सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—इह सः उत्तमेभ्यः अपि उत्तमः मतः, यः उत्तमं नैष्ठिकं धर्मम् अवाप्य
आत्मगतं परिश्रमम् अचिन्तयित्वा परेभ्यः शमम् उपदेष्टुम् इच्छति ॥ ५६ ॥
व्याख्या—इह = संसारे, सः = पूर्वोक्तः जनः, उत्तमेभ्यः = वरेण्येभ्यः, अपि =
चेत्, उत्तमः = श्लाघ्यः, मतः=अवगतः, यः = लोकः, उत्तमम् = विशिष्टम्, नैष्ठिकम्=
श्रद्धान्वितम्, धर्मम् = नियमम्, अवाप्य = प्राप्य, आत्मगतम् = स्वगतम्, परिश्रमम् =
आयासम्, अचिन्तयित्वा = अविचार्य, परेभ्यः = आत्मभिन्नेभ्यः, शमम् = शान्तिम्,
उपदेष्टुम् = बोधयितुम्, इच्छति = अभिलषति ॥ ५६ ॥
हिन्दी—इस संसार में वही व्यक्ति सर्वोत्कृष्ट माना जाता है, जो उत्तम नैष्ठिक
धर्म प्राप्त कर अपने परिश्रम की चिन्ता किये बिना ही दूसरों को भी शान्ति का
उपदेश देना चाहता है ॥ ५६ ॥
विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन् परकार्यमप्यथो ।
भ्रमत्सु सत्त्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥ ५७ ॥
अन्वयः—स्थिरात्मन् ! तस्मात् आत्मनः कार्यं विहाय परकार्यमपि कुरु, अथ
निशि भ्रमत्सु तमोवृतात्मसु सत्त्वेषु अयं श्रुतप्रदीपः धार्यताम् ॥ ५७ ॥
व्याख्या—स्थिरात्मन् = हे सुस्थिरमते ! तस्मात्=तेनैव हेतुना, आत्मनः = स्वस्य,
कार्यम् = कृत्यम्, विहाय = त्यक्त्वा, परकार्यमपि = अन्यजनस्यापि कृत्यम्, कुरु =
प्रतिपद्यस्व, अथ = यतो हि, निशि = रात्रौ, भ्रमत्सु = विचरत्सु, तमोवृतात्मसु—
तमेन = अज्ञानान्धकारेण, आवृतः = पिहितः, आत्मा = चैतन्यः, येषां तेषु, सत्त्वेषु =
जीवेषु, अयम्=एषः, श्रुतप्रदीपः = प्रज्ञादीपः, धार्यताम्=गृह्यताम् । उपमालङ्कारः ॥५७॥
हिन्दी—हे दृढ़मति ! इसीलिए संसार में अपना काम छोड़कर भी परहित में
लगो, रात के अन्धकार में भटकते जीवों के बीच इस ज्ञान-दीप को धारण करो ॥५७॥
ब्रवीतु तावत् पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः ।
अहोबताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥ ५८ ॥
अन्वयः—तावत् पुरि धर्मदेशनाः कुर्वति त्वयि स्थिते विस्मितः जनः अहोबत
इदम् आश्चर्यं यत् अयं रागी विमुक्तये कथां करोति इति ब्रवीतु ॥ ५८ ॥
व्याख्या—तावत् = तदा, पुरि=नगरे, धर्मदेशनाः—धर्मस्य = नियमस्य, देशनाः=
उपदेशाः, ताः=तत्त्वोपदेशान्, कुर्वति = विदधति, त्वयि = नन्दे, स्थिते = विद्यमाने,
विस्मितः = आश्चर्यान्वितः, जनः = लोकः, अहोबत = आश्चर्यं, इदम्=एतत्, आश्चर्यम्=
विस्मयावहम्, यत् = यः, अयम् = एषः, रागी = विषयासक्तः, विमुक्तये = विमोक्षाय,
कथाम् = वार्त्ताम्, करोति = सम्पादयति, इति = इत्थम्, ब्रवीतु = कथयतु इति ॥५८॥
हिन्दी—जब तुम नगर में धर्मोपदेश करोगे तब लोग विस्मित भाव से इस प्रकार
कहेंगे—अरे ! यह आश्चर्य ! यह नन्द जो पहले परम कामी था, आज मुक्ति की बात
कर रहा है ॥ ५८ ॥
ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयैर्मनोरथैः ।
वधूगृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥ ५९ ॥