प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

तत्राविरक्तस्तद्दोषे क्वेदानीं स विरज्यते ।
गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषदृक् ॥ २४५ ॥
स चेन्द्रियादौ न त्वेवं बालादेरपि सम्भवात् ।
दोषवत्यपि सद्भावात् स्वभावाद् गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
अन्यत्रात्मीयतायां वा व्यतीतादौ विहानितः ।
तत एव च नात्मीयबुद्धेरपि गुणेक्षणम् ॥ २४७ ॥
कारणम्; हीयते सापि तस्मान्नागुणदर्शनात् ।
अपि चासद्गुणारोपः स्नेहात् तत्र हि दृश्यते ॥ २४८ ॥
एवं तर्ह्यात्मदोषमेव वैराग्यभावनाया जहादिति चेत् ? तत्रात्मन्यविरक्तस्त-
दोषे क्वेदानीमात्मदर्शनकाले स मुमुक्षुर्विरज्यते । यथा सदोषेऽप्यात्मन्यात्म-
दर्शनादविरक्तः, तथा तद्दोषेऽपि स्नेहादात्मीयत्वदर्शनान्न विरज्येत ।
अपि च—गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषस्य दृक् दृष्टिः ॥२४५॥
स च स्नेहो नेन्द्रियादावेवं गुणदर्शनान्न दृष्टः । बालादेरपि गुणपरीक्षा-
मभ्युपगम्य चक्षुरादावात्मीयत्वमात्रेण स्नेहस्य सम्भवात् । गुणदोषदर्शनात्
न स्नेहभावाभावौ; किन्त्वात्मीयत्वदर्शनादर्शनात् तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति ।
दर्शयति च स्वकीये चक्षुरादौ गुणविकले काणत्वादिदोषवत्यप्यात्मीयत्वपरामर्शात्
स्नेहस्य सद्भावादन्यत्र परकीये नेत्रादौ दोषरहिते गुणवत्यपि ॥ २४६ ॥
आत्मीयतायामपि वाऽतीतादौ केशनखादौ, आदिशब्दाल्लूनाङ्गुल्यादौ,
वर्तमाने न स्नेह आत्मीयत्वेनादृष्टेर्विहानितः परित्यागात् स्वत्वस्य तत एव च
बालादेरपि भावात् । आत्मीयबुद्धेरपि न गुणेक्षणं कारणम्, किन्त्वात्म-
दर्शनमेव ॥ २४७ ॥
तस्माद् गुणदर्शनहेतुकत्वाभावात् सा आत्मीयबुद्धिरपि अगुणस्य दोषस्य
दर्शनान्न हीयते ।