प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

९६ प्रमाणवार्त्तिके
दयापरार्थतन्त्रत्वम्;
सिद्धार्थस्याविरामतः ।
दयया श्रेय आचष्टे;
ज्ञानात् सत्यं ससाधनम् ॥ २८४ ॥
तच्चाभियोगवान् वक्तुं यतस्तस्मात् प्रमाणता ।
७. संवादकत्वाद् भगवान् प्रमाणम्
उपदेशतथाभावस्तुतिस्तदुपदेशतः ॥ २८५ ॥
यज्ज्ञानं सुगतत्वं तदर्थं घटनं व्यायामः बुद्धत्वसाधनमार्गाभ्यास इत्यर्थः । न
ह्युपायमन्तरेणोपेयसम्भवः । ततः शासनाद् दयापरार्थतन्त्रत्वं परार्थप्रधानत्वं
जगद्धितैषित्त्वमनुमीयते इत्यर्थः ।
ननु नावश्यं कारुणिकस्य मोक्षमार्गाभ्यासः, स्वार्थबुद्ध्यापि बाह्यानामिव
सम्भवात्, तत् कथमुपायाभ्यासाद् दयानुमानम् ? इत्याह—सिद्धार्थस्य निष्पन्न-
मोक्षलक्षणात्मसंवादस्यापि सुगतस्य खङ्गादिवत् परार्थक्रियातोऽविरामतोऽनिवृत्तेः
फलावस्थायां दयासद्भावाद्धेत्ववस्थायामपि तस्यास्तित्वमनुमानञ्च ।
जगद्धितैषित्त्वस्य सुगतत्व-शास्तृत्व-तायित्वसहितस्य प्रामाण्यसाधनत्वमाह—
यतो दयया जगद्धितैषित्त्वेन श्रेय आचष्टे । निर्दयस्तु विसंवादनाभि-
प्रायोऽपि ब्रूयात् ।
सदयोऽप्यभूतज्ञो वक्ति ? इत्याह—ज्ञानात् सुगतत्वात् भूतमाचष्टे ।
तच्च ( सत्यं ) ज्ञानं ससाधनं विद्यमानोपायाभ्यासं विद्यमानशास्तृत्वमित्यर्थः
॥ २८३-२८४ ॥
तच्च सत्यचतुष्टयं विनेयानां वक्तुमभियोगः सादरसततप्रवृत्तिः, तद्वान्
तायी चेत्यर्थः । तस्मात् कारुणिकत्वात्, सुगतत्वात्, शास्तृत्वात्, तायित्वाच्च
भगवतः प्रमाणता । यथोपदर्शितार्थसंवादकता, अन्यैरज्ञातचतुःसत्यार्थप्रकाशकता
वाऽनुमीयत इत्यर्थः । एवं चानुमानानुमेयव्यवहारे स्थिते प्रामाण्यात् तायित्वं
हितैषित्त्वादुपायाभ्यासाच्च सुगतत्वं भवतीत्युक्तम् ।
कस्मात् पुनरनेकगुणसम्भारसम्भवेऽपि प्रामाण्येनैव भगवतः स्तुतिः ?
इत्याह—उपदेशस्य तथाभावः संवादकत्वं प्रामाण्यम्, तेन स्तुतिराचार्येण