प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १०३
ज्ञेयत्वेन ग्रहाद् दोषो नाभावेषु प्रसज्यते ॥ ७ ॥
तेषामपि तथाभावेऽप्रतिषेधात्;
स्फुटाभता ।
ज्ञानरूपतयार्थत्वात्;
केशादीति मतिः पुनः ॥ ८ ॥
सामान्यविषया; केशप्रतिभासमनर्थकम् ।
ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते ? ॥ ९ ॥
ऽप्यनुपलब्धिविषयः सामान्यं न स्याद्, ततश्चानुपलब्धिरनुमानं न भवेदित्याह—
नाभावेषु सामान्यरूपत्वाभावदोषः प्रसज्यते; ज्ञेयत्वेन ग्रहात् । यद्यप्य-
भावेऽर्थरूपताया अध्यवसायो नास्ति, ज्ञेयतया त्वस्ति लोकस्य । तच्च ज्ञेयं
यदर्थकारि तत् सामान्यमेव ॥ ७ ॥
यदि तु तेषां तैमिरिकगम्यानां केशादीनामपि तथाभावे ज्ञानान्तरेण
ज्ञेयत्वे समानरूपतेष्यते, तदाऽप्रतिषेधादिष्टमेवास्माकम् । तैमिरिकज्ञानगम्याः
केशादय इति यदा बुद्धयन्तरेण परामृश्यन्ते, तदा केशादयो ज्ञेयत्वेन सामान्य-
मिष्टा एव ।
यदि तैमिरिकदृष्टाः केशादयो न वस्तु, तदा स्फुटाभता न स्याद् ?
इत्याह—ज्ञानरूपतया ज्ञानाकारतया केशादीनामर्थत्वात् । स्वलक्षणत्वात्
स्फुटाभता ।
यदि ज्ञानाकारतया केशादयः स्वलक्षणम्, तदा सामान्यं कथम् ? इत्याह—
केशादीति पुनर्विकल्पिका मतिः तैमिरिकोपलब्धकेशाद्यध्यवसायिनी सामान्य-
विषया । अयमर्थः—तैमिरिकदृष्टं केशादि सामान्यरूपेण व्यवसन्ती विकल्पिका
बुद्धिरध्यवसायेन विषयेण सामान्यविषया । तैमिरिकधीस्तु स्वलक्षणविषया;
बुद्ध्याकारस्य स्वलक्षणत्वात् ॥ ८ ॥
किं तर्हि निर्विषयम् ? इत्याह—तैमिरिककेशप्रतिभासं ज्ञानमनर्थकम्;
बाह्यकेशाभावात् ।
ननु ज्ञानरूपतयार्थत्वे केशादीति विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनि सामान्ये
स्वलक्षणता प्रसज्यते चेत् ? ॥ ९ ॥