प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ९९
शक्त्यशक्तितः ।
अर्थक्रियायाम्;
केशादिनार्थोऽनर्थाधिमोक्षतः ॥ १ ॥
सदृशासदृशत्वाच्च विषयाविषयत्वतः ।
शब्दस्यान्यनिमित्तानां भावे धीसदसत्त्वतः १ ॥ २ ॥
मध्यन्यदा परोक्षम्, एवं सामान्यमपि । ततोऽपरोक्षे सामान्ये गृहीतायां व्याप्तौ
परोक्षे तस्मिन्ननुमानप्रवृत्तिरिति न कश्चिद्विरोधः । तस्मात् प्रत्यक्षत्वाद्वा विषय-
द्वैविध्यसिद्धिः, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वेत्युभयथाप्युपपन्नम् ।
विषयद्वैविध्यमेव कस्माद् ? इत्याह—शक्त्यशक्तितोऽर्थक्रियायाम् ।
स्वलक्षणस्यार्थक्रियाशक्तत्वात्, विजातीयव्यावृत्त्युपकल्पितस्य च सामान्यस्याशक्त-
त्वाद् विषयद्वैविध्यम् । न ह्येकस्य विरुद्धाविमौ धर्मौ युज्येते । यद्यनर्थक्रियाकारि
सामान्यम्, केशोण्डुकज्ञानप्रतिभासि केशाद्यपि सामान्यं स्यात् ? न केशादिरर्थः
सामान्यरूपः, अनर्थाधिमोक्षतः । यत्र हि व्यवहर्तॄणामर्थाध्यवसायः सोऽर्थः
स्वलक्षणं सामान्यं वा स्यात् । यत्र पुनरर्थबुद्धिरेव नास्ति स कथं सामान्य-
मुच्यताम् ! ॥ १ ॥
तथा सदृशासदृशत्वाच्च विषयद्वैविध्यम् । सदृशं सामान्यम्; सर्वव्यक्ति-
साधारणत्वात् । असदृशं स्वलक्षणम्; सर्वतो व्यावृत्तत्वात् । अनयोश्चान्योन्य-
व्यवच्छेदरूपत्वात् न राश्यन्तरम् । ततो यदि कल्प्यमानं सदृशम्, तदा सामान्यमेव
तत् । अथासदृशम्, स्वलक्षणमेवेति द्वैविध्यमेव विषयस्य ।
तथा शब्दस्य विषयाविषयत्वतश्च द्वैविध्यम् । शब्दस्य विषयः
सामान्यम्, अविषयः स्वलक्षणम् । न च शब्दविषयाभ्यामन्योऽस्ति। सर्वस्य
संग्रहात् द्वैविध्यमेव ।
तथा विषयादन्येषां निमित्तानां मनस्कारवत् साद्गुण्यसंकेतग्रहणानां
भावे ग्राहिकाया धियः सामान्ये सत्त्वात् स्वलक्षणे चाभावात् विषयद्वैविध्यम् ।
यत्र विषयव्यतिरिक्तनिमित्तसद्भावे भवति बुद्धिः, तत् सामान्यम् । यत्र तु न भवति,
१. धीः० सदसत्त्वतः—रा० ।