सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३९८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
मानसः, विवृत्तकार्यः = लब्धप्रयोजनम्, विमदः = मदहीनः, करी = गजः, इव =
यथा, मुनेः = गुरोः, पार्श्वात् = सन्निकटात्, प्रतिययौ = जगाम । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ६१ ॥
हिन्दी — इस परमकृपालु गुरु के आदेश और उनके चरणों को एक साथ
शिरोधार्य कर स्वस्थचित्त, शान्तहृदय और पूर्णकाम नन्द ने मुनि के समीप से मद-
हीन गजराज की तरह प्रस्थान किया ॥ ६१ ॥
भिक्षार्थं समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन्
लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः ।
निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने
नैवोन्मार्गगतान् परान् परिभवन्नात्मानमुत्कर्षयन् ॥ ६२ ॥
अन्वयः — लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियः निःस्पृहः सः जनस्य
दृष्टीः आक्षिपन् भिक्षार्थं समये पुरं विवेश, तत्र च उन्मार्गगतान् परान् न परिभवन्
आत्मानं न उत्कर्षयन् एव काले अर्थिने जनाय निर्मोक्षाय कथां चकार ॥ ६२ ॥
व्याख्या — लाभालाभसुखासुखादिषु = आयापायावानन्दानानन्दादिषु, समः = तुल्यः,
स्वस्थेन्द्रियः = निरामयाक्षः, निःस्पृहः = स्पृहारहितः, सः = नन्दः, जनस्य = लोकस्य,
दृष्टीः = चक्षवः, आक्षिपन् = आकर्षन्, भिक्षार्थम् = भिक्षानिमित्ताय, समये = यथावसरे,
पुरम् = नगरम्, विवेश = प्रवेशमकरोत्, तत्र = तस्मिन् नगरे, च = पुनः, उन्मार्ग-
गतान् = कुपथाश्रितान्, परान् = सामान्यलोकान्, न = नहि, परिभवन् = विगर्हयन्,
आत्मानम् = निजम्, न = नहि, उत्कर्षयन् = श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयन्, एव स नन्दः, काले =
यथावसरे, अर्थिने = अभ्यर्थिने, जनाय = लोकाय, निर्मोक्षाय = मुक्तिलाभाय, कथाम् =
धर्मोपदेशम्, चकार = अकरोत् ॥ ६२ ॥
हिन्दी — उसने भिक्षाटन के लिए यथावसर नगर में प्रवेश किया । उसने
नागरिकों की दृष्टि अपनी ओर आकृष्ट किया । यह हानि-लाभ, सुख-दुःख में समान
और इच्छा रहित था । वहाँ उसने प्रार्थी जनों को धर्मोपदेश दिया, परन्तु न तो
कुमार्गगामियों की निन्दा की और न अपने महत्त्व की ही प्रशंसा की ॥ ६२ ॥
इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भा कृतिः
श्रोतॄणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात् कृता ।
यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत् काव्यधर्मात् कृतं
पातुं तिक्तमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥ ६३ ॥
अन्वयः — इति मोक्षार्थगर्भा एषा कृतिः व्युपशान्तये न रतये अन्यमनसां श्रोतॄणां
ग्रहणार्थं काव्योपचारात् कृता, अत्र मोक्षात् अन्यत् यत् काव्यधर्मात् मया कृतं तत्
कथम् इति मधुयुतं तिक्तम् औषधम् इव पातुं हृद्यं स्यात् ॥ ६३ ॥
व्याख्या — इति = इत्थम्, मोक्षार्थगर्भा = मोक्षस्य = निर्वाणस्य, अर्थः = कामना
प्रयोजनं वा, इति मोक्षार्थः, तदेव गर्भे = कुक्षौ, यस्याः सा, एषा = इयम्, कृतिः =
रचना, व्युपशान्तये = शान्तिलाभाय, आसक्तिविरक्तये वा, न = नहि, रतये = सांसा-