प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१०० प्रमाणवार्त्तिके
सत्यद्वयविचारः
अर्थक्रियासमर्थं यत् तदत्र परमार्थसत् ।
अन्यत् संवृतिसत् प्रोक्तम्; ते स्वसामान्यलक्षणे ॥ ३ ॥
सामान्यतत्कल्पनानिरासः
अशक्तं सर्वमिति चेद् बीजादेरङ्कुरादिषु ।
दृष्टा शक्तिः;
मता सा चेत् संवृत्या;
तत् स्वलक्षणम् । प्रकारान्तरञ्च न सम्भवतीति बुद्धिविषयाविषयत्वे सामान्य-
स्वलक्षणतैवेति द्वैविध्यमेव विषयस्य ॥ २ ॥
तदेवार्थक्रियासामर्थ्यादिकं स्वलक्षणादौ योजयन्नाह—अर्थक्रियायां
ज्ञानादिकायां स्वरूपोपधानेन समर्थं यत्, तदत्र वस्तुविचारे परमार्थसत् । एवं
यदसद्दृशं शब्दाविषयोऽन्यनिमित्तभावे ज्ञानाभावश्च, तत् परमार्थसत् । अतोऽन्यद-
शक्तं सदृशं शब्दविषयः, अन्यनिमित्तभावे बुद्धेर्विषयश्च तत् संवृतिसत् प्रोक्तम्;
कल्पनामात्रव्यवहार्यत्वात् । ते परमार्थसंवृती स्वसामान्यलक्षणे स्वलक्षण-
सामान्यलक्षणे इष्टे ॥ ३ ॥
सर्वसमर्थकारित्वेनेष्टमशक्तम् न किञ्चित् कर्तुं समर्थमिति चेत् ? बीजादेः
कारणाभिमतस्याङ्कुरादौ कार्यसम्मते दृष्टा शक्तिर्जननलक्षणा बीजान्वयव्यतिरेका-
नुविधाय्यङ्कुरो दृश्यते। इदमेव कारणस्य शक्तत्वं यत् प्रागदृष्टस्य तद्भाव एव भावः।
सा शक्तिः संवृत्या मता चेत्। कार्यकारणभावो हि व्यवहारमात्रतः सिद्धः,
न परमार्थतः । न तावत् प्रत्यक्षं तद्ग्रहणसमर्थम् ; बीजाङ्कुरग्राहिणोः प्रत्यक्षयोः
स्वविषयमात्रव्यवस्थापनात् केनान्वयव्यतिरेकग्रहणम् ! क्रमेण द्वयोर्गृहीतयोस्तद्-
बलभाविना स्मरणेन ग्रहणमिति चेत् ?
ननु केनान्वयव्यतिरेकौ गृहीतौ ? न प्रत्येकम् ; बीजाङ्कुरज्ञानाभ्यां स्वस्व-
विषयग्रहणात् । नापि द्वाभ्याम् ; ज्ञानयोर्ज्ञेययोश्च साहित्याभावात् । असाहित्ये
बीजाङ्कुरमात्रस्य ग्रहणम्, नान्वयव्यतिरेकयोः । क्रमग्रहणमेव कार्यकारणभावग्रह-
णम्, तत्तु घटकुलालयोरप्यस्ति इति चेत् ? न च क्रमोऽपि केनचिच्छक्यग्रहणः;