प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ९५
तस्मात् तत्कारणाबाधी विधिस्तं बाधते कथम् ।
परापरप्रार्थनातो विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४९ ॥
इन्द्रियादौ पृथग्भूतमात्मानं वेत्त्ययं जनः ।
तस्मान्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः स्निह्यन् स आत्मनि ॥ २५० ॥
उपलम्भान्तरङ्गेषु प्रकृत्यैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात् तु यो दुःखान्निर्वेदो द्वेष ईदृशः ॥ २५१ ॥
न वैराग्यम्;
तदाप्यस्य स्नेहोऽवस्थान्तरेषणात् ।
द्वेषस्य दुःखयोनित्वात् स तावन्मात्रसंस्थितिः ॥ २५२ ॥
तस्मात् तस्य स्नेहादेः कारणस्यात्मदर्शनस्याबाधी अबाधको विधिर्दीक्षा
दुःखभावनादिरूपः तं स्नेहादिं बाधते कथम्; कारणानिवृत्त्या कार्यनिषेधस्य
कर्तुमशक्यत्वात् ।
सांख्यास्तु मन्यन्ते—"चेतनाचेतनयोः पुरुषप्रधानयोर्यावदैक्यं मन्यते
पुरुषः, तावत् स स्नेहवान् अयुक्तश्च; भेदप्रतीतौ न स्नेहो वियुक्तश्च" इति ।
अत्राह—काणत्वादिदोषयुक्तस्य परापरस्य विशिष्टविशिष्टस्य चक्षुःशरीरादिकस्य
प्रार्थनात् । आत्मनश्चान्यस्यानभिलाषतः । तस्मात् पृथग्भूतमात्मानमयममुक्तो-
ऽपि जनो वेत्ति । तथा विनाशोत्पादबुद्धितः ॥ २४८-२४९ ॥
शरीरेन्द्रियादौ विपर्ययाच्चात्मनि भिन्नमात्मानं तेभ्यो वेत्ति । तस्मा-
न्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः; किन्त्वात्मदर्शनात् । स आत्मदर्शी स्निह्यन्नात्मनि
उपलम्भान्तरङ्गेषूपभोगसाधनेष्विन्द्रियादिषु प्रकृत्या स्वभावेनैवानुरज्यते ।
प्रत्युत्पन्नात्तु वर्तमानात् पुनर्दुःखान्निर्वेदो यः स न वैराग्यम्, किन्तु द्वेष
ईदृशः ॥ २५०-२५१ ॥
यस्मात्तदापि निर्वेदावस्थायां स्नेहोऽस्यास्ति, न च विरक्तस्य स्नेहसम्भवः,
तदस्तित्वमेव कुत इति चेत् ? अवस्थान्तरस्य दुःखहेतोर्निर्वेदकारिण्यामवस्थायां
विलक्षणस्यैषणात् । न हि स्नेहमन्तरेणैकत्यागादपरवाञ्छा; द्वेषस्य दुःखस्य