सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-(व्याकरणम् ] , अष्टादशः सर्गः ३९७
अन्वयः—निवृत्तनानाविषयैः मनोरथैः स्थिरं तव मनः संश्रुत्य ध्रुवं हि सा वधूः
अपि तवानुकुर्वती गृहे स्त्रीषु विरागिणीः कथाः करिष्यते ॥ ५९ ॥
व्याख्या—निवृत्तनानाविषयैः = अनासक्तविविधोपभोगैः, मनोरथैः = स्पृहाभिः,
स्थिरम् = अचलम्, तव = भवतः, मनः = चित्तः, संश्रुत्य = आकर्ण्य, ध्रुवम् = निश्चयेन,
हि, सा = सुन्दरी, वधूः = तव पत्नी, तवानुकुर्वन्ती = ते अनुमरन्तीम्, गृहे = राजभवने,
स्त्रीपु = प्रमदासु, विरागिणीः = विरक्तसम्बन्धिनीः, कथा = वार्त्ता, करिष्यते =
कथयिष्यति ॥ ५९ ॥
हिन्दी—विविध विषयों की अभिलाषाओं से मुक्त होकर तुम्हारा मन स्थिर हो
गया है। यह बात जब तुम्हारी पत्नी सुनेगी, तब निश्चय ही राजभवन की महिलाओं
के बीच तुम्हारा अनुसरण करती हुई वह भी वैराग्य की वार्ता करेगी ॥ ५९ ॥
त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा ।
मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥ ६० ॥
अन्वयः—परमधृतौ विनिष्टतत्त्वे त्वयि ध्रुवं हि भवनगता सा शमदमात्मके
विविक्ते मनसि परीक्षकस्य मतिः इव कामसुखैः न रंस्यते ॥ ६० ॥
व्याख्या—परमधृतौ—परमा = उत्तमा, धृतिः = धैर्यं, यस्य सः तस्मिन् = उत्कृष्ट-
धैर्ये, निविष्टतत्त्वे—निविष्टः = प्रविष्टः, तत्त्वम् = सत्यं, येन सः तस्मिन्, त्वयि =
भवति, ध्रुवं हि = निश्चितं हि, भवनगताः = राजभवने स्थिताः, सा = सुन्दरी, शम-
दमात्मके = शमदमसंयुक्ते, विविक्ते = निर्जनस्थले, मनसि = चेतसि, परीक्षकस्य =
विचारकस्य, मतिः = बुद्धिः, इवं = यथा, कामसुखैः = विषयोपभोगैः, न = नहि,
रंस्यते = रमणं करिष्यति । उपमालङ्कारः ॥ ६० ॥
हिन्दी—तुम परम धीर हो तथा सत्य में तुम्हारा प्रवेश हो चुका है, यह जान
कर निश्चय ही घर में उसे आनन्द की अनुभूति नहीं होगी, जैसे कि शान्त, दान्त और
विवेकशील व्यक्ति के एकान्तसेवी हो जाने पर उस विचारक की बुद्धि कामसुख में
नहीं रमती ॥ ६० ॥
इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तु-
र्मूर्ध्ना वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा ।
स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः
पार्श्वान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥ ६१ ॥
अन्वयः—इति अर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तुः वचः चरणौ च समं मूर्ध्ना
गृहीत्वा स्वस्थः प्रशान्तहृदयः विनिवृत्तकार्यः विमदः करी इव मुनेः पार्श्वात्
प्रतिययौ ॥ ६१ ॥
व्याख्या—इति = इत्थम्, अर्हतः = बुद्धस्य, परमकारुणिकस्य = अत्यधिकदयालोः,
शास्तुः = मुनेः, वचः = उपदेशम्, चरणौ = पादौ, च = पुनः, समम् = युगपदेव,
मूर्ध्ना = शिरसा, गृहीत्वा = स्पृष्ट्वा, स्वस्थः = निरामयः, प्रशान्तहृदयः = अनासक्त-
सौ०-29