डॉ० जोन्स्टन के अनुसार सौन्दरनन्द सर्ग १६ पद्य सं० २६ में प्रयुक्त 'धर्म' शब्द
का प्रयोग निर्वाण के अर्थ में हुआ है। इसी तरह उसी सर्ग के श्लो० सं० २६ और
२७ दोनों को एक साथ मिलाकर अर्थ किया है, किन्तु प्राध्यापक चौधरी जी के
मतानुसार रचना और व्याकरण की दृष्टि से दोनों ही श्लोक एक-दूसरे से भिन्न हैं।
२६ के 'धर्म' और बारहवें सर्ग के १७वें पद के परमपद के समान ही यहाँ भी
दोनों को अलग-अलग ही रखा है। इस सन्दर्भ में १७।३१, ३२, ६५ और ७२
द्रष्टव्य है। चौधरी जी की दृष्टि में 'तृष्णा विराग का, तृष्णा विमुक्त और त्राण का
त्राणरूप समुचित अर्थ है। नैष्ठिकपद-परमपद-निर्वाण पद। बुद्धचरित १।२५ में।
'रुजो नराणां प्रशमं प्रयाताः' यह भी द्रष्टव्य है।

परिशिष्ट ( ग )
नामानुक्रमणी
अग्नि—अङ्गत्ति ऊर्ध्वं गच्छति, अग्+नि, नलोपश्च=देवता । ( ७।२७ )
अक्षमाला—कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः=रुद्राक्ष की माला, यहाँ चाण्डाल-
कन्या का नाम । ( ७।२८ )
अङ्गद—अङ्गे दायति द्यति वा=आभूषण, वालिपुत्र, यहाँ एक तपस्वी । (७।३३)
अङ्गिरा—ऋग्वेद के अनेक सूक्तों के द्रष्टा एक प्रसिद्ध ऋषि । ( ७।३९ )
अजित—जेतुमशक्यः=यहाँ बौद्ध भिक्षु । ( १६।८९ )
अनङ्ग—न अङ्गम अनङ्गमू=अशरीरी, यहाँ काम । ( २।५९, ७।५० )
अनिरुद्ध—प्रद्युम्न का बेटा, यहाँ एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
अन्तिदेव—एक राजा । ( ७।५१ )
अन्ध—दृष्टिहीन, यहाँ 'राम' । ( ७।५१ )
अब्ज शत्रु—अब्जः अप्सु जायते तस्य शत्रुः चन्द्रः=यहाँ एक नाम । (१०।५३)
अम्बरीष—लघु जन्तु, यहाँ एक राजा । ( ७।५३ )
अराड—बौद्धमतानुसार एक मोक्षवादी । ( ३।३ )
अर्जुन—पाण्डुपुत्र, यहाँ सहस्रबाहु राजा ( ९।७ )
अर्हन्—सर्वज्ञोऽजितरागादिदोषस्त्रैलोक्यपूजितः ।
यथास्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ।। यहाँ भगवान् 'बुद्ध' ।
( ४।२९, १८।६१ ),
अश्वजित्—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८८ )
अश्विन्—अश्विनी कुमार । ( ७।२६ )
असित—जो सफेद न हो, यहाँ काश्यप पुत्र । ( ७।३२ )
अहल्या—मुनि गौतम की पत्नी, ब्रह्मा की आदिनारी सृष्टि । ( ७।२५ )
आङ्गिरस—अङ्गिरा की सन्तान, यहाँ बृहस्पति । ( १।४ )
आदित्य—आदित्यानामहं विष्णुः=बारह आदित्यों का समुदाय वाचक नाम
( देवगण ) । ( १।६१ )
आनन्द—आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन=एक बौद्ध भिक्षु। (५।३४)
आम्बिक—श्रीकृष्ण । ( १०।९ )
इक्ष्वाकु—इक्षुं इच्छाम् आकरोति इति=अयोध्या में राज्य करने वाले राजाओं
के पूर्वज । ( १।१८, २४ ),
इन्द्र—देवराज, इन्दतीति इन्द्रः ऐश्वर्ये । ( १०।३५, ११।४८ )
इलिविलि—एक राजा । ( ११।४५ )

४१० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
उग्रतप—मुनि गौतम । ( ८।३५ )
उद्रक—एक ऋषि । ( ३।३, ११।५६ )
उत्तर—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
उपसेन—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
उपालि—बौद्ध संन्यासी । ( १६।८९ )
उपेन्द्र—उपगत इन्द्रम् अनुजत्वात् = विष्णु का पाँचवां अवतार । ( ११।४९ )
उर्वशी—ऊरून् महतोऽपि अश्नुते वशीकरोतीति = इन्द्रलोक की एक प्रसिद्ध
अप्सरा । ( ७।३८, ३२ )
ऋष्यशृङ्ग—विभाण्डक मुनि का पुत्र, दशरथ पुत्री शान्ता का पति । ( ७।३४ )
ऐड—कुबेर तथा एक राजर्षि । ( ७।३८ )
ऐरावत—इन्द्र-गज । ( २।५० )
कंस—श्रीकृष्ण के मामा, उग्रसेन के पुत्र, मथुरा के राजा । ( ९।१८ )
ककन्द—एक तापस । ( १।५८ )
कण्व—एक ऋषि, शकुन्तला के धर्मपिता । ( १।२६ )
कन्दर्प—मन्मथ । ( ४।८, ७।३६ )
कपिञ्जलाद—अक्षमाला का पुत्र । ( ७।२८ )
कपिल—सांख्य दर्शन के प्रवर्त्तक, एक महान् ऋषि । ( १।१, २२, ५७, ५८ )
कपिलवास्तु—बुद्ध की जन्मभूमि । ( १।५७, ३।१, १७ )
कप्पिन—बौद्ध संन्यासी । ( १६।९० )
काक्षीवान्—एक तपस्वी का नाम । ( १।१ )
कात्यायन—एक बौद्ध संन्यासी । ( १६।८० )
काप्य—बौद्ध भिक्षु । ( १६।९१ )
काम—मदन, मन्मथ, चित्तोद्भव, पुष्पकेतु । ( १३।३६ )
कार्त्तवीर्य—कृतवीर्य का पुत्र, हैहयदेश का राजा, सहस्रबाहु । ( ९।१७ )
काल—प्रवृत्तिप्रेरक । ( १६।१७ )
काली—मत्स्यकन्या, व्यास की माता, सत्यवती । ( ७।४४ )
काव्य—दैत्य-गुरु शुक्राचार्य । ( १।४ )
काशी—आधुनिक वाराणसी । ( ३।१५, ७।३० )
काश्यप—एक प्रसिद्ध ऋषि का नाम । ( १।२, ७।३२ )
काश्यप—और्विल्य भिक्षु । ( १६।९० )
किन्नर—एक देवयोनि । ( १।४८, ८।१२ )
किन्नरी—किन्नर-पत्नी । ( ४।१०, ६।३५, १०।१३ )
किम्पुरुष—यह भी किन्नर जाति का एक भेद है । ( ४।१० )
किरात—किरं पर्यन्तभूमिम् अतति गच्छतीति किरातः=एक पतित पहाड़ी जाति,
जो शिकार करके अपनी जीविका चलाती है, पहाड़ी । ( १०।१२ )

नामानुक्रमणी ४११
कुण्ठधान—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।९१ )
कुमुद्वती—कमल का पौधा, यहाँ एक नारी-विशेष या नदी । ( ८।४४ )
कुरु—कौरवों के पूर्वज, एक प्रतापी राजा । ( ३।४२ )
कुरु—वंश-विशेष । ( ८।४५ )
कुरु—कौरव । ( ९।२० )
कुश—सीता के पुत्र । ( १।२६ )
कुशाम्ब—ऋषि-विशेष का नाम । ( १।५८ )
कृतयुग—सत्ययुग । ( ३।४१ )
कृमिल—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
कृष्ण—देवकी-वसुदेव सुत, कंसहन्ता गोपालकृष्ण । ( १।२३ )
केशी—श्रीकृष्ण का विशेषण, तुरंगराज ( १।१८ )
कोटिकर्ण—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८८ )
कोन्देय—बौद्ध भिक्षु । ( १६।९१ )
कौण्डिन्य—एक भिक्षु । ( ३।१३, १६।८७ )
कौत्स—गोत्र-विशेष । ( १।२२ )
कौष्ठिल्य—भिक्षु । ( '१६।९१ )
क्षेमा—भिक्षुणी । ( '१६।८९ )
गङ्गा—एक पवित्र नदी । ( ७।४०-४१ ),
गङ्गा—शन्तनु की पत्नी, भीष्म की माता । ( ७।४१ )
गद—वृष्णिवंशीय यादव । ( ९।२४ )
गन्धर्व—योनि-विशेष । ( ७।१० )
गया—एक तीर्थस्थान । ( ३।५ )
गवाम्पति—बौद्ध भिक्षु । ( १६।९१ )
गाधिज—गाधिपुत्र मुनिविश्वामित्र । ( ७।३५ )
गार्ग्य—राम । ( १।२३ )
गिरिव्रज—राजगृह । ( १।४२, ३।१५ )
गोदत्त—एक भिक्षु । ( १६।८८ )
गौतम—एक उग्र तपस्वी । ( ८।४५ )
गौतम—कपिलमुनि । ( १।२२, २५ )
गौतम—कांक्षीवान् । ( १।९ )
गौतम—एक गोत्र-विशेष । ( १।२२-२३ )
गौतम—बुद्ध । ( ३।१६, १०।५८ )
घृताची—एक सुन्दर अप्सरा । ( ७।३५ )
चारण—भ्रमणशील तीर्थयात्री । ( १०।६ )
चित्तोद्भव—मदन । ( ७।४२ )

४१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
चुन्द—एक भिक्षु । ( १६।९१ )
चैत्ररथ—तपोवन । ( २।५३, ११।५० )
जनमेजय—जनान् एजयतीति जनमेजयः = हस्तिनापुर का एक प्रसिद्ध राजा,
परीक्षित का पुत्र एवं पाण्डव अर्जुन का पोता । ( ७।४४ )
जरा—व्याध । ( ९।१८ )
जह्नु—सुहोत्र का पुत्र एक प्राचीन राजा, जिसने गंगा को अपनी पुत्री के रूप में
गोद लिया था, यही कारण है कि गंगा जाह्नवी, जह्नुसुता, जह्नुतनया के
नाम से जानी जाती है । ( ७।४० )
तथागत—भगवान् बुद्ध । ( ३।२०, ४।२४ )
तालजङ्घ—एक नाम । ( ७।३९ )
तिष्य—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।९० )
तिष्य—बुद्ध का एक शिष्य । ( १६।९० )
तुरङ्गराज—केशी का दूसरा नाम । ( ९।१८ )
तुषित—देव-विशेष । ( २।४८, ५५ )
दशबल—भगवान् बुद्ध का नाम । ( ४।४६ )
दशशतलोचन—देवराज इन्द्र । ( १।६१ )
दिति—कश्यपपत्नी । ( ९।१९ )
दिलीप—एक प्रतापी राजा, सुदक्षिणा के पति तथा रघु के पिता । ( ७।३२ )
दीर्घतपस—एक तपस्वी । ( १।४ )
दौष्यन्ति—राजा दुष्यन्त और शकुन्तला के पुत्र भरत । ( १।३६ )
द्रमिड़—रम्भा नामक अप्सरा के प्रेमी ( ६।४९ )
द्रव्य—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
द्वैपायन—वेदव्यास । ( ७।२९-३० )
धौतकि—एक बौद्ध भिक्षु । (१६।८७)
नन्द—बुद्ध के अनुज । ( २।५७, ६३, ४।१, ४ )
नन्द—बौद्ध भिक्षु । (१६।८७)
नन्द—भिक्षु । (१६।९०)
नन्दक—भिक्षु । (१६।८९)
नन्दमाता—भिक्षुणी । (१६।८९)
नन्दन—इन्द्रकानन । (४।६, ११।१)
नमुचि—एक दैत्य । (९।१९)
नरदम्यसारथि—भगवान् बुद्ध । (१८।५१)
नहुष—एक चन्द्रवंशी राजा, ययाति का पिता, पुरूरवा का पोता और आयुस्
का पुत्र, सप्तर्षियों को एक बार इसने पालकी में जोतकर अगस्त्य के श्राप से
सर्पयोनि में गया । (११।४४)

नामानुक्रमणी ४१३
परशुराम—क्षत्रियद्रोही भृगुपुत्र, वीरऋषि । (१।२५)
पराशर—एक प्रसिद्ध ऋषि । (७।२९)
पाण्डु—पाण्डवों के पिता, प्रसिद्ध राजा । (७।४५)
पाताल—रसातल । (११।४७)
पारिपात्र—(पर्वत) । (२।६२)
पुरुहूत—इन्द्र । (१।५९)
पुष्पकेतु—कामदेव । (७।२)
पुरु—एक पौराणिक राजा । (३।४२)
पूर्ण—बौद्ध भिक्षु । (१६।९०)
पूर्ण—भिक्षु । (१६।९०)
पूर्णक—बौद्ध भिक्षु । (१६।९०)
पूर्णशोणापरान्त—एक बौद्ध सन्यासी । (१६।९०)
प्रमद्वरा—राजा रुरु की पत्नी । (७।३७)
बल—बलदेव जी । (१०।८)
बुद्ध—तथागत । (४।२७, ४२)
बुध—ऐड़ का पिता । (७।२८)
बृहद्रथा—एक तापसी । (८।४४)
बोधिसत्त्व—भगवान् बुद्ध । (२।४८)
ब्रह्मलोक—जहाँ विधाता का निवास है । (११।५७)
ब्रह्मा—स्रष्टा । (७।३१)
भगवान्—तथागत । (४।३०, ५।८)
महालि—एक भिक्षु । (१६।८८)
भद्रजित्—एक भिक्षु । (१६।८८)
भद्रायण—एक भिक्षु । (१६।८८)
भरत—दुष्यन्त-शकुन्तला पुत्र । (१।२६)
भामिनी—नन्दपत्नी सुन्दरी । (४।३)
भार्गव—एक महर्षि । (१।२५)
भार्गव—परशुराम । (९।१७)
भीमक—एक सुदृढ़ राजा । (७।४३)
भूरिद्युम्न—एक राजर्षि । (११।४६)
भृगु—एक भिक्षु । (१६।६१)
मकन्द—एक महर्षि । (१।५८)
मघवा—इन्द्र । (७।२५)
मदन—एक ऋषि । (७।४५)
मधु—महीने का नाम । (२।५९, ७।२६)
सौ०-30

४१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
मध्यदेश—विन्ध्याचल और हिमाचल के बीच कोशी-कुरुक्षेत्र । (२।६२)
मनु—सूर्यवंश के प्रवर्त्तक स्वायम्भुव मनु । (३।४१)
मन्दर—मन्दराचल पर्वत । (१।४८)
मन्दाकिनी—स्वर्गगंगा । (११।५०)
मरुत्—पवनदेव । (१।६२, २।५४)
महाह्वय—महानाम भिक्षु । (१६।८९)
माद्री—पाण्डु की प्रिय पत्नी । (७।४५)
मानिनी—नन्द की पत्नी, सुन्दरी । (४।३)
मान्धाता—मां धास्यति इति मान्धातु= मान्धाता युवनाश्व का पुत्र, एक सूर्य-
वंशी राजा, यह अपने पिता के पेट से उत्पन्न हुआ था । ( १।४३ )
माया—शुद्धोदन की पत्नी, एक रानी । ( २।४९ )
मार—काम, यहाँ इसका अर्थ शैतान है। ( ३।७-८, १८।२८ )
मीनरिपु—शूर्पंक । ( ८।४४ )
मेधिक—एक भिक्षु । ( १६।८९ )
मेनका—शकुन्तला की माता एक अप्सरा । ( ७।३९ )
मेरु—एक पहाड़ का नाम । ( १२।२९ )
मैथिलेय—सीता देवी के पुत्र लव और कुश । ( १।२६ )
मैनाक—मेनकायाः भवः मैनाकः=हिमालय और मेनका के पुत्र, एक पहाड़ ।
( ७।४० )
मोहराज—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )
मौद्गल्य गोत्र—मौद्गल्यायन एक भिक्षु । ( १६।९१ )
यदृच्छा—प्रवृत्ति का कारण, या संयोग । ( १६।१७ )
यमुना—रथीतर की माता । ( ७।३३ )
ययाति—'यस्यवायोरिव यातिः, सर्वत्र रथगतिर्यस्य'=एक प्रसिद्ध चन्द्रवंशी राजा
का नाम, नहुष का पुत्र और शुक्राचार्य की बेटी देवयानी का पति ।
( १।५९, ११।४६ )
यश—एक बौद्ध संन्यासी । ( १६।८९ )
यशोद—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८९ )
रघु—'लङ्घति ज्ञानसीमानं प्राप्नोति' लङ्घ + कु, नलोपः, लस्य रः = रघुः,
एक प्रसिद्ध राजा, दिलीप का पुत्र और अज का पिता । ( ३।४२ )
रति—कामदेव की पत्नी 'साक्षात्कामं नवमिव रतिः । ( ४।८ )
रथीतर—एक तपस्वी । ( ७।३३ )
रम्भा—नल-कुबेर की पत्नी जो इन्द्र के स्वर्ग में सर्वाधिक सुन्दरी अप्सरा मानी
जाती है । ( ६।४९, ७।३६ । )
राजगृह—बिहार का एक दर्शनीय स्थान । ( १।४२, ३।१५ )
राध—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८७ )

नामानुक्रमणी ४१५
राम—बलराम । ( १।२३ )
राष्ट्रपाल—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८९ )
रुरु—प्रमद्वरा का पति । ( ७।३७ )
रेवत—बौद्ध संन्यासी । ( १६।९१ )
लक्ष्मी—विष्णुप्रिया, देवी । ( ६।२६, ४६ )
लव—मैथिली एवं श्रीराम के सुपुत्र । ( १।२६ )
वज्रधर—देवराज इन्द्र । ( १०।१८ )
वत्स—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८८ )
वाराणसी—आधुनिक वरुणा नदी । ( ३।१० )
वल्कलि—एक बौद्ध भिक्षु । ( १६।८९ )
वसन्त—ऋतुराज । ( ५।२०, ७।२१ )
वसिष्ठ—श्रीराम के कुलगुरु, एक प्रसिद्ध मुनि । ( १।३, ७,२८ ) .
वागीश—एक भिक्षु । ( १६।८९ )
वाल्मीकि—वल्मीकेः भवः 'अण्, इञ् वेति'=एक विख्यात मुनि तथा रामायण के
प्रणेता । ( १।२६ )
वाष्प—बौद्ध भिक्षु । ( १६।८९ )
वासव—इन्द्र । ( ९।१९ )
वासुभद्र—श्रीकृष्ण । ( १।२३ )
विधि—प्रकृति का कारण । ( १६।१७ )
विनायक—भगवान् बुद्ध । ( ३।२६, ५।५०, १३।३, १७।७० )
विमल ( बौद्ध भिक्षु ) । ( १६।८७ )
विश्वामित्र—एक पौराणिक ऋषि । ( ७।३५ )
विश्वावसु—मेनका नामक अप्सरा का पति । ( ७।३९ )
वृष्णि—एक यादवीय वंश । ( ८।४५ )
वैदेह मुनि—बुद्ध का पट्टशिष्य आनन्द । ( ५।३५, ३६, ५१ )
वैवस्वत—विवस्वतोऽपत्यम् = सातवाँ मनु, आधुनिक युग के अधिष्ठाता । (७।२७)
वैश्रवण—धनपति कुबेर । ( ४।२ )
वोध्यु—एक पौराणिक ऋषि । ( १०।५६ )
व्यास—एक ऋषि वेदव्यास । ( ७।२९-३० )
शक्र—देवराज इन्द्र । ( ४।२, ११।४३ )
शन्तनु—कौरव-पाण्डवों के पूर्वज, गंगापति एवं भीष्म के पिता ।
( ७।४१, ४४; १०।५६ )
शम्बर—एक दैत्य । ( ८।४५ )
शाकुन्तल—शकुन्तला के पुत्र भरत । ( १।२६ )
शाक्य—प्राचीन भारत का एक राजवंश । ( १।२४, ३।२८, ५।१, ६।४० )