प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षनामा
द्वितीयः परिच्छेदः
प्रमाणस्य द्वैविध्यप्रदर्शनपूर्वकं
तत्र संख्याविप्रतिपत्तिनिराकरणम्
मानं द्विविधं विषयद्वैविध्यात्;
प्रथमपरिच्छेदेन प्रमाणसामान्यलक्षणं व्यवस्थाप्य विशेषलक्षणमाख्यातुं
द्वितीयपरिच्छेदारम्भः ।
विप्रतिपत्तयश्चात्र संख्यालक्षणगोचरफलविषयाः सन्ति । तत्र संख्यावि-
प्रतिपत्तिनिराकरणार्थमाह— मानं द्विविधम् । यत्तत् प्रमाणमविसंवादित्वादज्ञाता-
र्थप्रकाशकत्वात् सामान्यलक्षणमुक्तम् , तद् द्विविधं प्रत्यक्षानुमानभेदेन । कस्माद् ?
विषयस्य स्वलक्षण-सामान्यलक्षणरूपतया द्वैविध्यात् । शाब्दादिकमपि हि
प्रमाणं भवत् सविषयं वक्तव्यम् । विषयश्च स्वसामान्यलक्षणादतिरिक्तो नास्ति ।
ततस्तद्विषयत्वे प्रत्यक्षानुमानतैव । नापि सामान्यविशेषात्मक एकोऽस्ति विषयः;
परस्परविरुद्धयोरेकात्म्यायोगात् ।
ननु कथं विषयद्वैविध्यसिद्धिः ? न प्रत्यक्षात्, नाप्यनुमानतः; यथाक्रमं
स्वलक्षणसामान्यलक्षणत्वादनयोः । द्वाभ्यां द्वयसिद्धिरिति चेत् ? ननु प्रत्यक्षस्य
सामान्यविषयत्वे साध्यसाधनसम्बन्धाग्रहणादनुमानमेव न स्यात् । सामान्य-
विषयत्वे च प्रत्यक्षत्वादेव तत्सिद्धेर्विफलमनुमानस्य प्रामाण्यकल्पनम् ?
अत्रोच्यते— प्रत्यक्षमपि स्वलक्षणं विषयीकुर्वत् तत्सम्भवि विजातीय-
व्यावृत्त्युपकल्पितं सामान्यं पृष्ठविकल्पेन निश्चिन्वत् तद्विषयमपि, निश्चयविषयेण
च प्रत्यक्षविषयव्यवस्था । एवं तर्हि स्वलक्षणविषयता न स्यादिति चेत् ? न;
सजातीयव्यावृत्तत्वेनापि ततो निश्चयात् । द्वे च व्यावृत्ती स्वलक्षणे स्तो निश्चीयेते च
प्रत्यक्षबलात् ।
न चैवमप्यनुमानस्य वैयर्थ्यम् । न हि सामान्यमित्येव प्रत्यक्षविषयः; परोक्षे
तस्याप्रवृत्तेः । न च यदेकदाऽपरोक्षं तत्सर्वदा तथा । स्वलक्षणं कदाचिदपरोक्ष-