सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

guruं प्रणम्य शिरसा सन्मार्गसन्दर्शकं

• कीर्तिप्रीतिकरं जनस्य लघुना कालेन कामप्रदम् ।
• सेव्यं सद्यतिभिः द्रुतप्लुतपदन्यासाप्तलोकत्रयं
• तालानां कथयामि लक्षणमिदं पूर्वोक्तशास्त्रक्रमात् ॥
• इतिचूडामणिः ॥ ६१९ ॥
• कमलभवविराजमानमध्यं सुललितविग्रहमक्षरं त्रिमूर्तिम् ।
• सुभगशिखिरुहाश्चदुत्तमाङ्गं घनकमनीयमहं मुकुन्दमीडे ॥
• तौर्यत्रिकं च मत्तेभस्तालं तस्याङ्कुशंविदुः ।
• न्यूनाधिकप्रमाणन्तु प्रमाणं क्रियतेयतः ॥ ६२१ ॥
• इति कात्यायनः ।
• वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ।
• तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं सगच्छति ॥ ६२२ ॥
• इति याज्ञवल्क्यः ।

6. Double check formatting:
   • "Prefix each line with line marker

109
तथाचामरः । तालः कालक्रियामानं लयस्साम्यं अथस्त्रियाम् ।
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यंनृत्तं च नर्तने ॥ ६२३ ॥
अथ सङ्गीतार्णवमतम् । कालः क्रियाच मानंच सम्भवन्ति यथासह ।
तथा तालस्य सम्भूतिरितिज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ६२४ ॥
कालः क्षणादिको ज्ञेयः तालयोर्घटनं क्रिया ।
क्रिययोरन्तरं यत्तु विश्रामो मानमुच्यते ॥ ६२५ ॥
तथा च शिवकिङ्करः । तालोलध्वादिमितया क्रियया सम्मितो मितिम् ।
गीतादे र्विदधत्काळः सचद्वेधाबुधैः स्मृतः ॥ ६२६ ॥
हरिभट्टः । तालः कालइति ख्यातो ह्यावापादिक्रियामितः ।
प्राणैस्तु दशभिर्युक्तः तौर्यत्रयमितोभवेत् ॥ ६२७ ॥
तथाच विनोदः । हस्तद्वयस्यसंयोगे वियोगेचापि वर्तते ।
व्याप्यमानो दशप्राणै स्स कालस्ताळसंज्ञकः ॥ ६२८ ॥
अथ तालशब्दस्यनिष्पत्तिमाह । ताळस्तलप्रतिष्ठायां इति
धातोर्व्यञ्जिस्मृतः । गीतं वाद्यं तथानृत्यं यतस्ताले प्रतिष्ठितं ॥६२९॥
(621-629) What is 'tala'?
(சு. 621-629) 'தாளம்' என்றால் என்ன ?
मार्गदेशीगतत्वेन तालोऽसौद्विविधोमतः ।
शुद्धसालगसङ्कीर्णा स्तालभेदाः क्रमान्मताः ॥ ६३०॥
(630) Classification of talas :-
A. (1) Marga (classical) & (2) Desi (popular)
B. (1) Suddha (pure) (2) Salaga (mixed)
(3) Sankirna (Promiscuous)

110
(சு, 630) தாளங்களின் வகைகள்;—
A. (1) மார்க்க தாளங்கள் (பழைய நூல்களில்
உள்ளவை. (2) தேசீ தாளங்கள் (பிற்காலத்தவை)
B. (1) சுத்த (2) ஸாலக (கலந்தவை) (3) ஸங்
கீர்ண (பல கலப்புடையவை)
अथ दशप्राणा उच्यन्ते ॥
कालो मार्गः क्रियाङ्गानि ग्रहो जातिः कलालयाः ।
यतिः प्रस्तारकश्चेति तालप्राणा दशस्मृताः ॥ ६३१ ॥
(631) The ten ‘pranas’ or elements of talas:—
(1) Kala (time), (2) Marga (Provincial modes)
(3) Kriya (Marking time by beats and other movements
of the hands), (4) Anga (the constituent units of
particular varieties of tala), (5) Graha (the point in the
particular tala where the musical piece begins) (6) Jati
(the number of steps into which each constituent unit
of a tala is divided (7) (Kala the mode of creating subvar
ieties of tala by using multiples of the constituent units)
(8) Laya (the speed of the tala), (9) Yati (the rhythmic
arrangement of slow and quick speed), (10) Prastara
(permutation and combination of Constituent units to
make up a single variety of tala)
(சு-631) தாளத்தின் பத்து ‘பிராணன்கள்’ அல்லது
உறுப்புகள்;— (1) காலம் (கால அளவை) (2) மார்க்கம்
(நாட்டுக்கு நாடு மாறு படும் தாள நடை) (3) க்ரியா (காலத்தை
அளக்கும் தட்டு, வீச்சு முதலியன), (4) அங்கம் (ஒவ்வொரு
தாளத்தையும் தொகுக்கும் கால அளவை உறுப்புகள்),
(5) க்ரஹம் (தாளத்தின் எந்த இடத்தில் பாட்டு ஆரம்பிக்கப்
படுகிறதோ அந்த ‘இடம்’ அல்லது எடுப்பு) (6) ஜாதி (ஒவ்வொரு
தாளத்திலும் உள்ள அங்கங்களின் உள்நடை) (7) கலா (தாள
த்தின் அங்கங்களைப் பெருக்கிப் புதியதாளங்கள் அமைக்கும்
முறை) (8) லயம் (தாளத்தின் வேகம் ; ) ‘துரிதம்’ ‘விளம்பம்,
முதலியகதி) (9) யதி (தாளத்தின் விளம்பம், துரிதம், முதலிய

111
கதிகளை அழகாக அமைக்கும் முறை) (10) ப்ரஸ்தாரம் (ஒரே
தாளத்தின் அங்கங்களைப் பலவகையாக அமைக்கும் வரிசைக்
கிரமம்)
क्षणादिरूपो यः कालः स प्राणत्वेन कीर्त्यते ।
गीतादेस्तु मितिं कुर्वन् स एवायाति तालताम् ॥ ६३२ ॥
अणुद्रुतं समारभ्य ताळकालोलकथ्यते ।
क्षणादिरूपकालेन तालो नेतुं नशक्यते ॥ ६३३ ॥
तालः कालजनिः प्रोक्तः सोऽवच्छिन्नो द्रुतादिभिः ।
गीतादिमानकर्ता स्यात् सद्भैधा कथितो बुधैः ॥ ६३४ ॥
अथ ताळसमूलतां दर्शयति ।
शिवशक्त्यात्मकं पुण्यं यशस्यं भुक्तिमुक्तिदम् ।
दशप्राणात्मकं ताळं यो जानाति स तत्ववित् ॥ ६३५ ॥
दशप्राणपरिज्ञानप्रवीण स्तालधारकः ।
नृत्यादिषु प्रशस्तःस्यादितरस्तु मृतोपमः ॥ ६३६ ॥
तकारे शङ्करः प्रोक्तो लकारे पार्वतीस्मृता ।
शिवशक्तिसमायोगात्ताळइत्यभिधीयते ॥ ६३७ ॥
(632-637) Detailed Definition of the Concept of Tala
(சு-632-637) 'தாளம்' என்பதன் விவரணம்.
तथा च आञ्जनेयः । पद्मपत्रशतैकैकच्छेदकालः क्षणःस्मृतः ।
लवः क्षणैरष्टभिः स्या त्काष्ठास्या दष्टभिर्लवैः ॥ ६३८ ॥

112

स्यान्निमेषोऽष्टकाष्ठाभिः निमेषैरष्टभिः कला ।
कलाद्वयाच्चतुर्भागः स एव त्रुटिरुच्यते ॥ ६३९ ॥
चतुर्भागद्वयेनैव बिन्दोरर्धं प्रकीर्तितम् ।
अणुद्वयाद्द्रुतः प्रोक्तः तद्द्वयाच्चलघुः स्मृतः ॥ ६४० ॥
लघुद्वयात्तु वक्रः स्यात् लत्रयेण प्लुतो मतः ।
इति ताळगतिः प्रोक्ता ताळज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥ ६४१ ॥
(638-641) The first 'Prana' of Tala - 'Kala'
(சு-638-641) தாளத்தின் முதல் பிராணமாகிய 'காலம்;
इति कालोत्पत्तिः प्रथमः प्राणः ।
तथा च रत्नाकरः । मार्गाःस्युस्तत्र चत्वारो ध्रुवश्चित्रश्चवार्तिकः ॥६४२॥
दक्षिणश्चेति तत्रस्यात् ध्रुवके मात्रिका कला ।
शेषेषु द्वेचतस्रोष्टौ क्रमान्मात्राकलाभवेत् ॥ ६४३ ॥
ध्रुवका सर्पिणी कृष्या पद्मिनी च विसर्जिता ।
विक्षिप्ताख्या पताका च मालास्यात्पतिताऽष्टमी ॥ ६४४ ॥
सशब्दातुध्रुवाज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी ।
कृष्यादक्षिणतः पाता पद्मिनीस्यादधोगता ॥ ६४५ ॥
विसर्जिताबहिर्याता विक्षिप्ताकुञ्चनात्मिका ।
पताकातूर्ध्वगमनात्पतिताकरपातनात् ॥ ६४६ ॥
ध्रुवपातेप्रयोज्यास्ताः नावापादौ कदाचन ।
ध्रुवकापतिताचित्रे वार्तिकेत्वादिमे उभे ।
अन्त्ये द्वेच प्रयोक्तव्ये क्रमादष्टौचदक्षिणे ॥ ६४७ ॥

113
तथा च चूडामणिः । दक्षिणो वार्तिकश्चित्रो ध्रुवश्चित्रतरस्तथा ।
अथ चित्रतमश्चेति षण्मार्गाः शास्त्रसम्मताः ॥ ६४८ ॥
ध्रुवकादिकलाष्टौच मार्गे दक्षिणसंज्ञके ।
ध्रुवकासर्पिणीचैव पताका पतितातथा ॥ ६४९ ॥
चतस्रो वार्तिकेज्ञेया श्चित्रेथपुनरुच्यते ।
ध्रुवका पतिताचेति योजनीया विशेषतः ॥ ६५० ॥
ध्रुवे कलैका विज्ञेया शार्ङ्गदेवेन कीर्तिता ।
अथ चित्रतरे मार्गे कलाच द्रुतसम्मिता ॥ ६५१ ॥
मार्गे चित्रतमे ज्ञेया कलाकरजसम्मिता ।
तथा च मणिदर्पणः । दक्षिणो वार्तिकश्चित्रो ध्रुवश्चित्रतरस्तथा ॥
अथचित्रतमश्चैव षण्मार्गोऽत्रप्रकीर्तितः ।
[ चित्रतमश्चातिचित्रतमश्चैव प्रकीर्तितः इति वापाठः ]
चतुर्भागस्त्रुटि श्चैवानुत्रुटिर्घर्षण स्तथा ॥ ६५३ ॥
अनुघर्षणकश्चैव स्वर श्चापि प्रकीर्तितः ।
सर्वेषां मतमाश्रित्य मार्गा द्वादशधा कृताः ॥ ६५४ ॥
तेषां मार्गप्रभेदानां कलाभेदान्प्रचक्ष्महे ।
तदर्धार्थप्रभेदेन शास्त्रतस्संप्रदायतः ॥ ६५५ ॥
तत्र दक्षिणमार्गे तु मात्राष्टकमुदाहृतम् ।
वार्तिके तु चतुर्मात्रा श्चित्रमार्गो द्विमात्रकः ॥ ६५६ ॥
15

114
एकमात्रा चित्रतरेद्रुतश्चित्रतमे मतः ।
अतिचित्रतमे मार्गे ऽणुद्रुतः परिकीर्तितः ॥ ६५७ ॥
चतुर्भागे तदर्धास्यात्कलांशकलिकाकृतिः ।
त्रुटिस्तदर्धभागःस्यात्तदर्धस्यादनुत्रुटिः ॥ ६५८ ॥
तदर्धं घर्षणेचस्यात्तदर्धं चानुघर्षणे ।
एतदर्धं स्वरे प्रोक्तम् सूक्ष्मसत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ६५९ ॥
एकवृत्तिर्दक्षिणे स्यात् ततो द्वेद्वे प्रयोजयेत् ।
यदालक्ष्येण सहितं कमनीयन्तदाभवेत् ॥ ६६० ॥
(642-660) The 2nd Prana of Tala - 'Marga;
(சு-642-660) தாளத்தின் இரண்டாவது பிராணமாகிய
'மார்க்கம்'
इति मार्गाः द्वितीयः प्राणः ॥
निश्शब्दा शब्दयुक्ताच क्रियाच द्विविधा मता ।
निश्शब्दाच कला प्रोक्ता चतुर्धा सा प्रकीर्तिता ॥ ६६१ ॥
आवापादिप्रभेदेन तल्लक्षणमथोच्यते ।
आवापश्चाथ निष्कामो विक्षेपश्च प्रवेशकः ॥ ६६२ ॥
निश्शब्देति चतुर्धोक्ता सशब्दापि चतुर्विधा ।
ध्रुवः शम्पा तथा तालः सन्निपात इतीरिता ॥ ३६३ ॥

115
पात: कलाच सा ज्ञेया तासां लक्ष्माभिधीयते ।
आवापस्तलहस्तस्योत्तानस्याङ्गुलिकुञ्चनात् ॥ ६६४ ॥
निष्क्रामोधस्तलस्यस्यादङ्गुलीनां प्रसारणम् ।
क्षेपोदक्षिणपार्श्वस्थोत्तानस्य प्रसृताङ्गुले: ॥ ६६५ ॥
विक्षेपोऽधस्तलस्यस्यात् प्रवेशोऽङ्गुलिकुञ्चनं ।
ध्रुवोहस्तस्य पाट:स्यात् छोटिकाशब्दपूर्वक: ॥ ६६६ ॥
शम्पादक्षिणहस्तस्य तालो वामकरस्य तु ।
उभयो: सन्निपातः स्यात् तासां मार्गवशान्मितिः ॥ ६६७ ॥
(661—667) The 3rd prana of Tala—' Kriya '
(661—667) தாளத்தின் மூன்றாவது பிராணனாகிய ' க்ரியா '
इति क्रिया तृतीयः प्राणः ॥
द्रुतो लघुर्गुरुश्चैव प्लुतश्चेति यथाक्रमं ।
चत्वार्यङ्गानि नृत्यज्ञैः कथितानि विचक्षणैः' ॥ ६६८ ॥
अणुद्रुतो द्रुतश्चेति विरामद्रुत स्तथा ।
लविरामो गुरुश्चेति प्लुतश्चेति यथाक्रमम् ॥ ६६९ ॥
सप्ताङ्गानि क्रमात्ताळे ज्ञातव्यानिसदाबुधैः ।
अणुद्रुतो वातजातो द्रुतश्च जलसम्भवः ॥ ६७० ॥
(1) 11499 अंकितमातृकायां पत्रप्रांते लिखितमेतत् ।

116
समीरजलसम्भूतो द्रविरामोहि कथ्यते ॥ ६७१ ॥
लघुरग्निभवः प्रोक्तो ल्विरामोऽजलाग्निना ।
गुरु राकाशसम्भूतो दीप्तो धरणिसम्भवः ॥ ६७२ ॥
अणुद्रुते चन्द्रदेवः द्रुते शम्भुर्विधीयते ।
द्रविरामे कुमारःस्यात् लघौ देवी स्मृता बुधैः ॥ ॥ ६७३ ॥
ल्विरामे स्मृतो जीवो गुरौ गौरीयुतश्शिवः ।
दीप्तेत्रयो विरिञ्चाद्या देवतामुनिभिः स्मृताः ॥ ६७४ ॥
तित्तिरिश्छटकश्चैव बकश्चाषश्च कोकिलः ।
वायसः कुक्कुटश्चैव क्रमादुच्चारयन्त्यमी ॥ ६७५ ॥
अण्वाद्यक्षरकै र्ज्ञेयाः सन्तिसंज्ञान्तराण्यपि ।
अणुद्रुत श्चार्धचन्द्रः करजश्चार्धबिन्दुकम् ॥ ६७६ ॥
अर्धद्रुतञ्चाणुसंज्ञं अङ्कुशञ्च धनुः क्रमात् ।
अणावेतानि नामानि कथितानि विपश्चिता ॥ ६७७ ॥
बिन्दुकं व्यञ्जनंशून्यं द्रुद्रुतं चार्थमात्रकम् ।
सुवृत्तञ्च तथाज्ञेयं आकाशञ्च तथोत्तमम् ॥ ६७८ ॥
खं कूपं वलयं ज्ञेयं द्रुते नामान्यनुक्रमात् ।
व्यापकः सरलो ह्रस्वः शरोदण्डोलमात्रिकः ॥ ६७९ ॥
^२ द्यौर्मेरुरिमाः संज्ञाः बाणाख्याः शास्त्रसंमताः ।
दीर्घोवक्रोद्विमात्रस्स्यात् पूज्योगोथकलाभिधः ॥ ६८० ॥
२. 'लघोर्मेरुरिमाः' इति च पाठः

117
केयूरन्नूपुरौ हार स्ताटङ्कः कङ्कणोगुरुः ।
गुरोश्चयानि नामानि गुरुत्वात्तान्यपि ध्रुवम् ॥ ६८१ ॥
त्रिमात्रस्सामजं शृङ्गीप्लुतौदीप्तः प्लुतोभवेत् ।
त्र्यङ्गंसामोद्भवं ज्ञेयं तारस्थानं प्लुते मतम् ॥ ६८२ ॥
अणुद्रुतं चातिसूक्ष्मघाते योज्यं विचक्षणैः ।
सूक्ष्मघाते द्रुतं पूर्णघाते लघुरिहोदितः ॥ ६८३ ॥
घातक्षेपो गुरुर्ज्ञेयो दीप्ते घातात्करभ्रमः³ ।
३. अस्य पाठांतरमपि दृश्यते । तद्यथा । :― R.Kau 3, 118
अत्यल्पघातेऽणुर्ज्ञेयः सूक्ष्मघाते द्रुतोमतः । पूर्णघाते लघुः प्रोक्तो
घातक्षेपौ गुरुर्मतः ॥ घातात्करभ्रमोयत्र प्लुतोज्ञेयोविचक्षणैः । इति
सार्धत्रिषट्द्वादशाष्टादशैर्वाच्योन्तरेङ्गुलैः ॥ ६८४ ॥
अर्धद्रुतो द्रुतलघुगुरुप्लुत इति क्रमात् ।
पञ्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रेह कथ्यते ॥ ६८५ ॥
अनया मात्रयाऽत्रस्या ल्घुगुर्वादिकल्पना ।
एकमात्रोलघुः प्रोक्तो द्विमात्रोगुरु रुच्यते ॥ ६८६ ॥
त्रिमात्रस्तु प्लुतोर्ज्ञेयो मात्रार्धं च द्रुतोमतः ।
द्रुतार्धमणुरेकःस्यात्प्रमाणं कथितं बुधैः ॥ ६८७ ॥
इहद्रुतमितिर्नोक्ता मार्गताळेष्वभावतः ।
देशीतालेषु विज्ञेया लघोरेव प्रमाणता ॥ ६८८ ॥

118
द्रुते विरामेणुर्ज्ञेयः लविरामे द्रुतो मतः ।
द्रुतोपरियदारेखा दविराम स्तदाभवेत् ॥ ६८९ ॥
लघूपरियदामात्रा (रेखा ?) लविरामः प्रकीर्तितः
एवं कालप्रमाणं स्यादङ्गानां तद्विचारयेत् ॥ ६९० ॥
विरामे तु विचारोयं कर्तव्यस्तालधारिभिः ।
इत्यङ्गानि । चतुर्थः प्राणः ।
(668—690) The 4th prana of Tala — 'Anga'
668—690) • தாளத்தின் நான்காவது பிராணமாகிய 'அங்கம்'
समोऽतीतोऽनागतश्च विषमश्च ग्रहामताः ॥ ६९१ ॥
चत्वारः कथितास्ताळे सूक्ष्मदृष्ट्या विचक्षणैः ।
गीतादिसमकालस्तु समपाणिः समग्रहः ॥ ६९२ ॥
गीतादौ विहितेपश्चात् तालवृत्तिर्विधीयते ।
अतीताख्यो ग्रहोज्ञेयः सोवपाणिरितिस्मृतः ॥ ६९३ ॥
पूर्वं तालप्रवृत्तिः स्यात्पश्चाद्गीतादिरुच्यते ।
अनागतः सविज्ञेयः सएवोपरिपाणिकः ¹ ॥ ६९४ ॥
आद्यन्तयोरनियमः विषमग्रहशब्दभाक् ।
तालोवितालोनुतालः प्रतितालश्चतुर्विधः ॥ ६९५ ॥
समग्रहो भवेत्तालो वितालोतीततः स्मृतः ।
अनागतोनुतालः स्याद्विषमः प्रतितालकः ॥ ६९६ ॥

1. अतीतानागतग्रहलक्षणं एतत् संगीतरत्नाकरादि ग्रन्थस्थात् संप्रदाया-
   गताच्च भिद्यते ।

119
आदिमध्यावसानेषु प्रयोगं सूक्ष्ममाचरेत् ।
इति ग्रहाः पञ्चमः प्राणः ।
(691-697) The 5th prana of Tala — 'Graha'
(சு-691-697) தாளத்தின் ஐந்தாவது பிராணமாகிய
‘க்ரஹம்’
चतुरश्रस्तथात्र्यश्रः खण्डोमिश्रस्तथैव च ॥ ६९७ ॥
सङ्कीर्णः पञ्च विज्ञेया जातयः पञ्चधा बुधैः ।
चतुर्वर्णै स्त्रिभिर्वर्णैः पञ्चवर्णैस्तथैव च ॥ ६९८ ॥
सप्तवर्णैश्च नवभिः जातयः क्रमशः स्मृताः ।
तथैव मात्राविज्ञेया क्रमशस्तालवेदिभिः ॥ ६९९ ॥
ब्राह्मण श्चतुरस्रः स्यात् तिस्रः क्षत्रिय एवच ॥ ७०० ॥
खण्डोवैश्य स्तथाशूद्रः मिश्रोज्ञेयो विचक्षणैः ।
संकीर्णजातिस्संकीर्णः कथितास्ताळवेद्भिः ॥ ७०१ ॥
(698—701) The 6th prana of Tala 'Jati'
(சு-698—701) தாளத்தின் ஆறாவது ப்ராணமாகிய ‘ஜாதி’
इति जातयः षष्ठः प्राणः ।
द्विगुणद्विगुणौज्ञेयौ लक्ष्यदृष्ट्याविचक्षणैः ।
ध्रुवका सर्पिणी कृष्णा पद्मिनी च विसर्जिता ।
विक्षिप्ताख्या पताकाच मात्रास्या त्पतिताष्टमी ॥ ७०२ ॥

120
सशब्दा च ध्रुवाज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी ।
कृष्या दक्षिणतः पातात् पद्मिनीस्यादधोगता ॥ ७०३ ॥
विसर्जिता बहिर्याता विक्षिप्ताकुञ्चनात्मिका ।
पताकातूर्ध्वगमना त्पतिता करपातनात् ॥ ७०४ ॥
ध्रुवपाते प्रयोज्यास्ता नावापादौ कदाचन ।
लघ्वौतु ध्रुवकाज्ञेया ध्रुवकापतितापुनः ॥ ७०५ ॥
गुरौ प्लुते क्रमाद्ज्ञेया ध्रुवकासर्पिणी तथा ।
कृष्याच कथिता तज्ज्ञैस्तिस्र एतामनीषिभिः ॥ ७०६ ॥
(701—706) The 7th prana of Tala ‘ — Kala ’
(சு-701—706) தாளத்தின் ஏழாவது பிராணமாகிய ‘ கலா ’
इति कलाः सप्तमप्राणः ।
क्रियानन्तरविश्रान्तिर्लयस्स त्रिविधोमतः ।
द्रुतोमध्योविलम्बश्च द्रुतः शीघ्रतमोमतः ॥ ७०७ ॥
द्विगुणद्विगुणौज्ञेयौ तस्मान्मध्यविलम्बितौ ।
मार्गभेदाच्चिरक्षिप्रमध्यभावोप्यनेकधा ॥ ७०८ ॥
लयोक्षरेपदेवाक्ये योसौ चात्रोपयुज्यते ।
तथाच प्रतिभाविलासः । कोलामलकबिल्वञ्चक्रमेण लययोजनम् ॥
मन्दोप्यमन्दागतय स्तालादीनां विचारयेत् ।
इति लय अष्टमः प्राणः ।
लयप्रवृत्तिनियमो यतिरित्यभिधीयते ॥ ७१० ॥

121
(707-710) The 8th-Prana of Tala - 'Laya'
(சு-707-710) தாளத்தின் எட்டாவது பிராணமாகிய 'லயம்'
इति लयाः । अष्टमःप्राणः ॥
समा स्रोतोगता चान्या मृदङ्गाच प्रकीर्तिता ।
पिपीलिकाच गोपुच्छा यतयः पञ्चधा स्मृताः ॥ ७११ ॥
आदिमध्यावसानेषु लयैकत्वे समा त्रिधा ।
लयत्रैध्यादादिमध्यावसानेषु यथा क्रमात् ॥ ७१२ ॥
चिरमध्यद्रुतलया तदास्रोतोगता मता ।
अन्या विलम्बमध्याभ्यां मध्यद्रुतवती परा ॥ ७१३ ॥
मृदङ्गास्याद् द्रुताद्यन्ता मध्यतश्चविलम्बभाक् ।
अपरास्यात् द्रुताद्यन्ता मध्येमध्यलयान्विता ॥ ७१४ ॥
अन्या विलम्बमध्यातु मध्याद्यन्ता तथामता ।
स्यादाद्यन्तविलम्बातु द्रुतमध्या पिपीलिका ॥ ७१५ ॥
अपराभवेदाद्यन्तमध्या मध्यद्रुता परा ।
आद्यन्तयो र्विलम्बः स्यात् मध्ये मध्यलयान्विता ॥ ७१६ ॥
द्रुतमध्यविलम्बास्यात् गोपुच्छा द्रुतमध्यभाक् ।
द्वितीयान्यामवेन्मध्यविलम्बितलयान्विता ॥ ७१७ ॥
(710-716) The 9th prana of Tala - 'Yati'
(சு-710-716) தாளத்தின் ஒன்பதாவது பிராணமாகிய 'யதி'
इति यतयः ॥ नवमः प्राणः ।
16

122
अङ्गादिकानां लिखनं प्रस्तार स्सोभिधीयते ।
इति प्रस्तारः । दशमः प्राणः ।
(710—718) Tne 10th prana of Tala, —' prastara '
(சு.710-718) தாளத்தின் பத்தாவது ப்ராணமாகிய ' பிரஸ்
தாரம் '
तत्र प्रथमं मार्गताला उच्यंते ।
तथाचरत्नाकरः । यथाक्षरश्चद्विकलः चतुष्कल इति त्रिधा ।
चच्चत्पुटश्चाचपुटः षट्पितापुत्रकस्तथा ॥ ७१८ ॥
संपक्केष्टाक उद्घट्टोमार्गतालाः प्रकीर्तिताः ।
तालेचच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्वंद्वं लघुप्लुतम् ॥ ७१९ ॥
सद्योद्भवः शुक्लवर्णश्चच्चत्पुटोष्टमात्रिकः ॥ ऽ ऽ । डॆ ॥ इति चच्चत्पुटः ।
ताले चाचपुटेज्ञेयो भगणोगुरुरेव च ॥ ७२० ॥
वामदेव मुखाज्जातः षण्मात्रः पीतवर्णकः ॥ ऽ । । ऽ ॥ इति चाचपुटः ।
षट्पितापुत्रकेऽयस्मभेदे पलगुरू लपौ ॥ ७२१ ॥
अघोरमुखसञ्जातः श्यामो द्वादशमात्रिकः ॥ डॆ । ऽ ऽ । डॆ ॥
इति षट्पितापुत्रकः ।
प्लुतो गुरुत्रयंपश्च संपक्केष्टाकताळके ।
ईशानजो रक्तवर्णो मात्राद्वादशभिर्युतः ॥ डॆ ऽ ऽ ऽ डॆ ॥ इति संपक्केष्टाकः ।
गुरुत्रयसमायुक्तः उद्घट्टस्सोभिधीयते ।
तत्पूरुषास्यसंभूतोऽनेकवर्णः स्मृतो बुधैः ॥ ऽ ऽ ऽ ॥ इति उद्घट्टः ॥

123
चतुरश्रस्तथात्र्यश्रः इति तालो द्विधा मतः ।
चच्चत्पुटश्चाचपुट इति नाम्नी तयोः क्रमात् ॥ ७२४ ॥
यथाक्षरश्चद्विकलश्चतुष्कल इति त्रिधा ।
प्रत्येकं तैर्नामगतैः गलैस्तत्र यथाक्षरैः ॥ ७२५ ॥
अयमेककलश्चच्चत्पुटेत्वन्त्यंप्लुतं विदुः ।
गुरुः कलात्वद्विकलेऽष्टावाद्येन्त्यत्र षट्कलाः ॥ ७२६ ॥
चतुष्कलौ तौद्विगुणौ ताळशास्त्रेसुसम्मतौ ।
षट्पितापुत्रकस्त्र्यश्रभेदः सोपि तथात्रिधा ॥ ७२७ ॥
यथाक्षरे विशेषोत्र प्लुतआद्यन्तयोर्भवेत् ।
संपक्केष्टाकोपि भेदः षट्पितापुत्रकस्य च ॥ ७२८ ॥
तद्वद्यथाक्षरः कार्यः प्लुतआद्यन्तयोर्भवेत् ।
उद्घट्टोपित्र्यश्रभेदः स प्रस्तारे तथात्रिधा ॥ ७२९ ॥
युग्मश्चच्चत्पुटो ज्ञेयो अयुग्मस्व्यश्र एव च ।
ओजोपि त्र्यस्र संज्ञःस्यात् संज्ञात्तुकथिता बुधैः ॥ ७३० ॥
उत्तरः पञ्चपाणिश्च षट्पितापुत्रके भवेत् ।
718-730 The angas of the marga talas
சு-718-730 மார்க்க தாளங்களின் அங்கங்கள்.
एषां पातकळायोगं श्रेयसेव्याहरामहे ॥ ७३१ ॥
आद्यवर्णैः पातकळा निश्शङ्कः पर्यभाषत ।
चच्चत्पुटेत्वेककले संशताशा यथा क्रमम् ॥ ७३२ ॥

124
यद्वाशताशता ताल शम्पावाद्दिर्भवेदिह ।
॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥
सं श ता श ॥ श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलः चञ्चत्पुटः ॥
अन्त्यं भवेद्द्वयं चाचपुटेऽप्यस्तिमुनेर्मतं ।
ऽ । । ऽ ॥ ऽ । । ऽ
श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलश्चाचपुटः
उत्तरे संततस्ताळः शताळौद्विरनन्तरम् ॥ ७३४ ॥
डे । ऽ ऽ । डे
सं ता श ता श ता
इत्येककलः षट्पितापुत्रकः ॥
संपक्वेष्टाकस्य कलाः षट्पितापुत्रकोदिताः ।
संनिपातस्तुनास्त्यत्र योनिवद् द्विकलोभवेत् ॥ ७३५ ॥
डे ऽ ऽ ऽ डे ॥
ता श ता श ता ॥
इत्येककलः संपक्वेष्टाकः ॥
उद्घट्टेऽपि सनिष्कामं शंपाद्वन्द्वं प्रयोजयेत् ।

125
ऽ ऽ ऽ
नि श श
इत्येककल उद्घट्टः ॥
इति यथाक्षराः पञ्चमार्गताळाः ॥
अथद्विकलादि ।
नि शौ नि ताशप्रनि सं द्विकले युग्मकेमताः ॥ ७३६ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श नि ता श प्र नि सं ।
इति द्विकलश्चच्चत्पुटः ।
नि शौ ताशौ नि समितिज्ञेयाश्चाचपुटे क्रमात् ।
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श ता श नि सं
इति द्विकलः चाचपुटः ॥
नि प्रताशनि तानिःश ताप्रनिः सं तथोत्तरे ॥ ७३७ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि प्र ता श नि ता नि श ता प्र नि सं ।
इति द्विकलःषट्पितापुत्रकः ॥

shape.
ள has a loop like English 'm' or rather 'ள'.
Look at: மார்க்கதானங்களுக்கான vs மார்க்கதாளங்களுக்கான:
Wait, the letter is ன! The printer printed ன instead of ள, OR is it ன? Wait, let's look closer:
It has two humps: ன! Yes, it literally is ன! Wait, or is it தாள? No, look at மார்க்கதானங்களுக்கான. Let's check if it could be தானங் (mārggasthāna-?). Marga talas = மார்க்கதாளங்களுக்கான. But printers often confuse ன and ள, or it is ன. Let's transcribe what is printed. Wait, look at தான: தா + ன? No, wait, look at மார்க்க: மா ர் க் க. Then தா? Wait, is that தா or தா? Yes, தா. Then ள? No, it has an upward hook? No, wait, look at கிரியைகள் -> ள் has ள. The letter after தா is ன! Wait, could it be மார்க்கதானங்களுக்கான? Yes, it looks like தானங்களுக்கான. Wait, let me look really closely:
Could it be மார்க்கதாளங்களுக்கான? Wait, ள has a rounded right

127
युग्मस्य ये त्रयोभेदाः षड्वा युग्मस्य कीर्तिताः ।
तेषामन्योन्यसंसर्गात् संकीर्णाबहवो मताः ॥ ७४४ ॥
अन्ये पञ्चैव संकीर्णान् गांधर्वेऽपि जगुर्बुधाः ।
पञ्च सप्त नवापि स्युः दशैकादशतत्कलाः ॥ ७४५ ॥
तालाश्चत्वार इत्यन्ये चतुर्दशकलादिकाः ।
चच्चत्पुटादिभेदैस्तु सन्ति खण्डाभिधाः परे ॥ ७४६ ॥
त एव सालगा ज्ञेयाः प्रसिद्ध्यालक्ष्यवर्त्मनि ।
देशीतालप्रपञ्चेन तानपि व्याहरामहे ॥ ७४७ ॥
एतैः प्रकरणाख्यानि तालैर्यानिजगु र्बुधाः ।
तेषां तु प्रथमं ज्ञेयं मद्रकं ताल मुत्तमम् ॥ ७४८ ॥
अपरान्तं द्वितीयं स्यात् उल्लोप्यं च ततः परम् ।
छन्दकासारिते वर्धमानकं पाणिकं तथा ।
ऋचो गाथाश्च सामानि मिलितानि चतुर्दश ॥ ७५० ॥
मोक्षस्य साधनान्येव प्रयोज्यानि शिवस्तुतौ ।
लक्ष्यप्रयोजनाभावात् नप्रोक्तानि यतस्ततः ॥ ७५१ ॥
इति मार्गतालप्रकरणं समाप्तम् ।
738–751 Other varieties of marga talas known as
‘salages’ and ‘Sankirnas’
738–751 ‘சாலகம்’, ‘ஸங்கீர்ணம்’ என்ற பலவகை மார்க்க
தாளங்கள்.
अथ देशीताल प्रकरणम् ।