प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ९१
क्रियायामक्रियायाञ्च क्रिययोः सदृशात्मनः ।
ऐक्यञ्च हेतुफलयोर्व्यतिरेकस्ततस्तयोः ॥ २७० ॥
कर्तृभोक्तृत्वहानिः स्यात् सामर्थ्यं च न सिध्यति ।
अन्यस्मरणभोगादिप्रसङ्गाश्च न बाधकाः ॥ २७१ ॥
अस्मृतेः; कस्यचित् तेन ह्यनुभूतेः स्मृतोद्भवः ।
स्थिरं सुखं ममाहं चेत्यादिसत्यचतुष्टये ॥ २७२ ॥
कारणादीनां क्रमेणोत्पत्तिर्विरुध्यते; समत्वहेतुसद्भावात् सकृदुत्पादप्रसक्तेः
॥ २६८-२६९ ॥
इन्द्रियादेः क्रियायामक्रियायां च सदृशात्मनस्तुल्यरूपस्यात्मनस्तयोः
कालयोस्ते ते विरुध्येते । यद्यसौ कार्यकारणस्वभावः, तदा कार्यादेव क्रिया-
विरामोऽस्य विरुध्यते । एवमक्रियायामपि वाच्यम् । किञ्च—आत्मनः कर्मकर्तृता
हेतुत्वम्, भोक्तृत्वञ्च फलम्, ते चात्मन एकरूपस्य रूपे इति हेतुफलाभेद-
प्रसङ्गः । व्यतिरेको भेदः, तत आत्मनस्तयोः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्धर्मयोः, ततो
नैक्यप्रसङ्ग इति चेत् ? ॥ २७० ॥
एवं कर्तृत्वभोक्तृत्वहानिः स्यात्; आत्मनोऽतत्स्वभावत्वात् । तत्सम्ब-
न्धात् कर्ता भोक्ता च । अनुपकृतस्य सम्बन्धित्वेऽतिप्रसङ्गात् उपकृतत्वं
वेदितव्यम् । तच्चाशक्यसाधनं यस्मान्नित्यस्याव्यतिरेकित्वात् सामर्थ्यञ्च न
सिध्यति ।
ननु यद्यात्मा नास्ति, तदाऽन्येनानुभूतं कर्म च कृतमन्यः स्मरति भुङ्क्ते
फलमिति स्यात्, तथा चातिप्रसङ्गः ? इत्याह—अन्यस्य स्मरणभोगादिप्रस-
ङ्गाश्च न बाधका भवन्ति; अस्मृतेः कस्यचित् स्मर्तुरभावात् । एवं भोगोऽपि
नास्ति; भोक्त्रभावात् । तेन हि तस्मात् स्मर्त्रभावात् कारणाद् विषयाणामनुभूतेः
सकाशात् स्मृतिरेव स्मृतं तस्योद्भवः । वस्तुधर्मो ह्येष यदनुभवः पटीयान्
स्मरणबीजाधानद्वारेण स्मरणं जनयति । शुभाशुभचेतनाश्च संस्कारा भोगाकारं
संविदं प्रवर्त्तयन्ति । तत् किं स्मर्तृभोक्तृदुर्महेण ! तत्तदाकारः प्रतीत्यसमुत्पन्नो
बुद्धिप्रबन्ध एव केवलः, न तु संसारी नाम कश्चित् ।