सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] । अष्टादशः सर्गः ३९९
रिकसुखोपभोगाय अस्ति, अन्यमनसाम्—अन्यस्मिन् = भिन्नविषये, मनः=चेतः, यस्याः
सा ताम्, श्रोतॄणाम् = श्रावकानाम्, ग्रहणार्थम् = श्रवणाय, काव्योपचारात् = काव्य-
प्रयोगात्, कृता = सम्पादिता, अत्र = अस्मिन् विषये, मोक्षात् = निर्वाणात्, अन्यत् =
भिन्नम्, यत् = यः, काव्यधर्मात् = काव्याचारात्, मया = ग्रन्थकारेण, कृतम् = सम्पा-
दितम्, तत्कथमित्याक्षेपकथने, मधुयुतम् = मधुमिश्रितम्, तिक्तम् = कटु, औषधम् =
भैषज्यम्, इव = यथा, पातुम् = पानं कर्तुम्, हृद्यम् = आस्वादसमन्वितम्, स्यात् =
भवेदिति कृतमिति ॥ ६३ ॥
हिन्दी—मुक्तिधर्म की व्याख्या से परिपूर्ण यह रचना शान्तिलाभ के लिए है, न
कि आनन्द देने के लिए; अन्यमनस्क श्रोताओं को आकृष्ट करने के लिए यह रचना
काव्य-शैली में रची गई है। इसमें मुक्तिधर्म के अतिरिक्त जो कुछ भी कहा गया है,
वह केवल काव्यधर्म के अनुसार इसे सरस बनाने के लिए ही; जैसे तीते (कटु)
औषधि को पीने लायक बनाने के लिए उसमें मधु मिलाया जाता है ॥ ६३ ॥
प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं
काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति ।
तद् बुद्ध्वा शामिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं
पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति ॥ ६४ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आज्ञाव्याकरणं नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्व-
घोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियम् ।
अन्वयः—प्रायेण विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं लोकम् अवलोक्य मया इह
काव्यव्याजेन 'मोक्षः' इति परं तत्त्वं कथितम्, तद् बुद्ध्वा अवहितं यत् शामिकं तत् इतः
ग्राह्यं न ललितं धातुजेभ्यः पांसुभ्यः नियतम् उपकरं चामीकरम् इति ॥ ६४ ॥
व्याख्या—प्रायेण = बहुधा, विषयरतिपरम्—विषयेषु = कामोपभोगेषु, रतिः =
प्रीतिः, इति विषयरतिः, तस्यां परम् = लीनम् इति, मोक्षात् = निर्वाणात्, प्रति-
हतम् = पराजितम्, लोकम् = मर्त्यलोकम्, अवलोक्य = विलोक्य, मया = ग्रन्थकारेण,
इह = अस्मिन् काव्ये, काव्यव्याजेन = कवितालेखनमिषेण, मोक्षः = निर्वाणः, इति =
इत्थम्, परम् = अत्युत्तमम्, तत्त्वम् = सत्यम्, कथितम् = वर्णितम्, तत् = पूर्वोक्तम्,
बुद्ध्वा = परिज्ञाय, अवहितम् = सावधानम्, यत् = यः, शामिकम् = शान्तिप्रदम्, तत्
= पूर्वोक्तवस्तु, इतः = अस्मात् काव्यात्, ग्राह्यम् = स्वीकरणीयम्, ललितम् = मनोहरम्,
न = नहि, ग्राह्यम्, धातुजेभ्यः = धातुजातेभ्यः, पांसुभ्यः = धूलिभ्यः, नियतम् =
संयतम्, उपकरम् = प्रयोजनीयम्, चामीकरम् = कनक एव ग्राह्यमिति भावः ॥ ६४ ॥