प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

तत्राविरक्तस्तद्दोषे क्वेदानीं स विरज्यते ।
गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषदृक् ॥ २४५ ॥
स चेन्द्रियादौ न त्वेवं बालादेरपि सम्भवात् ।
दोषवत्यपि सद्भावात् स्वभावाद् गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
अन्यत्रात्मीयतायां वा व्यतीतादौ विहानितः ।
तत एव च नात्मीयबुद्धेरपि गुणेक्षणम् ॥ २४७ ॥
कारणम्; हीयते सापि तस्मान्नागुणदर्शनात् ।
अपि चासद्गुणारोपः स्नेहात् तत्र हि दृश्यते ॥ २४८ ॥
एवं तर्ह्यात्मदोषमेव वैराग्यभावनाया जहादिति चेत् ? तत्रात्मन्यविरक्तस्त-
दोषे क्वेदानीमात्मदर्शनकाले स मुमुक्षुर्विरज्यते । यथा सदोषेऽप्यात्मन्यात्म-
दर्शनादविरक्तः, तथा तद्दोषेऽपि स्नेहादात्मीयत्वदर्शनान्न विरज्येत ।
अपि च—गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषस्य दृक् दृष्टिः ॥२४५॥
स च स्नेहो नेन्द्रियादावेवं गुणदर्शनान्न दृष्टः । बालादेरपि गुणपरीक्षा-
मभ्युपगम्य चक्षुरादावात्मीयत्वमात्रेण स्नेहस्य सम्भवात् । गुणदोषदर्शनात्
न स्नेहभावाभावौ; किन्त्वात्मीयत्वदर्शनादर्शनात् तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति ।
दर्शयति च स्वकीये चक्षुरादौ गुणविकले काणत्वादिदोषवत्यप्यात्मीयत्वपरामर्शात्
स्नेहस्य सद्भावादन्यत्र परकीये नेत्रादौ दोषरहिते गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
आत्मीयतायामपि वाऽतीतादौ केशनखादौ, आदिशब्दाल्लूनाङ्गुल्यादौ,
वर्तमाने न स्नेह आत्मीयत्वेनादृष्टेर्विहानितः परित्यागात् स्वत्वस्य तत एव च
बालादेरपि भावात् । आत्मीयबुद्धेरपि न गुणेक्षणं कारणम्, किन्त्वात्म-
दर्शनमेव ॥ २४७ ॥
तस्माद् गुणदर्शनहेतुकत्वाभावात् सा आत्मीयबुद्धिरपि अगुणस्य दोषस्य
दर्शनान्न हीयते ।

प्रमाणसिद्धिः ९५
तस्मात् तत्कारणाबाधी विधिस्तं बाधते कथम् ।
परापरप्रार्थनातो विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४९ ॥
इन्द्रियादौ पृथग्भूतमात्मानं वेत्त्ययं जनः ।
तस्मान्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः स्निह्यन् स आत्मनि ॥ २५० ॥
उपलम्भान्तरङ्गेषु प्रकृत्यैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात् तु यो दुःखान्निर्वेदो द्वेष ईदृशः ॥ २५१ ॥
न वैराग्यम्;
तदाप्यस्य स्नेहोऽवस्थान्तरेषणात् ।
द्वेषस्य दुःखयोनित्वात् स तावन्मात्रसंस्थितिः ॥ २५२ ॥
तस्मात् तस्य स्नेहादेः कारणस्यात्मदर्शनस्याबाधी अबाधको विधिर्दीक्षा
दुःखभावनादिरूपः तं स्नेहादिं बाधते कथम्; कारणानिवृत्त्या कार्यनिषेधस्य
कर्तुमशक्यत्वात् ।
सांख्यास्तु मन्यन्ते—"चेतनाचेतनयोः पुरुषप्रधानयोर्यावदैक्यं मन्यते
पुरुषः, तावत् स स्नेहवान् अयुक्तश्च; भेदप्रतीतौ न स्नेहो वियुक्तश्च" इति ।
अत्राह—काणत्वादिदोषयुक्तस्य परापरस्य विशिष्टविशिष्टस्य चक्षुःशरीरादिकस्य
प्रार्थनात् । आत्मनश्चान्यस्यानभिलाषतः । तस्मात् पृथग्भूतमात्मानमयममुक्तो-
ऽपि जनो वेत्ति । तथा विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४८-२४९ ॥
शरीरेन्द्रियादौ विपर्ययाच्चात्मनि भिन्नमात्मानं तेभ्यो वेत्ति । तस्मा-
न्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः; किन्त्वात्मदर्शनात् । स आत्मदर्शी स्निह्यन्नात्मनि
उपलम्भान्तरङ्गेषूपभोगसाधनेष्विन्द्रियादिषु प्रकृत्या स्वभावेनैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात्तु वर्तमानात् पुनर्दुःखान्निर्वेदो यः स न वैराग्यम्, किन्तु द्वेष
ईदृशः ॥ २५०-२५१ ॥
यस्मात्तदापि निर्वेदावस्थायां स्नेहोऽस्यास्ति, न च विरक्तस्य स्नेहसम्भवः,
तदस्तित्वमेव कुत इति चेत् ? अवस्थान्तरस्य दुःखहेतोर्निर्वेदकारिण्यामवस्थायां
विलक्षणस्यैषणात् । न हि स्नेहमन्तरेणैकत्यागादपरवाञ्छा; द्वेषस्य दुःखस्य

८६ प्रमाणवार्त्तिके
तस्मिन् निवृत्ते प्रकृतिं स्वामेव भजते पुनः ।
औदासीन्यं तु सर्वत्र त्यागोपादानहानितः ॥ २५३ ॥
वासीचन्दनकल्पानां वैराग्यं नाम कथ्यते ।
संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना ॥ २५४ ॥
सा च नः प्रत्ययोत्पत्तिः सा नैरात्म्यदृगाश्रयः ।
मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टेस्तदर्थाः शेषभावनाः ॥ २५५ ॥
योनित्वात् । स निर्वेदाख्यो द्वेषो यावद् दुःखमनुवर्तते तावन्मात्रं तावत्काल-
परिमाणं संस्थितिरस्येति ॥ २५२ ॥
तथा तस्मिन् दुःखे कारणनिरोधान्निवृत्ते पुनः स्वामेव प्रकृतिं विषये-
ष्त्वविरागलक्षणां भजते सत्त्वदर्शी ।
कीदृशं तर्हि वैराग्यं युक्तम् ? आह—सत्त्वदृष्ट्यभावात् सर्वत्र विषये
प्रतिकूलत्वानुकूलत्वाभ्यामनध्यवसिते त्यागोपादानयोर्हानितो वासीचन्दन-
कल्पानां वासीचन्दनयोः कल्पाः सदृशा ये वासीचन्दनकल्पा वा ये तेषां
साक्षात्कृतनैरात्म्यतत्त्वानामौदासीन्यमनुनयप्रतिघरहितत्वं पुनर्वैराग्यं नाम आगम-
प्रसिद्धं कथ्यते ।
ननु यदि दुःखभावनया स्नेहादिहान्या न मुक्तिः, तत् कथं भगवतोक्ता
दुःखभावना ? इत्याह—संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना ।
न हि दुःखदुःखतामभिसन्धाय तद्भावनोक्ता, किं तर्हि ? संस्कारदुःखताम्
॥ २५३–२५४ ॥
सैव किमुच्यते ? इत्याह—सा च संस्कारदुःखता नोऽस्माकं सौगतानां
प्रत्ययोत्पत्तिर्हेतुपारतन्त्र्यम् । सा प्रत्ययोत्पत्तिर्नैरात्म्यस्य दृशो दर्शनस्या-
श्रयः कारणम् ।
तथा हि—हेतुफलभूताः क्षणक्षयिणो भावाः प्रवृत्तयो नात्मरूपाः, नाप्यात्मा-
धिष्ठिता इति सँस्कारदुःखताभावना नैरात्म्यदर्शनानुकूला, सैव च मुक्तिहेतुरित्याह—
मुक्तिस्तु शून्यताया निरात्मताया दृष्टेः । शेषस्य नित्यदुःखादेर्भावना-
स्तदर्था निरात्मदर्शनार्थाः ॥ २५५ ॥

प्रमाणसिद्धिः ८७
अनित्यात् प्राह तेनैव दुःखं दुःखान्निरात्मताम् ।
अविरक्तश्च तृष्णावान् सर्वारम्भसमाश्रितः ॥ २५६ ॥
सोऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां संसारी नाम तादृशः ।
आत्मीयमेव यो नेच्छेद् भोक्ताप्यस्य न विद्यते ॥ २५७ ॥
आत्मापि न तदा तस्य क्रियाभोगौ हि लक्षणम् ।
तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकास् ॥ २५८ ॥
तेनैवानित्यदुःखभावनायाः शून्यताभावनानुकूलत्वेन भगवान् अनित्याद्
अनित्यत्वाद् दुःखं संसारिस्कन्धानां हानाद् दुःखाद् दुःखत्वान्निरात्मतामाह ।
तद्यथा—"रूपं भिक्षवो नित्यमनित्यं वा ? अनित्यं भदन्त । यदनित्यं तद् दुःखं
सुखं वा ? दुःखं भदन्त । यदनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मकं कल्प्यं नु तदेव द्रष्टुः–
एतन्मम्, एषोऽमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो हीदं भदन्त ।" ( म० नि०
३. ९. ५. ५ ) इत्येवं हेतुफलभावनेनात्मदर्शनमेव मुक्तेरुपाय इति कथितम् ।
तदेवाचार्येणोक्तम् ।
उक्तो मार्गः, तदभ्यासादाश्रयः परिवर्तत इति नास्ति विरोधः ।
य पुनरात्मदर्शी सोऽविरक्त एव । अविरक्तश्च तृष्णावान् । हान्युपा-
दानलक्षणान् कर्मप्रसवहेतून् समाश्रितः ॥ २५६ ॥
सोऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां आत्मदर्शनप्रवृत्तिकारणकाभ्यां संसारी नाम
प्रसिद्धः तादृशः । तदेवमात्मनि सति नात्मीयत्यागः, तथाऽमुक्तिरित्युक्तम् ।
भवतु वाऽत्मीयत्यागः, तथाप्यात्मीयमेव यो नेच्छेत्, तन्मतेऽस्यात्मीयस्य
भोक्ता न विद्यते; भोग्यापेक्षत्वाद् भोक्तृत्वस्य ॥ २५७ ॥
भोक्त्रभावे आत्मापि नास्तीति प्रसङ्गात् । कुत इति चेत् ? हि यस्मात्
तस्यात्मनः क्रियाभोगौ लक्षणं कर्त्ता भोक्ता चात्मोच्यते । यदा चात्मीयमेव
नास्ति किमर्थं कर्म कर्तव्यम्, किं वा भोक्तव्यम् ! कर्तृत्वभोक्तृत्वाभावादात्मा-
भाव एव स्वीकृतः स्यात् ! तस्मात् सत्यात्मनि आत्मीयं तत्स्नेहादिसत्त्वेऽनुच्छेद
एवं संसारस्य । तस्मात् संसारादुद्विजमाना मुमुक्षव उत्खातमूलामुद्धृतकारणां
सत्त्वदृष्टिं कुरुत ।

उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ।
आगमस्य तथाभावनिबन्धनमपश्यताम् ॥ २५९ ॥
मुक्तिमागममात्रेण वदन्न परितोषकृत् ।
मोक्षे दीक्षाविधिर्किञ्चित्करः
नालं बीजादिसंसिद्धो विधिः पुंसामजन्मने ॥ २६० ॥
तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि मुक्तिप्रसङ्गतः ।
प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं कृतम् ॥ २६१ ॥
मा भूद् गौरवमेवास्य न पापं गुर्व्वमूर्त्तितः ।
ननु किमस्या मूलम् ? इत्याह—अनादिसन्तानस्तुल्यजातीयः पूर्वपूर्व-
सत्त्वदर्शनस्वभावोऽविद्यारूपो बीजं कारणं यस्यास्तां सत्त्वदर्शनमविद्यास्वभावं
पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरस्य सत्त्वदर्शनस्य हेतुरित्यर्थः ।
ननूक्तमीश्वरेणागमे—"अस्त्यात्मा, मोक्षश्चास्य दीक्षाविधिना" ( )
इति, तत्किमत्र चिन्त्यते; "तत्कारणाबाधी विधिस्तं बाधते कथम्" ( प्र० वा०
१. २४९ ) इत्यादिनाक्तत्वात् ? अत्राह—आगमस्य तथाभावस्य प्रतिपादि-
तार्थसंवादित्वस्य निबन्धनं हेतुमपश्यतां मुमुक्षूणामागममात्रेण मुक्तिं वदन्
न परितोषकृद् भवति ।
नन्वस्ति प्रामाण्यनिबन्धनमागमस्य दीक्षाविधिस्पृष्टस्यानारोहधर्मकत्वदर्शनम्,
यथा हि बीजं दीक्षाविधिस्पृष्टं न प्ररोहति तथा पुमानपि दीक्षितो न पुनर्भवति ?
इत्याह—नालं शक्तो बीजादिषु संसिद्धो विधिर्दीक्षायाः पुंसामजन्मने;
तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि संसारान्मुक्तिप्रसङ्गतः । तैलेनाभ्यक्तं बीजमग्निना
च स्पृष्टं न प्ररोहति, तथा पुरुषोऽपि तैलाभ्यङ्गाग्निदाहाभ्यां न पुनर्भवेत् ।
स्यादेतत्—दीक्षायाः प्राक् पापगुरोरुत्तरं तुलया लाघवात् पापाभावोपलम्भ
आगमप्रमाण्यनिबन्धनम् ? इत्याह—प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं
कृतम् । दीक्षायाः प्राग् गुरोः पश्चाल्लाघवात् दीक्षया न पापहरणस्य दीक्षितस्य,
किन्तु गौरवमेवास्य कृतं सत् मा भूदिति कस्मान्न कल्प्यते । लाघवं हि
गौरवविरोधि दृश्यमानं तदभावमेव गमयेत, न पापभावम् । पापमेव गुर्विति

प्रमाणसिद्धिः ८९
मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात् ॥ २६२ ॥
हीनस्थानगतिर्जन्म ततस्तच्छिन्न जायते ।
तयोरेव हि सामर्थ्यं जातौ तन्मात्रभावतः ॥ २६३ ॥
ते चेतने स्वयं कर्मेत्यखण्डं जन्मकारणम् ।
'गतिप्रतीत्योः करणान्याश्रयास्तान्यदृष्टतः ॥ २६४ ॥
अदृष्टनाशादगतिः तत्संस्कारो न चेतना' ?
सामर्थ्यं करणोत्पत्तेर्भावाभावानुवृत्तितः ॥ २६५ ॥
चेत् ? न पापं गुरु; अमूर्त्तितो मूर्त्तत्वाभावात् । मूर्त्तधर्मो हि गौरवं कथं
पापस्यामूर्त्तस्य स्यात् !
ननु त्वत्पक्षेऽपि नैरात्म्यदर्शने भूतेऽपि कस्मान्न जन्म ? इत्याह—
मिथ्याज्ञानं दुःखे विपर्यासमतिः, तदुद्भूतस्तर्षो मिथ्याज्ञानप्रभवा तृष्णा,
ताभ्यां सम्प्रयुक्ते चेतने, तद्वशाद् या हीनस्थानगतिस्तज्जन्मेत्युक्तम् ।
अतः तच्छिद् अज्ञानतृष्णाच्छेदको नैरात्म्यदर्शी न जायते; कारणाभावात् ।
तदेवाह—तयोरेवाज्ञानतृष्णयोर्हि सामर्थ्यं जातौ जन्मनिमित्तं तन्मा-
त्रेण भावतः । ते च दीक्षितस्यापि स्त इति स जायते ॥ २५८-२६३ ॥
ननु कर्मापि जन्मकारणमिष्टम्, तत्कथमज्ञानतृष्णे एवोक्ते ? इत्याह—ते
चेतने मिथ्याज्ञानतद्भूततर्षसञ्चेतने स्वयमात्मना पूर्वशुभाशुभकर्मसंस्कारसहाये
कर्म कर्मस्वभावे इत्यखण्डमन्यूनं जन्मकारणमुक्तमिति न विरोधः ।
स्यादेतद्—गतिप्रतीत्योरभिमतदेशगमनस्य ज्ञानस्य च करणानी-
न्द्रियाणि आश्रयः कारणम्; इन्द्रियेभ्य उत्पन्नेन ज्ञानेन विषयं परिच्छिद्य
प्रवृत्तेः । तानीन्द्रियाणि चादृष्टतः शुभादिलक्षणाद् दीक्षया चादृष्टनाशात्
तत्कार्याणां कारणानामनुत्पत्तेर्विषयस्य परिच्छेदतृष्णयोरभावात्, अगतिर्जन्मस्थान
इति नास्ति पुनर्भवो दीक्षितस्य । तददृष्टञ्चात्मसंस्कारो न चेतना स्यात्
दीक्षितस्यापि सास्तीति जन्मापि स्यात् ?
अत्राह—बुद्धेर्भावाभावानुवृत्तितोऽन्वयव्यतिरेकानुवृत्त्या करणानामेक-
स्माद् देशादपरदेशसम्बद्धानामुत्पत्तेः कारणात् सामर्थ्यं बुद्धेरिन्द्रियजननं प्रति

९० प्रमाणवार्त्तिके
दृष्टं बुद्धेर्न चान्यस्य सन्ति तानि नयन्ति किम् ।
धारणप्रेरणक्षोभनिरोधाश्चेतनावशः ॥ २६६ ॥
न स्युस्तेषामसामर्थ्ये तस्य दीक्षाद्यनन्तरम् ।
अथ बुद्धेस्तदाभावान्न स्युः सन्धीयते मलैः ॥ २६७ ॥
बुद्धेस्तेषामसामर्थ्यं जीवतोऽपि स्युरक्षमाः ।
निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः ॥ २६८ ॥
दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षितेऽप्यनिवारिताः ।
नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्विरुध्यते ॥ २६९ ॥
दृष्टम्, नान्यस्य संस्काररूपस्यादृष्टस्य; तदन्वयव्यतिरेकानुविधानानुपलम्भात् ।
सा बुद्धिश्चास्ति देशान्तरसम्बद्धकरणजनिका दीक्षितस्य, तत् किं तानि करणानि
गर्भस्थानं नयन्ति गच्छन्ति, हेत्ववैकल्यात् भवितव्यम् ॥ २६४-२६६ ॥
गमनेनावश्यं दीक्षयोपहता बुद्धिर्देशान्तरं नेतुमिन्द्रियाण्यशक्ता चेत् ?
नन्वेवं तस्य मुमुक्षोर्दीक्षानन्तरं बुद्धेरसामर्थ्ये तेषामिन्द्रियाणां स्वविषये व्यव-
स्थापनं धारणम्, तत्रायोजनं प्रेरणम्, क्षोभो विकारः, स्वविषयान्निवर्तनं
निरोधः, ते बुद्धिनिबन्धनवृत्तयो न स्युः ।
अथ बुद्धेस्तदा मरणकालेऽभावान्न स्युः धारणप्रेरणादयः ?
अत्राह—सन्धीयते जन्यते मलैर्मिथ्याज्ञानैर्मिथ्याज्ञानात्मस्नेहादिभिर्बुद्धि-
र्मरणसमयेऽपीति कुतो बुद्धयभावः ॥ २६७ ॥
अथ मला अपि दीक्षयोपहतसामर्थ्या न बुद्धिं सन्दधति, तदा तेषां
मलानामसामर्थ्ये स्वीक्रियमाणे जीवतोऽपि दीक्षितस्य मला बुद्धिसन्धानं प्रत्य-
क्षमाः स्युः । दीक्षा मलानां बाधिकेत्यपि मिथ्या । तथा प्रतिपक्षस्य नैरात्म्य-
भावनायाः स्वपक्षस्यायोनिशोमनस्कारस्याभ्यासात् पुष्टौ सत्यां दोषाणां यथाक्रमं
निर्ह्रासादपचयात्, अतिशयादभिवृद्धेर्दोषाः स्वकीयाद् बीजात् तुल्यजातीय-
कारणात् सन्तानो येषां ते दीक्षितेऽपि दोषबीजे परिपोषवत्यनिवारिताः ।
स्यादेतद्, आत्मनोऽपि गर्भगतकरणादिजनने व्यापारः, स एव दीक्षया
निरुद्ध इति न पुनर्जन्म ? इत्याह—नित्यस्यानुपकार्यतया निरपेक्षत्वात्

प्रमाणसिद्धिः ९१
क्रियायामक्रियायाञ्च क्रिययोः सदृशात्मनः ।
ऐक्यञ्च हेतुफलयोर्व्यतिरेकस्ततस्तयोः ॥ २७० ॥
कर्तृभोक्तृत्वहानिः स्यात् सामर्थ्यं च न सिध्यति ।
अन्यस्मरणभोगादिप्रसङ्गाश्च न बाधकाः ॥ २७१ ॥
अस्मृतेः; कस्यचित् तेन ह्यनुभूतेः स्मृतोद्भवः ।
स्थिरं सुखं ममाहं चेत्यादिसत्यचतुष्टये ॥ २७२ ॥
कारणादीनां क्रमेणोत्पत्तिर्विरुध्यते; समत्वहेतुसद्भावात् सकृदुत्पादप्रसक्तेः
॥ २६८-२६९ ॥
इन्द्रियादेः क्रियायामक्रियायां च सदृशात्मनस्तुल्यरूपस्यात्मनस्तयोः
कालयोस्ते ते विरुध्येते । यद्यसौ कार्यकारणस्वभावः, तदा कार्यादेव क्रिया-
विरामोऽस्य विरुध्यते । एवमक्रियायामपि वाच्यम् । किञ्च—आत्मनः कर्मकर्तृता
हेतुत्वम्, भोक्तृत्वञ्च फलम्, ते चात्मन एकरूपस्य रूपे इति हेतुफलाभेद-
प्रसङ्गः । व्यतिरेको भेदः, तत आत्मनस्तयोः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्धर्मयोः, ततो
नैक्यप्रसङ्ग इति चेत् ? ॥ २७० ॥
एवं कर्तृत्वभोक्तृत्वहानिः स्यात्; आत्मनोऽतत्स्वभावत्वात् । तत्सम्ब-
न्धात् कर्ता भोक्ता च । अनुपकृतस्य सम्बन्धित्वेऽतिप्रसङ्गात् उपकृतत्वं
वेदितव्यम् । तच्चाशक्यसाधनं यस्मान्नित्यस्याव्यतिरेकित्वात् सामर्थ्यञ्च न
सिध्यति ।
ननु यद्यात्मा नास्ति, तदाऽन्येनानुभूतं कर्म च कृतमन्यः स्मरति भुङ्क्ते
फलमिति स्यात्, तथा चातिप्रसङ्गः ? इत्याह—अन्यस्य स्मरणभोगादिप्रस-
ङ्गाश्च न बाधका भवन्ति; अस्मृतेः कस्यचित् स्मर्तुरभावात् । एवं भोगोऽपि
नास्ति; भोक्त्रभावात् । तेन हि तस्मात् स्मर्त्रभावात् कारणाद् विषयाणामनुभूतेः
सकाशात् स्मृतिरेव स्मृतं तस्योद्भवः । वस्तुधर्मो ह्येष यदनुभवः पटीयान्
स्मरणबीजाधानद्वारेण स्मरणं जनयति । शुभाशुभचेतनाश्च संस्कारा भोगाकारं
संविदं प्रवर्त्तयन्ति । तत् किं स्मर्तृभोक्तृदुर्महेण ! तत्तदाकारः प्रतीत्यसमुत्पन्नो
बुद्धिप्रबन्ध एव केवलः, न तु संसारी नाम कश्चित् ।

...wait,क्षित्युदकादिभावेऽपि`.

• Line 23:
  नाङ्कुरस्योद्भवः । ननु त्रिहेतोर्जन्मन एकाभावेऽपि चेदनुत्पत्तिः, तत्किं कर्मणो
  Check:
  नाङ्कुरस्योद्भवः (in kārikā line 6 it was नांकुरस्येव, here it is नाङ्कुरस्योद्भवः).
  Wait, look at kārikā line 6: नांकुरस्येव - notice the anusvāra नांकुरस्येव.
  In line 23: नाङ्कुरस्योद्भवः - it has ङ्क ligature: नाङ्कुरस्योद्भवः!
  Then । ननु त्रिहेतोर्जन्मन एकाभावेऽपि चेदनुत्पत्तिः, तत्किं कर्मणो -> matches.

• Line 24:
  देहस्य वा क्षयो नाभ्यस्यते; परे चाहुः—कर्मक्षयान्मुक्तिरिति ? अत्राह—
  Check:
  देहस्य वा क्षयो नाभ्यस्यते; परे चाहुः—कर्मक्षयान्मुक्तिरिति ? अत्राह—
  Wait, is there a semicolon after नाभ्यस्यते? Yes, ;.
  Dash after चाहुः? Yes

प्रमाणसिद्धिः ९३
अशक्यत्वाच्च तृष्णायां स्थितायां पुनरुद्भवात् ।
द्वयक्षयार्थं यत्ने च व्यर्थः कर्मक्षये श्रमः ॥ २७६ ॥
फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदोऽनुमीयते ।
कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात् ततः क्षयः ॥ २७७ ॥
फलं कथञ्चित् तज्जन्यमल्पं स्यान्न विजातिमत् ।
अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयैः ॥ २७८ ॥
क्लेशात् कुतश्चिद्धीयेताशेषमक्लेशलेशतः ।
अशक्यत्वाच्च । सत्यपि वा विपक्षे तदभ्यासाद् देहकर्मनिवृत्तिरशक्य-
क्रिया । तृष्णायां स्थितायां तत्प्रचितस्यात्मग्रहवतो गर्भस्थानपरिग्रहे सति
पुनरुद्भवात् देहस्य शरीरिणश्च तृष्णयैव प्रवृत्त्या सर्वत्र शुभाशुभप्रवृत्तेश्च ।
एवं तर्हि तृष्णा कर्म च क्षपयितव्यं मुमुक्षुणा ? इत्याह—द्वयक्षयार्थं यत्ने
च क्रियमाणे कर्मक्षये व्यर्थः श्रमः । तृष्णाक्षयमात्रान्जन्माभावसिद्धेः सदपि
कर्मानुपयुक्तमित्यलं तत्क्षयप्रयासेन ! न च कर्मक्षयः प्रतिपक्षाभावात् शक्य
इत्युक्तम् । सन्तापक्लेशोपभोगात् पूर्वार्जितकर्मक्षयोऽपरस्य चाकारणम्, ततो
मुक्तिरित्यपि मोहः१ ॥ २७६ ॥
तथा हि—कर्मणां फलवैचित्र्यस्य नानागत्युपभोग्यानेकविधोपकारण-
साध्यविविधसुखदुःखोपभोगप्रकारस्य दृष्टेश्च शक्तिभेदः सामर्थ्यनानात्वमनु-
मीयते, ततो२ नानाप्रकारफलजननसामर्थ्यात् कारणादेकरूपात् फलात् ताप-
संक्लेशान्न कर्मणां क्षयः ॥ २७७ ॥
सर्वेषां कर्मणां ताप एव फलमिति चेत् ? तस्य कर्मणो जन्यं फलं
कथञ्चित् जुगुप्सादिभिरल्पं स्यात्, न तु विजातिमत् । दानं दत्त्वा हिंसित्वा
वा जुगुप्सुस्तयोः फलमल्पीयोऽनुभवति । कारणता न वा, अपादानात् । न तु
शुभस्य दुःखमशुभस्य वा सुखं फलं भवितुमर्हति । अथापि तपसः शक्त्या
शक्तिसङ्करेण तापक्लेशमात्रफलेन तानि हीयन्ते । तपःशक्त्या कर्मणां संक्षयेण
वा जन्माभावः, यच्च किञ्चिदवशिष्टं तत् क्लेशात् कुतश्चित् केशोल्लुञ्चनादेः
१ जैनानामिति शेषः । २. अतो—रा० ।

९४ प्रमाणवार्त्तिके
यदिष्टमपरं क्लेशात् तत् तपः क्लेश एव चेत् ॥ २७९ ॥
तत् कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः सङ्करादिकम् ।
उत्पत्सुदोषनिर्घाताद् येऽपि दोषविरोधिनः ॥ २८० ॥
तज्जे कर्मणि शक्ताः स्युः कृतिहानिः कथं भवेत् !
दोषा न कर्मणो दुष्टः करोति न विपर्ययात् ॥ २८१ ॥
मिथ्याविकल्पेन विना नाभिलाषः सुखादपि ।
क्षीयते, कर्मक्षयाच्च मुक्तिः ? अत्राह—हीयेताशेषमक्लेशलेशतः । यदि
तपसा कर्मक्षयोऽशेषं कर्म हीयेताक्लेशतो विनैव केशोल्लुञ्चनादिदुःखतः कर्मणः
क्षीणत्वाद् । यथा नारकादि दुःखं न भवति तथाऽल्पीयोऽपि न स्यात् । शक्ति-
साङ्कर्येऽपि लेशतः सन्तापक्लेशात् केवलात् कर्म हीयेत । न दुःखान्तरानुबन्धी
संसारप्रबन्धः तपस्विनः स्यात् ।
तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयश्च तदा वक्तुं शक्यो यदि स्यादिष्टं
क्लेशादपरमन्यत् तपः, नान्यथा । क्लेश एव चेत् तत् तपः । क्लेशरूपं
तपःकर्मफलं ( तपोऽवशेषितस्य कर्मणः फलमिष्टम् ) इत्यस्मात् कर्मफल-
भूतात् तपसः शक्तेः संकरादिकं न युक्तम् । आदिशब्दात् संक्षयश्च । तस्य
मते तु—उत्पित्सोस्तृष्णादेर्दोषस्य निर्घातात् येऽपि दोषविरोधिनो
नैरात्म्याभ्यासादय उपायाः, तज्जे तृष्णादिदोषप्रभवे कर्मणि कारणवारणद्वारेण
व्याहन्तुं शक्ता न; प्राग्जनिते तस्योत्पन्नत्वात् । अतः कृतस्य कर्मणो हानिः
कथं भवेत् !
ननु यथा दोषेभ्यः कर्म तथा कर्मणो दोषाश्च भवन्तीत्यक्षीणकर्मणो न
स्यात् मुक्तिः ? इत्याह—दोषा न कर्मणो भवन्ति; किन्तु दोषैर्दुष्टः प्राणी
कर्मकरो भवति, न विपर्ययात् नादुष्टः कर्म करोति, नैरात्म्यदर्शिनस्तृष्णाभावात्
क्वचित् प्रवृत्तिनिवृत्त्यसम्भवात् ॥ २७८-२८१ ॥
ननु कर्मणः शुभात् सुखम्, सुखादभिलाषः, अभिलाषाच्च राग इति
कर्मणो दोषजन्म ? इत्याह—यश्च सुखादप्यभिलाषो रागहेतुर्दृश्यते, स च
मिथ्याविकल्पेन विना स्थिरसुखमदीयाहङ्कारविकल्पनमन्तरेण न भवतीत्य-

प्रमाणसिद्धिः ९५
तायात् तत्त्वस्थिराशेषज्ञानसाधनम् ॥ २८२ ॥
बोधार्थत्वाद् गमेः;
बाह्यशैक्षाशैक्षाधिकस्ततः ।
परार्थज्ञानघटनं तस्मात् तच्छासनं ततः ॥ २८३ ॥
योनिशोमनस्कार एव दोषहेतुः, न कर्म; ततः सत्यपि कर्मण्युन्मूलितात्मदृष्टयो
निर्दोषा निर्वान्ति । निर्वाणञ्च दुःखनिरोधलक्षणम् । दुःखं परिज्ञाय तत्समुदयं
मार्गभावनया प्रहाय प्राप्यते, नान्यथेति चतुःसत्यप्रकाशक एव मुमुक्षूणामुपास्य
इति तायित्वमुक्तम् ।
तदेवमनुलोमतः 'प्रमाणभूताय' इत्यादि पञ्च पदानि व्याख्याय प्रति-
लोमतो लिङ्गलैङ्गिकत्वं दर्शयन्नाह—तायाच्चतुःसत्यप्रकाशलक्षणात् लिङ्गात् तत्त्व-
स्थिराशेषविशेषज्ञानस्य त्रिगुणस्य सुगतत्वस्य साधनं सिद्धिः । तत्त्वस्य
क्षणिकनैरात्म्यस्य ज्ञानात् प्रशस्तम् ॥ २८२ ॥
अपुनरावृत्त्या च स्थिरं निःशेषं विशेषज्ञानं त्रिगुणं सुगतत्वं बोधार्थत्वाद्
गमेर्गतशब्दः प्रकृतिः । न हि संवादिनोऽसाक्षात्कृतस्यार्थस्य उपदेशः शक्य-
क्रियः । न चानुमानेन ज्ञातस्योपदेश इति युक्तमुक्तम्; क्षणिकत्वनैरात्म्यादि-
विषयस्यानुमानस्य भगवदुपदेशमन्तरेणोत्पत्तिबीजाभावात् अगृहीतोपदेशानाम-
भावात् । न च नित्यपरोक्षस्यार्थस्य स्थैर्यादिविपर्ययाध्यवसायिनः कश्चिन्निश्चयो-
ऽस्ति । तस्मात् प्रमाणसंवादिनः परोक्षार्थस्योपदेशस्तत्साक्षात्कारपूर्वक एवेति युक्तं
तायित्वात् सुगतत्वानुमानं भगवतः । स च भगवान् तायः सुगतत्वात् त्रिगुणात्
गुणानुक्रमेण ।
बाह्यशैक्षाशैक्षेभ्योऽधिकः ये लौकिकभावनामार्गेण वीतरागा बाह्या अतत्त्व-
दर्शिनस्तेभ्यः तत्त्वदर्शित्वादधिकः । ये शैक्षाः अबाह्याः परिहाणिधर्माणस्तेभ्यो-
ऽपुनरावृत्त्या, ये चाशैक्षाः श्रावका अप्रहीणक्लेशवासना असाक्षात्कृतसर्वाकार-
वस्तवस्तेभ्यो निःशेषप्रतीत्या । ( ततः ) तस्मात् सुगतत्वात् शासनं शास्तृत्व-
मनुमीयते ।
किं पुनः शासनम् ? इत्याह—तच्छासनं कारणे कार्योपचारात् परार्थं

९६ प्रमाणवार्त्तिके
दयापरार्थतन्त्रत्वम्;
सिद्धार्थस्याविरामतः ।
दयया श्रेय आचष्टे;
ज्ञानात् सत्यं ससाधनम् ॥ २८४ ॥
तच्चाभियोगवान् वक्तुं यतस्तस्मात् प्रमाणता ।
७. संवादकत्वाद् भगवान् प्रमाणम्
उपदेशतथाभावस्तुतिस्तदुपदेशतः ॥ २८५ ॥
यज्ज्ञानं सुगतत्वं तदर्थं घटनं व्यायामः बुद्धत्वसाधनमार्गाभ्यास इत्यर्थः । न
ह्युपायमन्तरेणोपेयसम्भवः । ततः शासनाद् दयापरार्थतन्त्रत्वं परार्थप्रधानत्वं
जगद्धितैषित्त्वमनुमीयते इत्यर्थः ।
ननु नावश्यं कारुणिकस्य मोक्षमार्गाभ्यासः, स्वार्थबुद्ध्यापि बाह्यानामिव
सम्भवात्, तत् कथमुपायाभ्यासाद् दयानुमानम् ? इत्याह—सिद्धार्थस्य निष्पन्न-
मोक्षलक्षणात्मसंवादस्यापि सुगतस्य खङ्गादिवत् परार्थक्रियातोऽविरामतोऽनिवृत्तेः
फलावस्थायां दयासद्भावाद्धेत्ववस्थायामपि तस्यास्तित्वमनुमानञ्च ।
जगद्धितैषित्त्वस्य सुगतत्व-शास्तृत्व-तायित्वसहितस्य प्रामाण्यसाधनत्वमाह—
यतो दयया जगद्धितैषित्त्वेन श्रेय आचष्टे । निर्दयस्तु विसंवादनाभि-
प्रायोऽपि ब्रूयात् ।
सदयोऽप्यभूतज्ञो वक्ति ? इत्याह—ज्ञानात् सुगतत्वात् भूतमाचष्टे ।
तच्च ( सत्यं ) ज्ञानं ससाधनं विद्यमानोपायाभ्यासं विद्यमानशास्तृत्वमित्यर्थः
॥ २८३-२८४ ॥
तच्च सत्यचतुष्टयं विनेयानां वक्तुमभियोगः सादरसततप्रवृत्तिः, तद्वान्
तायी चेत्यर्थः । तस्मात् कारुणिकत्वात्, सुगतत्वात्, शास्तृत्वात्, तायित्वाच्च
भगवतः प्रमाणता । यथोपदर्शितार्थसंवादकता, अन्यैरज्ञातचतुःसत्यार्थप्रकाशकता
वाऽनुमीयत इत्यर्थः । एवं चानुमानानुमेयव्यवहारे स्थिते प्रामाण्यात् तायित्वं
हितैषित्त्वादुपायाभ्यासाच्च सुगतत्वं भवतीत्युक्तम् ।
कस्मात् पुनरनेकगुणसम्भारसम्भवेऽपि प्रामाण्येनैव भगवतः स्तुतिः ?
इत्याह—उपदेशस्य तथाभावः संवादकत्वं प्रामाण्यम्, तेन स्तुतिराचार्येण

प्रमाणसिद्धिः ९७
प्रमाणतत्त्वसिद्धयर्थम्;
अनुमानेऽप्यवारणात् ।
प्रयोगदर्शनाद् वाऽस्य; 'यत् किञ्चिदुदयात्मकम्॥ २८६॥
निरोधधर्मकं सर्वं तद्' इत्यादावनेकधा ।
अनुमानाश्रयो लिङ्गमविनाभावलक्षणम् ॥
व्याप्तिप्रदर्शनाद्धेतोः साध्येनोक्तञ्च तत् स्फुटम् ॥ २८७॥
कृता । तस्य भगवत उपदेशतः प्रमाणस्य तत्त्वं लक्षणम्, तत्सिद्धयर्थं
भगवद्देशनायाः प्रमाणविनिश्चयः, नोत्प्रेक्षामात्रेणेत्याख्यातुमित्यर्थः ।
ननु "नीलसमङ्गी पुरुषो नीलं जानाति, नो तु नीलम्" (वि० का० पा०)
इति ब्रुवता भगवता प्रत्यक्षं दर्शितम्, अनुमानं नोक्तम्, कथमागमात् प्रत्ये-
तव्यम् ? इत्याह—अनुमानेऽप्यवारणादिष्टेर्दर्शिता। "शून्याः परप्रवादाः"
( ) इत्यादिना शब्दादेरेव निषेधात् । प्रयोगस्य परार्थानुमानरूपस्य
दर्शनाद्वाऽऽगमेऽस्यानुमानस्य निर्देशः कृत एव भगवता ।
तमेव प्रयोगमाह—"यत्किञ्चिदुदयात्मकं तत्सर्वं निरोधधर्मकम्" (म० व० १.
७.१६) इत्यादावागमवाक्येऽनेकधा स्वभावादिलिङ्गनमनेकप्रकारमनुमानं दृश्यते ।
कथं पुनरनेनानुमानमुक्तम् ? इत्याह—अनुमानस्याश्रयः कारणं लिङ्गं
वक्तव्यम्; अनुमाननिर्देशार्थमन्यथाऽशक्यत्वात् । किं लक्षणम् ? इत्याह—
अविनाभावः साध्याव्यभिचारित्वम्, तल्लक्षणं यस्य तत्तथा ।
स चाविनाभावो लिङ्गं लक्षणं हेतोरुदयधर्मकत्वस्य साध्येन निरोधधर्म-
कत्वेन व्याप्तेः प्रदर्शनात् "यत्किञ्चिदुदयधर्मकं तत् सर्वं निरोधधर्मकम्"
( म. व. १. ७. १६ ) इत्यादिना स्फुटः प्रव्यक्तो दर्शित इत्यनुमानप्रामाण्य-
निर्देशोऽपि भगवदुपज्ञमेव । तदेवं भगवानेव प्रमाणभूतस्तायी मुमुक्षुभिरुपास्यो
नेतर इति दर्शनार्थमाचार्येण तस्य स्तुतिरुक्तेति युक्तम् ॥ २८५-२८७ ॥
आचार्यश्रीमनोरथनन्दिकृतायां प्रमाणवार्त्तिकवृत्तौ प्रथमः परिच्छेदः
प्र० वा० : ७

प्रत्यक्षनामा
द्वितीयः परिच्छेदः
प्रमाणस्य द्वैविध्यप्रदर्शनपूर्वकं
तत्र संख्याविप्रतिपत्तिनिराकरणम्
मानं द्विविधं विषयद्वैविध्यात्;
प्रथमपरिच्छेदेन प्रमाणसामान्यलक्षणं व्यवस्थाप्य विशेषलक्षणमाख्यातुं
द्वितीयपरिच्छेदारम्भः ।
विप्रतिपत्तयश्चात्र संख्यालक्षणगोचरफलविषयाः सन्ति । तत्र संख्यावि-
प्रतिपत्तिनिराकरणार्थमाह— मानं द्विविधम् । यत्तत् प्रमाणमविसंवादित्वादज्ञाता-
र्थप्रकाशकत्वात् सामान्यलक्षणमुक्तम् , तद् द्विविधं प्रत्यक्षानुमानभेदेन । कस्माद् ?
विषयस्य स्वलक्षण-सामान्यलक्षणरूपतया द्वैविध्यात् । शाब्दादिकमपि हि
प्रमाणं भवत् सविषयं वक्तव्यम् । विषयश्च स्वसामान्यलक्षणादतिरिक्तो नास्ति ।
ततस्तद्विषयत्वे प्रत्यक्षानुमानतैव । नापि सामान्यविशेषात्मक एकोऽस्ति विषयः;
परस्परविरुद्धयोरेकात्म्यायोगात् ।
ननु कथं विषयद्वैविध्यसिद्धिः ? न प्रत्यक्षात्, नाप्यनुमानतः; यथाक्रमं
स्वलक्षणसामान्यलक्षणत्वादनयोः । द्वाभ्यां द्वयसिद्धिरिति चेत् ? ननु प्रत्यक्षस्य
सामान्यविषयत्वे साध्यसाधनसम्बन्धाग्रहणादनुमानमेव न स्यात् । सामान्य-
विषयत्वे च प्रत्यक्षत्वादेव तत्सिद्धेर्विफलमनुमानस्य प्रामाण्यकल्पनम् ?
अत्रोच्यते— प्रत्यक्षमपि स्वलक्षणं विषयीकुर्वत् तत्सम्भवि विजातीय-
व्यावृत्त्युपकल्पितं सामान्यं पृष्ठविकल्पेन निश्चिन्वत् तद्विषयमपि, निश्चयविषयेण
च प्रत्यक्षविषयव्यवस्था । एवं तर्हि स्वलक्षणविषयता न स्यादिति चेत् ? न;
सजातीयव्यावृत्तत्वेनापि ततो निश्चयात् । द्वे च व्यावृत्ती स्वलक्षणे स्तो निश्चीयेते च
प्रत्यक्षबलात् ।
न चैवमप्यनुमानस्य वैयर्थ्यम् । न हि सामान्यमित्येव प्रत्यक्षविषयः; परोक्षे
तस्याप्रवृत्तेः । न च यदेकदाऽपरोक्षं तत्सर्वदा तथा । स्वलक्षणं कदाचिदपरोक्ष-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ९९
शक्त्यशक्तितः ।
अर्थक्रियायाम्;
केशादिनार्थोऽनर्थाधिमोक्षतः ॥ १ ॥
सदृशासदृशत्वाच्च विषयाविषयत्वतः ।
शब्दस्यान्यनिमित्तानां भावे धीसदसत्त्वतः १ ॥ २ ॥
मध्यन्यदा परोक्षम्, एवं सामान्यमपि । ततोऽपरोक्षे सामान्ये गृहीतायां व्याप्तौ
परोक्षे तस्मिन्ननुमानप्रवृत्तिरिति न कश्चिद्विरोधः । तस्मात् प्रत्यक्षत्वाद्वा विषय-
द्वैविध्यसिद्धिः, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वेत्युभयथाप्युपपन्नम् ।
विषयद्वैविध्यमेव कस्माद् ? इत्याह—शक्त्यशक्तितोऽर्थक्रियायाम् ।
स्वलक्षणस्यार्थक्रियाशक्तत्वात्, विजातीयव्यावृत्त्युपकल्पितस्य च सामान्यस्याशक्त-
त्वाद् विषयद्वैविध्यम् । न ह्येकस्य विरुद्धाविमौ धर्मौ युज्येते । यद्यनर्थक्रियाकारि
सामान्यम्, केशोण्डुकज्ञानप्रतिभासि केशाद्यपि सामान्यं स्यात् ? न केशादिरर्थः
सामान्यरूपः, अनर्थाधिमोक्षतः । यत्र हि व्यवहर्तॄणामर्थाध्यवसायः सोऽर्थः
स्वलक्षणं सामान्यं वा स्यात् । यत्र पुनरर्थबुद्धिरेव नास्ति स कथं सामान्य-
मुच्यताम् ! ॥ १ ॥
तथा सदृशासदृशत्वाच्च विषयद्वैविध्यम् । सदृशं सामान्यम्; सर्वव्यक्ति-
साधारणत्वात् । असदृशं स्वलक्षणम्; सर्वतो व्यावृत्तत्वात् । अनयोश्चान्योन्य-
व्यवच्छेदरूपत्वात् न राश्यन्तरम् । ततो यदि कल्प्यमानं सदृशम्, तदा सामान्यमेव
तत् । अथासदृशम्, स्वलक्षणमेवेति द्वैविध्यमेव विषयस्य ।
तथा शब्दस्य विषयाविषयत्वतश्च द्वैविध्यम् । शब्दस्य विषयः
सामान्यम्, अविषयः स्वलक्षणम् । न च शब्दविषयाभ्यामन्योऽस्ति। सर्वस्य
संग्रहात् द्वैविध्यमेव ।
तथा विषयादन्येषां निमित्तानां मनस्कारवत् साद्गुण्यसंकेतग्रहणानां
भावे ग्राहिकाया धियः सामान्ये सत्त्वात् स्वलक्षणे चाभावात् विषयद्वैविध्यम् ।
यत्र विषयव्यतिरिक्तनिमित्तसद्भावे भवति बुद्धिः, तत् सामान्यम् । यत्र तु न भवति,
१. धीः० सदसत्त्वतः—रा० ।

१०० प्रमाणवार्त्तिके
सत्यद्वयविचारः
अर्थक्रियासमर्थं यत् तदत्र परमार्थसत् ।
अन्यत् संवृतिसत् प्रोक्तम्; ते स्वसामान्यलक्षणे ॥ ३ ॥
सामान्यतत्कल्पनानिरासः
अशक्तं सर्वमिति चेद् बीजादेरङ्कुरादिषु ।
दृष्टा शक्तिः;
मता सा चेत् संवृत्या;
तत् स्वलक्षणम् । प्रकारान्तरञ्च न सम्भवतीति बुद्धिविषयाविषयत्वे सामान्य-
स्वलक्षणतैवेति द्वैविध्यमेव विषयस्य ॥ २ ॥
तदेवार्थक्रियासामर्थ्यादिकं स्वलक्षणादौ योजयन्नाह—अर्थक्रियायां
ज्ञानादिकायां स्वरूपोपधानेन समर्थं यत्, तदत्र वस्तुविचारे परमार्थसत् । एवं
यदसद्दृशं शब्दाविषयोऽन्यनिमित्तभावे ज्ञानाभावश्च, तत् परमार्थसत् । अतोऽन्यद-
शक्तं सदृशं शब्दविषयः, अन्यनिमित्तभावे बुद्धेर्विषयश्च तत् संवृतिसत् प्रोक्तम्;
कल्पनामात्रव्यवहार्यत्वात् । ते परमार्थसंवृती स्वसामान्यलक्षणे स्वलक्षण-
सामान्यलक्षणे इष्टे ॥ ३ ॥
सर्वसमर्थकारित्वेनेष्टमशक्तम् न किञ्चित् कर्तुं समर्थमिति चेत् ? बीजादेः
कारणाभिमतस्याङ्कुरादौ कार्यसम्मते दृष्टा शक्तिर्जननलक्षणा बीजान्वयव्यतिरेका-
नुविधाय्यङ्कुरो दृश्यते। इदमेव कारणस्य शक्तत्वं यत् प्रागदृष्टस्य तद्भाव एव भावः।
सा शक्तिः संवृत्या मता चेत्। कार्यकारणभावो हि व्यवहारमात्रतः सिद्धः,
न परमार्थतः । न तावत् प्रत्यक्षं तद्ग्रहणसमर्थम् ; बीजाङ्कुरग्राहिणोः प्रत्यक्षयोः
स्वविषयमात्रव्यवस्थापनात् केनान्वयव्यतिरेकग्रहणम् ! क्रमेण द्वयोर्गृहीतयोस्तद्-
बलभाविना स्मरणेन ग्रहणमिति चेत् ?
ननु केनान्वयव्यतिरेकौ गृहीतौ ? न प्रत्येकम् ; बीजाङ्कुरज्ञानाभ्यां स्वस्व-
विषयग्रहणात् । नापि द्वाभ्याम् ; ज्ञानयोर्ज्ञेययोश्च साहित्याभावात् । असाहित्ये
बीजाङ्कुरमात्रस्य ग्रहणम्, नान्वयव्यतिरेकयोः । क्रमग्रहणमेव कार्यकारणभावग्रह-
णम्, तत्तु घटकुलालयोरप्यस्ति इति चेत् ? न च क्रमोऽपि केनचिच्छक्यग्रहणः;

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १०१
ऽस्तु यथा तथा ॥ ४ ॥
प्रतियोग्यवेदनात् । पूर्वापरग्रहणमत एव नास्ति; स्वज्ञानेन वर्तमानताग्रहणाच्च ।
कार्यकाले च कारणं पूर्वमुच्यते, तदा च तदेव नास्ति । तदेतन्मृतस्यारोग्यम् ।
अथ यदैव बीजं तदैवाङ्कुरात् पूर्वम्; न तु पश्चाद् अस्य पूर्वत्वं सम्भवति ।
नन्वेवं पूर्वतया प्रतिभासोऽस्य प्राप्तः, न चैतदस्ति, अङ्कुरराहित्यं१
पूर्वत्वम्, तच्च गृह्यत एवेति चेत् ? तादृशं पूर्वत्वमन्येषामप्यस्तीति तेऽपि कार-
णानि स्युः ! किञ्च—पूर्वत्वं वर्तमानकालात् प्राग्भावित्वमुच्यते, तद्यदि वस्तुनो
रूपं तदा वर्तमानं कदापि न स्यात्; वर्तमानतात्प्राग्भावित्वयोर्विरोधात् ।
स्यादेतद् — अङ्कुरवर्तमानतायाः प्राग्भावित्वं पूर्वत्वम्, तच्च बीजस्य वर्त-
मानत्वेनाविरुद्धमिति न तस्याभावः ? एवं तर्हि बीजग्रहणे पूर्वताग्रहणं प्राप्तम् ।
न च बीजस्वरूपमिव पूर्वतामपि तद्ग्राहिणि ज्ञाने कश्चिदुपलभते ।
नन्वापेक्षिकमिदं पूर्वत्वम्, प्रतियोगिनोऽप्रतीतौ कथं प्रतीयेताम् ? यद्येवम्,
वस्तुतो२ नेदं केवलं भावान्तरापेक्षया व्यवह्रियत इत्यायातम् । न हि वस्तुरूपं
सति वस्तुनि नास्ति, यच्चास्ति तेन वस्तुरूपावभासिनि ज्ञाने प्रतिभासित-
व्यमेव; अन्यथा ज्ञानज्ञेययोर्विषयविषयितैव न स्यात् । तस्मान्नाध्यक्षात् कार्य-
कारणताग्रहः । अतश्च नानुमानादपि । न हि सर्वदा परोक्षेऽर्थेऽनुमानप्रवृत्तिः;
व्याप्तिग्रहणपूर्वकत्वात् तस्य । नापि प्रत्यक्षबलभावि स्मरणं तद्ग्रहणप्रवणम् । न
हि तत् स्वतन्त्रं प्रमाणम्, किन्तु प्रमाणव्यापारव्यवस्थापकम् । यदि यथानुभवं
प्रवर्त्तते, नान्यथा । न च कार्यकारणभावानुभवो भूत इत्युक्तम् । अतः स्मरणत्व-
मप्यस्य नास्ति; अनुभूतविकल्पस्य स्मरणत्वात् । ततो विकल्पमात्रमेतत्, न ततो
वस्तुव्यवस्थेति संवृत्यैवाविचारितरमणीयया कार्यकारणभावव्यवहारः, न परमार्थतः ।
अस्तु यथा तथा । सांवृतमपि कार्यकारणभावमाश्रित्य साध्यसाधना-
दिव्यवहारसंवादसम्प्रत्ययात् समाप्तो लोकव्यवहारः । सांव्यवहारिकञ्च प्रमाणं
तावतैव सुस्थम् ॥ ४ ॥
१. अङ्कुरसाहित्यं —रा० । २. वस्तुनो —रा० ।

१०२ प्रमाणवार्त्तिके
सामान्यविचारः
सास्ति सर्वत्र चेद् बुद्धेरन्वयव्यतिरेकयोः ।
सामान्यलक्षणेऽदृष्टेः चक्षूरूपादिबुद्धिवत् ॥ ५ ॥
एतेन समयाभोगाद्यन्तरङ्गानुरोधतः ।
घटोत्क्षेपणसामान्यसंख्यादिषु धियो गताः ॥ ६ ॥
केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः ।
सार्थक्रिया सर्वत्र स्वलक्षणे सामान्येऽप्यस्ति चेत् ? न सामान्यलक्षणे ।
अस्तु तावदन्यस्य कार्यस्य बुद्धेरप्यन्वयव्यतिरेकयोरदृष्टेः । अन्त्यं हि
भावानां कार्यं बुद्धिः । सापि यदन्वयव्यतिरेकौ नानुविधत्ते, तस्य कुतोऽर्थ-
क्रिया ! प्रत्यक्षं तावन्न सामान्यविषयम् ; स्वलक्षणमात्रस्य प्रतिभासनात् । घट
इत्यादिविकल्पबुद्धिस्तु सामान्यावसायात् तद्विषया । सापि समयाभोगादिमात्रा-
दुत्पत्तेर्न सामान्यान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी, चक्षूरूपादिबुद्धिवत् चक्षूरूपादिज-
बुद्धेः चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकानुविधानमिव सामर्थ्ये सति भावाद् एकापायेऽप्य-
भावाच्च । नैवं सामान्यबुद्धिराभोगमात्रादुत्पत्तेः ॥ ५ ॥
एतेन सामान्यस्य ज्ञानमात्रकार्येऽप्यसामर्थ्यकथनेन समयाभोगादेरन्त-
रङ्गस्यानुरोधतः । घटोऽवयवि द्रव्यम्, उत्क्षेपणं कर्म, सामान्यं संख्या,
गुणः समवायः, आदिशब्दात् संयोगविभागादयः, तेषु या धियो विकल्पिका
भवन्ति ता गता व्याख्याताः । न हि रूपाद्यतिरिक्तं द्रव्यम् । अपरापरदेशि-
जन्यहस्तादिक्षणाद् भिन्नं कर्म, व्यक्तिव्यतिरेकि सामान्यं प्रत्यक्षबुद्धाववभासते ।
विकल्पबुद्धिस्तु कल्पिका । सा च संकेतसंस्कारप्रबोधमात्रभाविनी, नार्थाधीनेति
न तेषां सामर्थ्यं समर्थयति ॥ ६ ॥
ननु यद्यर्थनिरपेक्षाणामन्यनिमित्तानां भावे यत्र बुद्धिस्तत्सामान्यम्, तदा
तैमिरिकबुद्धिप्रतिभासिनः केशादयोऽपि सामान्यं स्युः; तेष्वपि धियोऽर्थनिरपेक्ष-
चक्षुरादिमात्रनिमित्तत्वाद् ? इत्याह—केशादयस्तैमिरिकप्रतिभासिनो न सामा-
न्यम् ; अनर्थाभिनिवेशतः । न हि तेषु विषयबुद्धिर्व्यवहारिणाम् । विषये च
सामान्यचिन्तेयम् । यदि ज्ञेयत्वेनाध्यवसायाभावान्न सामान्यम्, तदाऽभावो-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १०३
ज्ञेयत्वेन ग्रहाद् दोषो नाभावेषु प्रसज्यते ॥ ७ ॥
तेषामपि तथाभावेऽप्रतिषेधात्;
स्फुटाभता ।
ज्ञानरूपतयार्थत्वात्;
केशादीति मतिः पुनः ॥ ८ ॥
सामान्यविषया; केशप्रतिभासमनर्थकम् ।
ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते ? ॥ ९ ॥
ऽप्यनुपलब्धिविषयः सामान्यं न स्याद्, ततश्चानुपलब्धिरनुमानं न भवेदित्याह—
नाभावेषु सामान्यरूपत्वाभावदोषः प्रसज्यते; ज्ञेयत्वेन ग्रहात् । यद्यप्य-
भावेऽर्थरूपताया अध्यवसायो नास्ति, ज्ञेयतया त्वस्ति लोकस्य । तच्च ज्ञेयं
यदर्थकारि तत् सामान्यमेव ॥ ७ ॥
यदि तु तेषां तैमिरिकगम्यानां केशादीनामपि तथाभावे ज्ञानान्तरेण
ज्ञेयत्वे समानरूपतेष्यते, तदाऽप्रतिषेधादिष्टमेवास्माकम् । तैमिरिकज्ञानगम्याः
केशादय इति यदा बुद्धयन्तरेण परामृश्यन्ते, तदा केशादयो ज्ञेयत्वेन सामान्य-
मिष्टा एव ।
यदि तैमिरिकदृष्टाः केशादयो न वस्तु, तदा स्फुटाभता न स्याद् ?
इत्याह—ज्ञानरूपतया ज्ञानाकारतया केशादीनामर्थत्वात् । स्वलक्षणत्वात्
स्फुटाभता ।
यदि ज्ञानाकारतया केशादयः स्वलक्षणम्, तदा सामान्यं कथम् ? इत्याह—
केशादीति पुनर्विकल्पिका मतिः तैमिरिकोपलब्धकेशाद्यध्यवसायिनी सामान्य-
विषया । अयमर्थः—तैमिरिकदृष्टं केशादि सामान्यरूपेण व्यवसन्ती विकल्पिका
बुद्धिरध्यवसायेन विषयेण सामान्यविषया । तैमिरिकधीस्तु स्वलक्षणविषया;
बुद्ध्याकारस्य स्वलक्षणत्वात् ॥ ८ ॥
किं तर्हि निर्विषयम् ? इत्याह—तैमिरिककेशप्रतिभासं ज्ञानमनर्थकम्;
बाह्यकेशाभावात् ।
ननु ज्ञानरूपतयार्थत्वे केशादीति विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनि सामान्ये
स्वलक्षणता प्रसज्यते चेत् ? ॥ ९ ॥