प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१०२ प्रमाणवार्त्तिके
सामान्यविचारः
सास्ति सर्वत्र चेद् बुद्धेरन्वयव्यतिरेकयोः ।
सामान्यलक्षणेऽदृष्टेः चक्षूरूपादिबुद्धिवत् ॥ ५ ॥
एतेन समयाभोगाद्यन्तरङ्गानुरोधतः ।
घटोत्क्षेपणसामान्यसंख्यादिषु धियो गताः ॥ ६ ॥
केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः ।
सार्थक्रिया सर्वत्र स्वलक्षणे सामान्येऽप्यस्ति चेत् ? न सामान्यलक्षणे ।
अस्तु तावदन्यस्य कार्यस्य बुद्धेरप्यन्वयव्यतिरेकयोरदृष्टेः । अन्त्यं हि
भावानां कार्यं बुद्धिः । सापि यदन्वयव्यतिरेकौ नानुविधत्ते, तस्य कुतोऽर्थ-
क्रिया ! प्रत्यक्षं तावन्न सामान्यविषयम् ; स्वलक्षणमात्रस्य प्रतिभासनात् । घट
इत्यादिविकल्पबुद्धिस्तु सामान्यावसायात् तद्विषया । सापि समयाभोगादिमात्रा-
दुत्पत्तेर्न सामान्यान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी, चक्षूरूपादिबुद्धिवत् चक्षूरूपादिज-
बुद्धेः चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकानुविधानमिव सामर्थ्ये सति भावाद् एकापायेऽप्य-
भावाच्च । नैवं सामान्यबुद्धिराभोगमात्रादुत्पत्तेः ॥ ५ ॥
एतेन सामान्यस्य ज्ञानमात्रकार्येऽप्यसामर्थ्यकथनेन समयाभोगादेरन्त-
रङ्गस्यानुरोधतः । घटोऽवयवि द्रव्यम्, उत्क्षेपणं कर्म, सामान्यं संख्या,
गुणः समवायः, आदिशब्दात् संयोगविभागादयः, तेषु या धियो विकल्पिका
भवन्ति ता गता व्याख्याताः । न हि रूपाद्यतिरिक्तं द्रव्यम् । अपरापरदेशि-
जन्यहस्तादिक्षणाद् भिन्नं कर्म, व्यक्तिव्यतिरेकि सामान्यं प्रत्यक्षबुद्धाववभासते ।
विकल्पबुद्धिस्तु कल्पिका । सा च संकेतसंस्कारप्रबोधमात्रभाविनी, नार्थाधीनेति
न तेषां सामर्थ्यं समर्थयति ॥ ६ ॥
ननु यद्यर्थनिरपेक्षाणामन्यनिमित्तानां भावे यत्र बुद्धिस्तत्सामान्यम्, तदा
तैमिरिकबुद्धिप्रतिभासिनः केशादयोऽपि सामान्यं स्युः; तेष्वपि धियोऽर्थनिरपेक्ष-
चक्षुरादिमात्रनिमित्तत्वाद् ? इत्याह—केशादयस्तैमिरिकप्रतिभासिनो न सामा-
न्यम् ; अनर्थाभिनिवेशतः । न हि तेषु विषयबुद्धिर्व्यवहारिणाम् । विषये च
सामान्यचिन्तेयम् । यदि ज्ञेयत्वेनाध्यवसायाभावान्न सामान्यम्, तदाऽभावो-