पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

Wait, the footnote numbers: Footnote 1 is at२१/५...? Footnote 1 says: 'व्यमक्षि'-> wait,१ व्यमक्षि? Look at the bottom: १ 'व्यमक्षि' । २ 'लभ्य' । ३ 'मूल्यनि' । ४ 'एतच्छोधोनच्छेदसम' । ५ 'एवमित्येभ्यो' । ६ 'संभवतपवर्तते' । ७ 'स्पर्धमात्रेभ्य इष्टैर्भिन्नैर्भिन्नैः १/३ | १/३ | १२/३ | १२/३ छेदसदृशं' । ८ 'पारा- वतसगु' ।`

Wait, let's locate the footnote markers in the text:
In line :
२१ | २७ | ९ | १०० |
५ | ५ | ५ | |
Then एभिः पृथक् पृथक् मूल्यानि³ शोध्यन्ते, यथा २१ अस्मात्स्वमूल्यम् ५ एतच्छोधने४
Wait, footnote 3 is after मूल्यानि: मूल्यानि³
Footnote 4 is after एतच्छोधने: एतच्छोधने४
Wait, where is footnote 1 and 2?
Look at line :
लब्धं २ ३/५ । -> footnote 2 is at लब्धं

८२ मिश्रकव्यवहारः
भवन्ति किन्तु तैः प्रश्नोक्तपक्षतन्मूल्यगुणनायां क्रियमाणायां तत्पिण्डं पक्षशतमूल्यरूपशतात्पात्य
कदाचिन्निःशेषत्वादगुणपक्षतन्मूल्यस्थाने शून्यं जायते, यथा चत्वारोऽष्टौ षट्कृतिरिति दशक-
द्विकचतुष्कसंगुणिता इच्छाशतद्वयस्पर्द्धां कुर्वन्ति किन्त्वेतैः प्रश्नार्थे कृतगुणेने¹ शताद्विशुद्धो
विधीयमानायां परिशेषलब्धमूर्त्तावगुणपदे जायते शून्यम् ; कदाचिच्च ऋणं जायते, यथा
पञ्चत्रिंशता (त्रिभिरेकेन च) गुणिताश्चत्वारोऽष्टौ तथा कृतिः षण्णां इच्छासमाः स्युः अथ²
प्रश्नोक्तस्त्वगुणधाभि ऋणाम् । एवंविधानां चागुणस्थाने खऋणकारिणामन्यगुणकानां
सामान्यतः संग्रहोऽयं कैश्चित्पठितः—
त्रिशन्नवाधिका³ रूपं रूपं चेति क्रमाद्⁴ गुणाः ।
आद्यो⁵ द्व्यूनोत्तरो मध्य एकवृद्ध्या⁶ परः स्थिरः ॥
आद्या नवोना मध्यास्तु प्राग्वदन्त्याः सरूपकाः ।
तथा :— एकविंशतिराद्यस्तु रूपमेकं त्रयस्तथा ॥
आद्यो द्व्यूनो मध्य एकवृद्ध्यान्त्यः⁷ स्थिर एव च ।
यावद् दश-द्वि-चत्वारः सर्वेऽमी खर्णकारिणः ॥
अष्टौ द्व्युत्तरसंशुद्धास्त्रयो रूपोत्तराधिकाः⁸ ।
चत्वार एवोत्पाद्यास्तु गुणकाः शेषकारिणः ॥
एषामुद्देशतो न्यासः—
३९ १ १ | ३० १ २ | २१ १ ३ | (१२ १ ४
३७ २ १ | २८ २ २ | १९ २ ३ | १० २ ४)
३५ ३ १ | २६ ३ २ | १७ ३ ३ | ८ ३ ४
३३ ४ १ | २४ ४ २ | १५ ४ ३ | ६ ४ ४
३१ ५ १ | २२ ५ २ | १३ ५ ३ | ४ ५ ४
२९ ६ १ | २० ६ २ | ११ ६ ३ | २ ६ ४
२७ ७ १ | १८ ७ २ | ९ ७ ३ |
२५ ८ १ | १६ ८ २ | ७ ८ ३ |
२३ ९ १ | १४ ९ २ | ५ ९ ३ |
२१ १० १ | १२ १० २ | ३ १० ३ |
१९ ११ १ | (१० ११ २ | १ ११ ३ |
१७ १२ १ | ८ १२ २ |
१५ १३ १ | ६ १३ २ |
१३ १४ १ | ४ १४ २ |
११ १५ १ | २ १५ २) |
९ १६ १ |
७ १७ १ |
५ १८ १ |
३ १९ १ |
१ २० १ |
¹ 'गुणेन । ² अर्थः । ³ 'धिक । ⁴ क्रमेणाद् । ⁵ अद्यो । ⁶ 'वृद्या । ⁷ एकवृद्ध्यापाः । ⁸ 'रूपोत्तुरा'।

अथ ऋणप्रदर्शनम् । त एव चत्वारः पञ्चभागाः $\frac{४}{+५}$ एकोनचत्वारिंशता ३६
गुणिताः $\frac{१५६}{+५}$, तथा त एवाष्टौ पञ्चभागाः $\frac{८}{+५}$ एकेन गुणिताः $\frac{८}{+५}$, तथा षट्त्रिं-
शत् पञ्चभागाः $\frac{३६}{५+}$ एकेन गुणिताः $\frac{३६}{+५}$, एषां योगः$^२$ $\frac{२००}{+५}$ भवत्येतदिच्छासमम् । किन्तु$^३$
गुणक्रमात् कुक्कुटादयो जायन्ते (यथा) कुक्कुटाः २७३, हंसाः ६, मयूराः ३, एते युताः
२८५ शतातू १०० न शुद्ध्यन्तीति विपरीतशोधनाच्छोध्य शेषमृणम् १८४ अगुणपारावतस्थाने
जायते न चैतदिष्टम् । तथा कुक्कुटमूल्यं गुणितं १६५, हंसमूल्यं ७, मयूरमूल्यं ६, युतानि
२११ शतान्न शुध्यन्तीति विपरीतशोधनाच्छोध्य शेषमृणं १११ पारावतमूल्यस्थाने$^४$ जायते न
चैतदिष्टम्, एषामृणस्थाने ऋणोत्पत्तिः ।
अथ शून्योत्पत्तिः प्रदर्श्यते यथा त एव गुण्याः क्रमाद् दशभिः १० द्वाभ्यां २ चतुर्भिः
४ गुणिता भवन्ति $\frac{४०}{१}$ । $\frac{१६}{१}$ । $\frac{१४४}{१}$, युताः $\frac{२००}{१}$ इच्छा Mercator? इच्छातुल्याश्च किन्तु कुक्कुटा भवन्ति$^५$
७०, हंसाः १८, मयूराः १२, युताः १०० शतान्निरवशेषं पततीति पारावतस्थाने शून्यं जायते,
तथा कुक्कुटमूल्यं दशगुणितं ५०, हंसमूल्यं द्विगुणितं १४, मयूरमूल्यं चतुर्गुणं$^६$ ३६, युतौ १००
शतान्निरवशेषं शुध्यतीति पारावतस्थाने शून्यं जायते ।
तस्मादेवं गुणकानपास्येत् अन्यान् गृह्णीयात् । तत्र प्रयत्नलाघवार्थं समगुणानां स्थूल-
मृग्योपलक्षणमाहुः$^७$, यथा— अन्योनात्तेन गुणितात्$^८$ तत्र नाप्ताधिको गुणः ।
गुणितागुणितान्योनामेवमेव विचिन्तयेत् ॥
इति । एतच्च प्रश्नादेव विचिन्त्य इच्छासाम्यकरणवेलायां तेषु$^९$ स्थानेषु तदभ्यधिकगुणकेन
द्वादशगुणकेन गुणने अनयोः स्थानयोरेकचतुर्थ्या गुsingle गुणने इच्छासाम्यं भवति न तु
क्रेतव्यवृन्दाच्छुध्यति, यतः कुक्कुटाश्चतुरशीतिर्भवन्ति शेषेष्वगुणितेष्वपि$^{१०}$ एकोत्तरशतं भवति
किं पुनर्गुणितेष्विति ।
अन्यदुदाहरणम्—
द्वाभ्यामेकं त्रिभिः पञ्च तथैकेन फलद्वयम् ।
दाडिमाम्रकपित्थानामशीत्या शतमानय ॥ ८० ॥
द्वाभ्यां रूपाभ्यामेकं दाडिमं लभ्यते, तथा त्रिभी रूपैः पञ्चाम्राणि, तथैकेन रूपेण द्वे
कपित्थे इत्येवं लभ्यानामेषां दाडिमाम्रकपित्थानां समुदायोऽखण्डितफलशतात्मको रूपाणाम-
शीत्या क्रेतव्यः, तत्कथमिति ।

$^१$ $\frac{३६}{५\times}$ यकेन गणिता $\frac{३६}{५}$ यर्षां । $^२$ योगः $\frac{२००}{५}$ । $^३$ कितं । $^४$ ११५ परा० ।
$^५$ भवन्ति ७ । $^६$ चतुर्गुणं ३६ । $^७$ मृगोप० । $^८$ अन्योनात्त ०-०-। $^९$ तेषु । $^{१०}$ शेषेषु गुणि० ।

Wait, 7(6) + 3(16) = 42 + 48 = 90 != 120.
Wait, what is row 1 in the table?
Wait, if x = 6, y = 26.
What is row 1? Footnote 1 says: ६ | ३६?
Wait, if total was something else? No, footnote 1 says: ६ | ३६ for line 1?
Wait, if x = ?
What about the nyāsa?
Let's see what is written in the nyāsa:
Row 1:
Row 2:
Wait, what were the coefficients of the fruits and prices originally?
Original problem (a well-known problem from Bhaskara's Lilavati):
"सैकं रूपकयुगलं त्रिकं च मूल्यं
क्रीतानां यदि फलानां..."
Wait, prices of 1 pomegranate, 1 mango, 1 kapittha?
Wait:
Price of pomegranate = 2 (रूपद्वयेन)
Price of mango = 3 (रूपत्रयेण)
Price of kapittha = 1 (रूपमेकम्)
Wait, fruits:
1 pomegranate costs 2 rupas.
1 mango costs 3 rupas.
1 kapittha costs 1 rupa.
Wait, no! Why 5 and 2?
Wait! In the text:
"आम्राणि च प

मिश्रकव्यवहारः ८५
प्रस्थितेन सा च कालवती एव¹ भवति, अतिमन्दगतिरपि हि पूर्वप्रस्थितश्चेत् गरुत्मताऽपि द्वितीये
एव काललवे समापद्यते । सैषा मन्दगतिशीघ्रगत्योर्मार्गतुल्यतेत्येवं भवति यतो मन्दशीघ्रयोर्गत्यो-
र्गती प्रश्नात्कालपरिच्छिन्ने ते दिनप्रापयितव्ये कार्ये, ततस्तयोर्दिनगतिसम्मितयोर्गत्यन्तरमाददीत,
तेन मन्दस्य शीघ्रप्रस्थानादपक्रमितमार्गप्रमाणं भजेत्, भागाप्तं शीघ्रेण मन्दस्य लाभे कालो
भवति ।
उदाहरणम्—
यो याति योजनान्यष्टौ दिवसैरर्धपञ्चमैः ।
तस्य षट्सु प्रगतेषु पादोनेषु दिनेषु यः ॥ ८१ ॥
योजनात्रयमेत्यह्ना स तन्मार्गगतिं गतः ।
मिलिष्यति कदा तस्य गणयित्वा निगद्यताम् ॥ ८२ ॥
यः किल दिनार्धसहितेन दिनचतुष्टयेन योजनान्यष्टौ प्रक्रामति तस्य गृहान्निर्गतस्य
दिनपादोनानि षड् दिनानि अतीतानि², अथ तस्य पश्चादपरः प्रत्यहं योजनात्रयगामी प्रस्थितः
स तेन प्रस्थितेन सह कदा निमीलनतां गमिष्यतीति ।
न्यासः³ —    ४ | ८ | ६
१ |   | १
२ |   | ४+
एतत्पूर्वगतेः पूर्वगतार्थं स्थापनम् । १ । ३ शीघ्रगतिज्ञानाय⁴ दिनगतिस्थापनम् ।
सार्धानां चतुर्णां परभागानुबन्धविधिना रूपांशसवर्णने कृते जायते ९/२, तथा पादोनानां षण्णां
परभागापवाहविधिना रूपांशसवर्णने कृते जायते २३/४ । अथ मन्दगतिदिनगत्यानयनार्थं न्यासः
९/२ | ८ | १ । यद्यर्धपञ्चमैर्दिनेर्योजनान्यष्टौ गच्छति तदैकेन दिनेन किमित्यत्र जिज्ञासा । एकदिनगताया
गतेः (ज्ञेयत्वाद् एकस्य दिनस्येच्छात्वाम्), अर्धपञ्चमदिनगता गतिर्ज्ञायते इति तेषां प्रमाणत्वं,
ज्ञाता गतिर्मध्यमो⁵ राशिः । तत्र प्रमाणराशेश्छेदांशविपर्यासे कृते प्रभागवत्कर्मणा⁶ लब्धम् १६/९ ।
एषा मन्दगतेरेकदिनगतिः, शीघ्रगतेस्तु ज्ञायत एव दिनगतिर्योजनत्रयम् ३, एतयोर्दिनगत्योः ‘तुल्येन
भागजातावि’ति सावर्ण्यन्तरकरणाल्लब्धम् ११/९ । अयं गतिविशेषो भाजकतयाऽपेक्षते⁷ इति
छेदांशविपर्यासे कृते स्थापितः ९/११ । यस्यासौ हरस्तन्मन्दगतिसम्बन्धिपादोनादिनषट्कनिर्वर्तित-
गमनं⁸ साधयितुं न्यासः⁹ १ | १६/९ | २३/४ । पादोनादिनषट्कस्य गतिर्न ज्ञायते इति तस्येच्छात्वम्,
एकस्याह्नो ज्ञायते इति तस्य प्रमाणत्वं, ज्ञाता गतिर्मध्यमो राशिः । अत्र प्रमाणराशे रूपस्य
रूपच्छेदनस्य भाजकत्वे छेदांशविपर्यासस्य करणाकरणयोर्विशेषो नास्ति, नापि गुणभाग-

¹ कालवत्येव । ² अतानि । ³ ४ | ८ | ६ ⁴ ज्ञायमाय । ⁵ ‘ध्यमे । ⁶ ‘कर्मेण लब्धं १६/९ ।
१ |   | १ ⁷ ‘पेक्षगते । ⁸ ‘न्मन्दनति । ⁹ न्यासः १ | १६/९ | २३/४
२ |   | ४

८६ मिश्रकव्यवहारः
हारयोर्भवति कश्चिद्रूपेण राशिना विशेष इति तस्य लोप¹ एव न्यायः, तदाहुः 'रूपेण गुणभाग-
योरविशेषादार्थस्तल्लोपः² स्यादि'ति । एवं निर्वर्तिते रूपे मध्यमराशेः षोडशकमिच्छा-
राशिच्छेदेन चतुष्केनापवर्तयेत् जायते ४ । २३ । अनयोरंशवधश्छेदवधभक्तः ९२/१ । इदं
मन्दगतेः पूर्वगतं, दिनगतिविशेषेण भाजकवृत्या स्थापितेन गुणयेत् । तत्र गुण्यस्य छेदो
गुणकस्यांशश्च तुल्याविति तल्लोपः । ततो गुणकच्छेदेन गुण्यांशे भक्ते भवति ९२/११ । एवं
मन्दगतिशीघ्रगतिभ्यां सममार्गक्रमणे कालः । अतो लभ्यन्ते दिनान्यष्टौ ८, घटिका एकविंशतिः
२१, चषका एकोनपञ्चाशत् ४९ शेषं १/११ । अथवा दिनचतुष्टयं सार्धं प्रमाणराशि,
योजनाष्टकं मध्यमराशि, पादोनदिनषट्कमिच्छाराशिं कृत्वा मन्दगतेः पूर्वगतमानयेत्, तदेव
लभ्यते ९२/११, दिनगतिविशेषेण भागे तदेव दिनघटिकाचषकादि लभ्यते ।
करणसूत्रमार्यापूर्वार्धमाह—
दिनगतियोगार्धहृतान्मार्गादाप्तं³ समागमे कालः ।
अधिगतप्रमाणं मार्गं द्वयोर्मन्दगतिशीघ्रगत्योः प्रपन्नयोः यद्यपि मन्दगति पश्चात् कृत्वा
पुरः प्रयाति शीघ्रगतिरतस्तयोः समागमो नास्ति, किन्तु स शीघ्रगतिर्यथानियतगन्तव्यमार्ग-
मतिवाह्य यदा प्रत्यावर्तते अस्ति तदा तयोर्गच्छत्प्रत्यागच्छतोः समागमः; स कियता कालेन तयोः
स्यादिति तयोर्मन्दगतिशीघ्रगत्योर्यथास्वं दिनगती साध्येते⁴, तयोर्योगं कृत्वा दलयेत्, तेन भक्ता-
न्मार्गपरिमाणात् समागमे काल आप्यते दिनादिः । उतायमभिप्रायः, मन्दगतिशीघ्रगत्योर्योजना-
दिमिलिते द्विगुणमार्गप्रमाणसमं भवति । तयोश्च प्रतिदिनमगमागम-कालगुणित इति, तद्योगभक्तो
द्विगुणमार्गतुल्यकालप्रदो⁵ भव

मिश्रकव्यवहारः ८७
न्यासः— ८ । २ । १००
आदिस्थिते दिनगती अत्राष्टकद्विके¹, तयोर्योगः १०, अस्यार्धं ५, अनेन हृतान्मार्गात्
१००/५ प्राप्तं २०, एष समागमे संगमे कालः । तद्यथा, द्वियोजनश्चत्वारिंशद्योजनानि एतेन
कालेन प्रयाति, अष्टयोजनस्तु षष्ट्युत्तरं शतं योजनानां, शतयोजनप्रमाणं मार्गमतिवाह्य योज-
नानां षष्टिं प्रत्यावर्तते । एवं च लब्धे काले मार्गप्रदेशोऽप्यानीयते, यथा—द्वे योजने यद्येकेन
दिनेन तद्योजनशतं कियतेति न्यासः २ । १ । १००, मध्यं १ अन्त्येन १०० गुणितं १००
आदिना २ विभजेत् ५० । अथ पञ्चाशता दिनैर्यदि योजनशतं तद्विंशत्या किमिति न्यासः
५० । १०० । २०, मध्यम् १०० अन्त्येन २० गुणयेत्² २०००, आदिना ५० विभजेत्
४० इति ।
संगमकाले ज्ञाते मार्गप्रमाणमानीयते । यथा—
दिनगतियोगार्धगुणात् संगमकालात् पथः प्रमाणं स्यात् ॥ ६६ ॥
दिनगतियोगार्धं ५ एतेनास्मात्संगमकालात् २० गुणितान्मार्गो योजनानि १०० ।
(अथ संगमकालमार्गप्रमाणयोर्ज्ञातयोरेकस्य गतिज्ञानेऽन्यस्य गतिज्ञानार्थमार्यापूर्वा-
र्धमाह—)
संगमकालविभक्तान्मार्गाद् द्विगुणाद्गतेर्विशेषोऽन्या³ ।
मार्गात् १०० अस्मात् कालहृतात् ५, द्विगुणात् १०, ज्ञातशीघ्रगत्या ८ विहीनात् २,
अज्ञातमन्दगतिरेषा । अथानयैव ज्ञातमन्द(गत्या)२ विहीनात् ८, अज्ञातशीघ्रगतिरेषा ।
करणसूत्रमार्यापरार्धम्—
पतितस्य भाटकार्धं दद्याच्छेषस्य परिपूर्णम् ॥ ६७ ॥
सहसा पतितस्यातिवाहितमार्गानुसारेण स्वप्रमाणानुसारेण चानुपातिको⁴ नित्यनियमित-
भाटकभागः पञ्चराशिकेनैव सिध्यति, भाटकार्धप्रदानमनयैव क्रियया⁵ तत्र न युक्तमिति सूत्रा-
रम्भसामर्थ्यात्क्रमपतितस्य भाटकज्ञानार्थमेतत्, तदयमर्थः क्रमपतितस्य 'युगपद्गलितस्यावयविन-
स्तस्य तैलादेरानुपातिकभाटकांशलोपे प्राप्तेऽर्धं दद्यात् । अक्रमनिपाते हि तद्भाटकांशो लुप्येत्,
क्रमनिपाते त्वारम्भात्प्रभृति परिसमाप्तिपर्यन्तं किञ्चित्किञ्चिदंशहानिक्रमेण शेषं शेषं व्यूढमेव
भारिकेणेति नास्ति लोपः । अत्र त्वयमभिप्रायः क्रमवर्धमानस्य क्रमह्रासिनो वा सर्वधनमाद्यन्तधन-
युतिदलं पदहृतं भवति । तद्यथा, प्रथमे दिने येन रूपषट्कं दत्तम् अनंतरं द्वितीयेऽह्नि एकैकरूपवृद्धयेति
यावद्दिनानि पञ्च, तेन प्रथमे दिने रूपषट्कं ददता यावत् पञ्चमे रूपदशकं तयोष्षोडशकस्या-
र्धमष्टौ दिनपञ्चगुणानि चत्वारिंशद्दत्तानि⁶ भवन्ति ; तथा प्रथमदिने रूपदशकं दत्तमनन्तरं
द्वितीयेऽह्नि एकैकरूपह्रासेनेति यावद्दिनानि पञ्च, तेन प्रथमे दिने रूपदशकं ददता यावत्पञ्चमे
¹ 'कन्हिके' । ² गुणयेत् २०० । ³ 'गतिविशे' । ⁴ 'नुयाति' । ⁵ 'मिकं' । ⁶ 'हतानि

८८ मिश्रकव्यवहारः
रूपषट्कं तयोक्तस्य षोडशकस्यार्धमष्टौ दिनपञ्चकगुणानि चत्वारिंशद्दत्तानि भवन्ति; तद्वैत-
ञ्चत्वारि दिनानि प्रत्यहं दश दश ददतोऽष्टौ^१ वा दिनानि प्रत्यहं पञ्च पञ्च ददतो धनेन साम्यं
भजते इति न्याय्यमेवार्धदानम् । शेषस्य पूर्वस्मात् शिष्टस्य मार्गस्वप्रमाणानुसारागतं परिपूर्ण-
मेवेति ।
उदाहरणम्—
कुतपे योजनान्यष्टौ नीयमाने धृते सति ।
शतद्वयेन तैलस्य पलानां पञ्चभिः पणैः ॥ ८४ ॥
तदधः सुशिरं जातं तेन तैलं क्रमाच्च्युतम् ।
पलानां विंशतिः शेषो भाटकं किं प्रदीयताम् ॥ ८५ ॥
पञ्चभिः पणैरष्टौ योजनानि तैलपलशतद्वयपूर्णे^२ स्नेहभाण्डे नेतुं नियमितेऽधश्छिद्रत्वात्पथि
क्रमगलत्तैले गन्तव्यदेशप्रापिते गलितशेषं त

मिश्रकव्यवहारः ८६
दिनग्रहणं चोपलक्षणार्थं, तेन परिच्छिन्नकालाध्वक्रियानिर्वाहनानियन्त्रितदानैर्नियन्त्रित-
ग्रहणैर्वा पुरुषैर्मध्या(देव) कालाद्यंशेन एकैकशो द्विशस्त्रिशोऽन्यथा वा व्यावर्तमानैस्तदानीमविक-
लमेव यदा देयम् तदा दानविभागवैषम्यप्राप्तौ१ केन कियद्दातव्यं ग्राह्यमपि चाऽविकलमेव यथा
काले ध्वनिक्रियायां वा संभूय प्रवृत्तानां पुंसां येन कालाद्यंशेन कश्चित् कश्चिद्व्यावर्तते कालाद्यंशा
यथोपपन्नपौर्वापर्यानुसारे(ण) व्यवस्थापिता निजान्तरपूर्वकालाद्यंशहीनाः समस्तपुरुषदेयमिश्रफल-
गुणिताः पृथक् पृथग्व्यावृत्तपुरुषशेषतात्कालिकसङ्ख्याभक्ता यथोपपन्नरूपा यावत्सम्भवं पूर्व-
पूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वाभ्यां पूर्वेण च संयुता यावत्सपूर्वो२ न केनचिदिति । तत्तत्कालाद्यंशपर्यन्तव्या-
वृत्तपुरुषसङ्ख्याकृतपृथक्पृथग्गुणाः स्थानानुक्रमेणान्तराले व्यावृ

६० मिश्रकव्यवहारः
न्यासः— देयम्¹ ९६ ।
| १ | १ | १ | १ |
| १/४ | १/२ | ३/४ | १/१ |
| ४ | ३ | २ | १ |
अत्र प्रथममेकैकः पुरुषो व्यावॄत्त इति तानि रूपाणि यामचतुष्टयक्रमेण तेषामेव दिन-
पाददिनार्धपादोनदिनदिनानां भविष्यद्गुणकत्वादुपरि न्यस्तानि । यदुक्तं 'विन्यस्याधो गुण्यमि'ति,
प्रथमे दिनपादे चत्वारः प्रेक्षकाः ततो दिनदलान्तं त्रयः ततो दिनपादत्रयं द्वौ दिनान्तं यावदेक
इति प्रेक्षकसङ्ख्याऽपि यामद्वियामादिक्रमेणैव भविष्यद्भाजक(त्वा)त्तेषामध एव न्यस्ता, छेदो
हि भाजको भाज्याधः स्थाप्य एव² गणिते रूढ इति । सर्वेषु दिनभागेषु करिष्यमाणान्तरत्वात्कृत-
च्छेद्‌साम्येषु १/४ । २/४ । ३/४ । ४/४ परमान्त्यदिनभागः ४/४ पूर्वेण ३/४ ऊनः १/४, स च दिनभागः
३/४ पूर्वेण २/४ ऊनः १/४, सोऽपि २/४ पूर्वेण १/४ ऊनः १/४, तस्य तु १/४ सर्वपूर्वत्वादपूर्वत्वे प्रकृतावेव
स्थितिरिति जातं स्थानचतुष्टये १/४ । १/४ । १/४ । १/४ । एतत् स्थानचतुष्टयं³ फलेन ९६ पृथक्
पृथग्गुणितं स्वच्छेदेन ४ अपवर्तितं जातं २४ । २४ । २४ । २४ । प्रेक्षकैः⁴ ४ । ३ । २ । १ । क्रमाद्
भक्तं जातं⁵ ६ । ८ । १२ । २४ । ततः सर्वपरे २४ पूर्वेषु⁶ ६ । ८ । १२ निहितेषु ५०, ततो
द्वादशसु १२ पूर्वयोः ६ । ८ निहितयोः⁷ २६, ततोऽष्टके पूर्वस्मिन् ६ निहिते १४, षण्णां
पूर्वाभावाद्यथास्वरूपमेव⁸ ६, तदिदं जातं स्थानचतुष्टयं⁹ ६ । १४ । २६ । ५०, एतच्च क्रमेण
व्यावृत्तपुरुषसङ्ख्यया एकैकेन गुणितं तथैवेति लब्धो दानविभागः । प्रथमयामव्यावृत्तेन षड्
देयानि, दिनार्धव्यावृत्तेन चतुर्दश, त्रियामव्यावृत्तेन षड्विंशतिः, सकलदिनव्यावृत्तेन पञ्चाशत्,
ऐक्ये भवति षण्णवतिः ।
द्वितीयोदाहरणम्—
युग्यं क्रोशत्रितयं दशभिः पुरुषैः शतेन नेतव्यम् ।
क्रोशे क्रोशे तेभ्यो व्यावृत्ताः द्वित्रिपञ्चनराः ॥ ८८ ॥
दशभिर्युग्यवाहकैस्त्रीन् क्रोशान् रूपशतेन नेतुं युग्यं प्रस्तुतं, यावत् क्रोशमेकं दशापि
पुरुषास्तत्र युक्ता आसन्, अथ क्रोशान्ते द्वौ युग्य

व्यावृत्तसङ्ख्या मार्गभागसङ्ख्या शिष्टवाहकस्सङ्ख्या च पूर्वोदाहरणोक्तरीत्या
स्थाप्यते । व्यावृत्तिप्रदेशः क्रोशः त्रिभागः, द्वौ क्रोशौ द्वौ त्रिभागौ, त्रयः क्रोशास्त्रयस्त्रिभागा
इति स्थापिताः--

यदर्थं सूत्रे 'दिनांशानि'त्युक्तं तत्र दिनग्रहणं कालाध्वनोरपि ज्ञापनार्थं, तत्र परममार्गभागः
३ ३/३ पूर्वेण २ २/३ ऊनः १ १/३, सोपि २ २/३ (पूर्वेण १ १/३) ऊनः १ १/३, तस्य तु सर्वपूर्वत्वादपूर्वत्वे
प्रकृतावेव स्थितिरिति जातं स्थानत्रये १/३ | १/३ | १/३ । एतत्स्थानत्रयं फलेन १०० पृथक्
पृथग्गुणितं

स्थिता यावद्द्वितीयवक्त्रपूजान्तम् अथ द्वितीयोऽपि पाठकस्तथैव गतः, शेषास्त्रयः¹ यावत्तृतीयव-
क्त्रपूजान्तम् अथ तृतीयोऽपि पाठकस्तथैव गतः, शेषौ द्वौ यावच्चतुर्थवक्त्रपूजान्तं² ततश्चतुर्थोऽपि
पाठको निवृत्तः एक एवावशिष्टः पाठकः यावत्पञ्चमवक्त्रपूजान्तं³, ततः सोऽपि निवृत्तः इति।
कस्तेषां⁴ दक्षिणाविभाग इति।
अत्र वक्त्रसमुदायो रूपत्वेन कल्पित इति प्रथमवक्त्रं (एकः पञ्चभागः द्वितीयवक्त्रं
द्वौ पञ्चभागौ तृतीयवक्त्रं त्रयः) पञ्चभागाः चतुर्थवक्त्रं चत्वारः पञ्चभागाः पञ्चमवक्त्रं⁵
पञ्च पञ्चभागा इति तेषां पाठकैः सह व्यावृतैश्च सह स्थापनम्—

‘पूर्वोनापरदिनांशानि’ति कृते⁶ जातम्
$${c|c|c|c|c}
१ & १ & १ & १ & १

५ & ५ & ५ & ५ & ५
$$,
एतत्पृथक् पृथक्
फलेन ३०० गुणितं गुण्यच्छेदेन पञ्चभिरपवर्तितं ६०। ६०। ६०। ६०। ६०। पृथक् पृथक्
पाठकंभैर्भक्तं⁷ १२। १५। २०। ३०। ६०, एते पूर्वयुक्ता जाताः १२। २७। ४७। ७७।
१३७। व्यावृत्या एकैकेन गुणितास्तदेवेति लब्धो विभागः, युतिः ३००।
ननु प्रथमस्य पुरुषस्य तावत् प्रथमोदाहरणे षण्णवतिमध्यादुत्पद्यन्ते⁸ रूपाणि षड्
दातव्यानि, यतः षण्णवतिश्चतुर्भिर्यंत्र दीयते तत्रैकेन चतुर्विंशतिस्तत्र दिनचतुर्भागेन षडेव
भवन्ति; द्वितीयादीनि त्वन्यान्यफलानि भवितुमर्हन्ति, तथा च सर्वेषां पञ्चराशिके न्यासः⁹

$${c|c}
१ & १

& ४

\hline
४ & १

\hline
९६ & ०
$$
‘नीते फलेऽन्यपक्षमि’ति लभ्यन्ते रूपाणि ६, षण्णवतेः पातयित्वा शेषम् ९०। अत्राप्येक-

दिने(न) यदि त्रिभिर्नवतिर्दीयते तदेकेन पुरुषेण दिनपादद्वयेन किमिति न्यासः
$${c|c}
१ & १

& २

\hline
३ & १

\hline
९० &
$$,
‘नीते

फलेऽन्यपक्षमि’ति लभ्यते १५ पञ्चदश, नवतेः शोधयित्वा भवन्ति ७५। अत्राप्येकेन दिनेन

द्वाभ्यां दीयते पञ्चसप्ततिः तन्त्रिभिर्दिनपादैरेकेन किमितिः न्यासः
$${c|c}
१ & ३

& ४

\hline
२ & १

\hline
७५ &
$$,
अतो

¹ शेषास्त्रयः। ² °पूजा। ³ तेषां । ⁴ पंचवक्त्रं । ⁵ दयं । ⁶ पूर्वोनापरदिनांशानि कृत ।
⁷ प्रेक्षकं । ⁸ °द्यते । ⁹ न्यासः
$${c|c}
१ & २४

\hline
४ & १
$$

लाभादुपपद्यते २२ ९/७७, एतत्पञ्चसप्ततेः शोधयित्वा शेषं ५२ ६८/७७ चैकेन¹ दिनेनेदं एकस्य पुरुषस्य
देयं भवति चैषां युतिः षण्णवतिरिति । अत्यल्पमिदमूच्यते इदमपि वक्तव्यं यदुतषोडशभागभागी
प्रथमः पुरुषः, त्रिभागात्पादद्वयभागी² द्वितीयः, द्विभागात्पादत्रयभागी तृतीयः, रूपभागी चतुर्थः,
तेषां षण्णवतिर्देयेति । प्रक्षेपगणितेनैव फलं सिद्धयतीति तथान्यदेव फलमस्तु तद्बलनार्थं चेष³
न्यासः— ०३/७७ | ०८/७७ | १८/७७ | ४८/७७ फलमिश्रं ९६, स्वयुति १ हृतक्षेपानिति भवितव्यमेभिः
फलैः४ २८८/७७ | ७६८/७७ | १७२८/७७ | ४६०८/७७ । एष आक्षेपः, तथा हि यदा प्रथमयामादेवैकः
पुरुषो व्यावर्तते तदा तात्कालिकेनैव विभागेन सर्वे समधनप्रदाः, ततश्च व्यावृतः पुरुषो

६४ | मिश्रकव्यवहारः
यद्यपि पूर्वं प्रथमयाम एवं फलेन घातः ( चतुर्थभागः ) उपपद्यते तस्य तदा सकलत्वात्,
यामान्तरेषु तु तस्य विहीनत्वाच्चेति¹ तथापि प्रथमयामहीनस्य कालस्य विभागप्रस्तावे
द्वितीययामस्त्रिभाग उपपद्यते, तथा च द्वासप्तत्या गुणनाच्छेदेनापवर्तने² चतुर्विंशतिर्भवति,
प्रेक्षकैस्त्रिभिरपि³ भागादष्टाविति । किन्तु तस्य द्वितीययामस्य पूर्वोत्तपरदिनांशानिति⁴ क्रियया
चतुरुच्छेदत्वमवशिष्यमाणं⁵ चतुर्थागहीनत्वं फलस्य कुर्यात् । अतश्चतुर्भागाधिकस्य गुण्यः कल्पितः ।
अथोच्यते, प्रथमो यामश्चतुर्भागः द्वितीयस्त्रिभागः तृतीयो द्विभागः चतुर्थो रूपमिति किं न
स्वरूपेणैव स्थाप्यन्ते, षण्णवतिद्वासप्तत्यष्टचत्वारिंशच्चतुर्विंशतिभिरेव किमिति न गुण्यन्त
इति ? उच्यते, पृथक् पृथग्गुण्यसूत्रेण गणकसूत्रेण⁶ च क्रियमाणे महद्गौरवं⁷ कृतं स्यात्, यथा
वरं पञ्चराशितुष्टयमेव पूर्वपूर्वशुद्धिसहितं श्रेयः स्यादिति ।
करणसूत्रम्—
भागैर्विभज्य रूपं पृथक् पृथक् तद्युतिं⁸ प्रकुर्वीत ।
विभजेत तया रूपं वापीपरिपूरणे कालः ॥ ६९ ॥
यत्र कालस्याभिमतस्य भागैरंशैः किञ्चिद्वस्तु एकैकशोऽपि सम्पन्नाभिमतस्वरूपं
कैश्चिद्वस्तुभिर्जायते तत्र तैर्वस्तुभिस्तद्वस्तुरूपसम्पादनाय युगपद्व्यापृतैर्निजकालांशन्यूनेन कालेन
शीघ्रमेव तत्कर्म कर्तव्यं, किन्तु कियता कालेनेति जिज्ञासितैः पृथक् पृथक् तत्सम्पादकवस्तु-
सम्बन्धिभिः कालांशैः⁹ पृथक् पृथक् रूपेविभक्तैर्युकै रूपं हृतं युगपदभिमतवस्तुरूपसम्पादनकालो
भवतीति ।
उदाहरणम्—
दिवसार्धपादपञ्चमषड्भागैः पूरयन्ति या वापीम् ।
ताः समकालविमुक्ताः प्रणालिकाः पूरयन्ति कदा ॥ ९१ ॥
प्रणालिकाचतुष्टयवती वाप्यस्ति, यास्वेकैकशो मुक्तासु¹⁰ तस्या दिनस्यार्धेनैकस्यां,
पादेन द्वितीयास्यां, पञ्चभागेन तृतीयास्यां, षड्भागेन चतुर्थ्यां पूरणं भवति, यदा युगपन्मुक्ता-
स्तदा कियता कालेन सा पूर्यत इति ।
न्यासः—
$$ \begin{matrix} १ & | & १ & | & १ & | & १
२ & | & ४ & | & ५ & | & ६ \end{matrix} $$
एतैः कालांशैः पृथक् पृथग्रूपाणि ‘रूपे छेदेन हते छेदगमो भागभागविधिरिति
विभक्तानि जातानि २ । ४ । ५ । ६, एतानि युतानि १७, एतेन रूपं भक्तं १/१७ , एष
ताभिः प्रणालिकाभिः समकालविमुक्ताभिर्वापीपरिपूरणस्य कालः । तथा च यया प्रणालिकया
मुक्तया दिनदलेन सा वापी पूर्यते सा सकलदिनविमुक्ता वापीद्वितयपरिपूरणतुल्यं¹¹ कालं
¹ ॰त्वाच्चेति । ² ॰च्छेदेना॰ । ³ प्रेक्षिकै॰ । ⁴ पूर्वोनापर॰ । ⁵ चतुच्छेदत्वमवशिष्यभण ।
⁶ ॰सूत्रेणा । ⁷ ॰गौरं । ⁸ ॰द्युक्तिं । ⁹ कलांशैः । ¹⁰ मुक्तास । ¹¹ परिपूरणंतुल्यं ।

वहति, तथा यया दिनपादेन सा वापीचतुष्टयपरिपूरणतुल्यं१, यया च दिनपञ्चभागेन
सा वापीपञ्चपरिपूरणतुल्यं, यया च षड्भागेन सा वापीषट्कपरिपूरणतुल्यं, एताश्चतस्रो
युगपन्मुक्ताः प्रणालिका यदि सप्तदशवापीर्दिनेन पूरयन्ति तदेकां वापीं कियता दिनभागेनेति
सप्तदशभागो दिनस्य युक्तः । एतस्य च त्रैराशिकद्वयस्य लाघवार्थमाचार्येण पन्थाः
प्रदर्शितः । यत इह कालविशेषो जिज्ञासितः तत्सजातीयो२ मध्यमराशिः कालात्मकः,
यस्य स कालविशेषो जिज्ञासितः स इच्छाराशिर्वाप्यात्मकः, ज्ञातवाप्यात्मकः प्रमाणराशिः,
तदुक्तं 'विभजेत तया३ रूपमि'ति । अत्र च दिनसङ्ख्याया रूपस्य मध्यमराशेर्वापीसङ्-
ख्यायाश्च रूपस्येच्छाराशेर्वधे रूपमेव भवतीति रूपयोर्वधावधे विशेषाभावादेकस्य
रूपस्य रूपद्वयवधस्याप्येकतरोपेक्षणं कृतमाचार्येण येन त्विह भागहारः स प्रथमराशिके
जिज्ञासितत्वेन स्थितः भागलब्धयुतिरूपत्वात् । अतस्तत्सजातीयो वाप्यात्मकैव तत्र मध्यमराशिः,
सा च वापी एकदिनभागैरेकवापीपूरणस्य४ ज्ञातत्वादिनस्य वापीसङ्ख्याविशेषो जिज्ञासित इति
दिनमिच्छाराशिः, दिनभागाः प्रमाणराशिः । इहापि वापीसङ्ख्याया रूपस्य दिनसङ्ख्यायाश्च
रूपस्य वधेऽवधे वापि विशेषाभावादेकतरोपेक्षणं कृतं यदुक्तं 'भागैर्विभज्य रूपं पृथक् पृथक्
तद्युति प्रकुर्वीते'ति । प्रतिकालांशं पृथक् पृथक् सामस्त्येन वापीपरिसमाप्त्या पृथक् पृथगेव
कालांशभक्तानि रूपाणि विधाय तत्फलयोगः कृतः, तदयं त्रैराशिकयोः क्रमान्न्यासः--

५
| १/२ | १ | १ |
| १/४ | १ | १ |
| १/५ | १ | १ |
| १/६ | १ | १ |

| २ | १ | १ |
| ४ | १ | १ |
| ५ | १ | १ |
| ६ | १ | १ |

करणसूत्रमार्या६--
पृथग्धवभाण्डभाटकवधोनभाण्डाध्वघातदलवर्गात्७ ।
मूलेन हीनभाण्डाध्वहतिदलं मार्गशेषहृतम्८ ॥ ७० ॥

१ °चतुष्टयं परिपूरणंतुल्यं । २ °जातियो । ३ विभाजे तत्तया । ४ एकादिनभागैरेक-
भोवापी० । ५
| ३/२ | १ | १ |
| १४ | १ | १ |
| १५ | १ | १ |
| १६ | १ | १ |
। ६ ॰मार्यं । ७ ॰वधोतभाण्डाध्वचात्° । ८ ॰शेषहृतं ।

६६ मिश्रकव्यवहारः

इयन्तं मार्गमियताऽभ्यन्तरभाटकेनेयान्भारो नेतव्य इति व्यापारितेन भारहारेण यदा
भारहारान्तरेण स भारो हारयितुमिष्यते तदा सकलमार्गनियमितभाटकादात्मनः किं परि-
गृहीतव्यं गृहीतशुद्धभारवाहस्य मार्गशेषात् किं दातव्यमिति गतगन्तव्यक्रोशादिभावेनाध्वनि
विभक्ते तयोः खण्डाध्वनोस्तथा भाण्डस्य भाटकस्य च घातेन १ रहितात्समस्ताध्वभाण्डवध-
(दल)वर्गाद् गृहीतेन मूलेन रहितं भाण्डाध्वघाताधं गन्तव्यमार्गभक्तं २ प्रथमभारहारग्राह्यं
भाटकं भवतीत्यर्थः । तत्परिशुद्धसमग्रभाटकशेषं ३ द्वितीयभारहारभाटकमिति ४ ।
उदाहरणम्—
पनसचतुरधिकविंशतिमभ्यन्तरभाटकैर्नयतः ५ ।
पञ्चक्रोशान् नवभिः पनसैः कोशद्वये किं स्यात् ॥ ६२ ॥
चतुर्विंशतिपनसभृतं भारं तदभ्यन्तरस्थनवपनसभाटकनियमनया कोशपञ्चकं नयतः
क्रोशद्वयान्निवृत्तस्य किं स्यात् ।
(न्यासः—) २४ । ५ । ६ ।
मार्गस्य क्रो ५ अस्य गतगम्यविभागः क्रो २ क्रो ३, भाण्डं २४, भाटकं ६ पनसाः,
एषां वधः १२६६, भाण्डस्य २४ अध्वनः ५ घातः १२०, दलं ६०, वर्गः ३६००,
एतत्पृथगध्वभाण्डभाटकवधेन दर्शितेनानेन १२६६ ऊनम् २३०४, अतो मूलम् ४८, एतेन
भाण्डाध्वहतिदलं ६० हीनं १२, मार्गशेषेण ३ हृतं ४, लब्धं प्रथमभारहारस्य भाटकम्,
एतन्नवभ्यः शोधयित्वा शेषं ५ द्वितीयभारहारस्येति ।
(सूत्रम्—)
प्रथमद्वितीयभारौ परभृतिगुणितौ समन्वितौ छेदः ।
लब्धभृतिमार्गघाते परभरगुणिते भवत्यध्वा ६ ॥ ७१ ॥
उद्व्यूढो भारो ज्ञातमार्गभाटकः कियताध्वखण्डेन ज्ञातभृतिर्यदा तदा मार्गविभाग-
जिज्ञासायां यौ तौ प्रथमद्वितीयौ भारौ परभृतिगुणितौ प्रथमभारो द्वितीयभृत्या गुणितो
द्वितीयभारः प्रथमभृत्या गुणित इति परस्परसम्बन्धिभृतिगुणितौ सन्तौ युतौ ७ एकराशितामापाद्य
भाजकः कर्तव्यः, कस्येत्याह लब्धभृतिमार्गघाते पृथक् पृथग्लब्धे भृती ८ अविभक्तमार्गगुणिते
परभरगुणिते तयोः । एवं सति मार्गविभागो भवति ।
उदाहरणम्—
पनसचतुरधिकविंशतिरन्तर्भृत्या चतुर्भिरेकेन ।
नीताः तद्भृतिहीनाः पञ्चभिरपरेण पुरुषेण ॥ ९३ ॥

१ चातेत । २ ॰भागं भक्तं । ३ ॰समग्रभा॰ । ४ ॰भागहार॰ । ५ ॰भाटकेन यतः ।
६ ॰ध्व । ७ युता । ८ भृति ।

मिश्रकव्यवहारः ६७
क्रोशान् पञ्च द्वाभ्यां भारः स एवमुद्व्यूढः¹।
केन कियन्तं भागं मार्गस्येत्युच्यतां विद्वन् ॥ ९४ ॥
चतुर्विंशतिपनसभूतं² भारं केनचिदभ्यन्तरभाटकेन नयता क्वचिन्मार्गैकदेशं नीत्वा³
तद्भाराम्यन्तरात् पनसचतुष्टयं भृत्यथं गृहीतं, ततस्तद्भृतिहीनं विंशतिपनसं भारम् अन्येन पुरुषेण
मार्गान्तं नीत्वा तद्भाराम्यन्तरात्पनसपञ्चकं भृत्यर्थं गृहीतम्‌इति, पनसचतुरधिकविंशतिरूपो
भारो द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां समुद्व्यूढः पयः क्रोशपञ्चकं प्रापितोऽद्य तैः तत्र न ज्ञायते प्रथमेन
कियतः क्रोशानपरेण कियत इति ।
न्यासः— प्रथमो भारः २४, भृतिः ४; द्वितीयो भारः २०, भृतिः ५ ।
प्रथमभारो २४ द्वितीयभृत्या गुणितः १२०, द्वितीयभारः २० प्रथमभृत्या गुणितः ८०,
एतयोर्युतिः २००, एष छेदः एतयोः, तद्यथा प्रथमपुरुषेण लब्धा भृतिः ४ मार्गेण ५ हता २०,
द्वितीयपुरुषेण लब्धा भृतिः ५ मार्गेण ५ हता २५, क्रमेण स्थापिते एते २०। २५. अनयोराद्यः
२० द्वितीयभारेण⁴ २० गुणितः ४००, द्वितीयः २५ प्रथमभारेण २४ गुणितः⁵ ६००, एतौ
क्रमस्थापितौ ४००। ६००, प्राग्दर्शितच्छेदेन २०० छिन्नौ लब्धौ क्रमात्प्रथमपुरुषस्याध्वा क्रोशौ
२ द्वितीयपुरुषस्याध्वा क्रोशाः ३ ।
( करणसूत्रम्-- )
एकाद्युत्तरविधिना रसविन्यासे विलोमतो गुणयेत् ।
पूर्वेण परं क्रमशो रूपादिचयैर्हरैर्विभजेत् ॥ ७२ ॥
रसेत्युपलक्षणम् । तेनानेकस्य वस्तुन एकैकशो द्विशस्त्रिश इत्यादि यावत्सम्भवं शुद्ध-
संसर्गभेदसङ्ख्याजिज्ञासया वस्तुसङ्ख्या ऋणरूपोत्तरत्वेन पृथक् पृथक् स्थाप्या यावद्रूपम् ।
एष एव विलोमत एकाद्युत्तरविधिना वस्तुसङ्ख्यान्तो विन्यासः कृतो भवति । एवं विन्यस्तस्य⁶
प्रथमस्थानस्याधो रूपं न्यसेत्, द्वितीयस्थानस्य द्वे रूपे इत्यादि रूपवृद्ध्या⁷ यावदन्त्यस्थानम् ।
तत्रोपरिन्यस्तानां प्रथमो राशिरधःस्थितेन रूपेण भवतः संस्पृश्यवस्तुसङ्ख्या भवति । तया⁸
सङ्ख्यया द्वितीयस्थानस्थितं राशिं गुणयेत्, स्वाधःस्थिताभ्यां द्वाभ्यां छिन्द्यात्, द्विसंसर्गभेद-
सङ्ख्या भवति । तया सङ्ख्यया तृतीयस्थानस्थितं राशिं गुणयेत्, स्वाधःस्थितैस्त्रिभिश्च्छिन्द्यात्,
त्रिसंसर्गभेदसङ्ख्या भवति । एवं लब्धैः पूर्वभेदसङ्ख्याफलैर्गुणिता उत्तरोत्तरत्र राशयः स्वाधः-
स्थितैश्छिन्नाश्चतुस्संसर्गादिभेदा⁹ भवन्ति ।
¹ एवमुच्यूढ । ² चर्तुविं । ³ ॰देशो नी २ त्वा । ⁴ ॰भारेण २ । ⁵ गुणितः ८०० ।
⁶ एव स्य वि पत्तस्य विन्यासस्य । ⁷ रूपवृह द्या । ⁸ त त तया । ⁹ ॰स्थितैश्छिन्नाश्चतुं ।

६८ मिश्रकव्यवहारः
उदाहर(णम्)--
कटुक्तिक्तकषायाम्ललवणमधुरैः¹ सखे रसैः षड्भिः ।
विदधाति सूपकारो² व्यञ्जनमाचक्ष्व कतिभेदम् ॥ ९५ ॥
कटुतिक्तकषायाम्ललवणमधुररसैः सूपकारो व्यञ्जनानि करोत्येकरसद्विरसादि-
भेदविचित्रविधाभिश्चेत्तदा तानि व्यञ्जनानि कतिभेदानि भवन्ति ।
स्थापनम्-- रसाः ६ ।
कर्म—एषां रसानां सङ्ख्या³ प्रथमस्थानं ६, रूपोनं ५ द्वितीयम्, एवं⁴ यावत् १, एषां
न्यासः ६ । ५ । ४ । ३ । २ । १, एषामधो रूपादिचयेन राशयः, यथासङ्ख्यं न्यासः १ । २ ।
३ । ४ । ५ । ६ ।
जातं स्थापनम्-- ६ | ५ | ४ | ३ | २ | १
१ | २ | ३ | ४ | ५ | ६
अत्र प्रथमस्थानं ६ स्वाधःस्थितेन⁵ १ भक्तं ६, एते एकरसभेदाः । ( यथा— )
कटुकः, तिक्तः, कषायः, अम्लः, लवणः, मधुरः ।
एतैः ६ अनन्तर

मिश्रकव्यवहारः ६६
मधुराः, कटुकषायलवणमधुराः, कट्वम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणाः, तिक्तकषायाम्ल-
मधुराः, तिक्तकषायलवणमधुराः, तिक्ताम्ललवणमधुराः१, कषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः १५ अनन्तरस्थानं २ गुणितं ३०, स्वाधःस्थितेन२ ५ भक्तं ६, एते पञ्चरसभेदाः ।
यथा—
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणाः, कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः, कटुकतिक्तकषायवलवणमधुराः,
कटुकतिक्ताम्ललवणमधुराः३, कटुकषायाम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः ६ अनन्तरस्थानं १ गुणितं ६, स्वाधःस्थेन ६ भक्तं १, एष षड्रसभेदः
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति ।
एषां भेदानां ६ । १५ । २० । १५ । ६ । १ युतिः ६३, एते व्यञ्जनभेदाः भवन्ति ।
पूर्वेण भेदसङ्ख्याऽऽनीतेति तत्प्रस्तारस्य प्रत्यक्षतो निदर्शनार्थं पौनरुक्त्यविस्मरण-
निवृत्त्यर्थं (च) युक्तिमाह—
द्विरसव्यञ्जनसिद्धयै परेषु पूर्वं विनिक्षिपेत् क्रमशः ।
पूर्वरसरहितयुतिषु त्र्यादिरसार्थं विनिक्षिपेत् पूर्वम् ॥ ७३ ॥
एकरसास्तावत्सुज्ञानाः पाठेनैव सिध्यन्ति कटुः तिक्तः कषायः अम्लः लवणः मधुरः
इति । इदानीं द्विरसनिदर्शना यथा—एषां पूर्वो रसः कटुः एनं परेषु तिक्तादिषु प्रक्षिपेत्
कटुतिक्तौ कटुकषायौ कट्वम्लौ४ कटुलवणौ कटुमधुरौ, एवं कटुको रसान्तरयुक्तः
पञ्चधेति कटुकः समाप्तः; तिक्तस्य कटुना५ योगः कटुतिक्तयोगेन गतः उत्तरैस्तु
निदर्शयितव्यः६, तत्रापि कटोरपगमे७ तिक्त एव पूर्वो जातस्तमपि परेषु कषायादिषु
प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायौ तिक्ताम्लौ८ तिक्तलवणौ तिक्तमधुरौ, एवं तिक्त उत्तरयुक्त-
श्चतुर्धेति तिक्तः समाप्तः ; कषायस्य कटुतिक्ताभ्यां योगः कटुकषायतिक्तकषाययोगेन
गतः उत्तरैस्तु दर्शयितव्यः, तत्रापि कटुतिक्तयोरपगमे कषाय एव पूर्वो जातस्तमपि
परेष्वम्लादिषु९ प्रक्षिपेत्, कषायाम्लौ कषायलवणौ कषायमधुरौ, एवं कषाय उत्तरयुक्तस्त्रिधेति
कषायः समाप्तः ; अम्ल इदानीं पूर्वस्तमप्युत्तरयोर्लवणमधुरयोः प्रक्षिपेत्, अम्ललवणौ१०
अम्लमधुरौ, एवमम्ल उत्तरसंयुक्तो द्विधेति अम्लः समाप्तः; लवण इदानीं पूर्व इति तं मधुरे
प्रक्षिपेत्, लवणमधुरौ, एवं लवणो मधुरयुक्त एक एवेति लवणोऽपि समाप्तः इत्येवं पञ्चदश
द्विरसभेदाः दर्शिताः । इदानीं त्रिरसनिदर्शनम् । तत्र या द्विरसयुतयस्तासु याः पूर्वरसयुतयः
कटुतिक्तादित्यादयस्ता वर्जयित्वा शिष्टा यास्तिक्तकषायादित्यादयस्ता एव पूर्वेण कटुकेन
संयुतास्त्रिरसाः, यथा कटुकतिक्तकषायाः कटुकतिक्ताम्लाः११ कटुकतिक्तलवणाः कटुकतिक्त-

१ तिक्तां० । २ स्वधःस्थि० । ३ ०तिक्तां० । ४ कटूम्लौ । ५ कटुता । ६ दिनदर्श० ।
७ कठो० । ८ तिक्तांलौ । ९ परेष्व० । १० अंललवणौ । ११ ०तास । १२ ०तिक्तांला ।

१०० मिश्रकव्यवहारः
मधुराः कटुकषायाम्लाः कटुकषायलवणाः कटुकषायमधुराः कट्वम्ललवणाः¹ कट्वम्ल-
मधुराः² कटुलवणमधुराः, एवं कटुत्रिरसाः दश इति कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तत्रिरसा
दर्शयितव्याः, तत्र तिक्तद्विरसयुतयो³ यास्तिक्तकषायो इत्याद्यास्तिक्तमधुरो इत्यन्तास्त-
द्धर्जिता याः कषायाम्लो इत्याद्यास्तासु पूर्वं तिक्तं निक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्लाः तिक्तक-
षायलवणाः तिक्तकषायमधुराः तिक्ताम्ललवणाः⁴ तिक्ताम्लमधुराः तिक्तलवणमधुराः
इत्येवं तिक्तत्रिरसाः षट्, तिक्तोऽपि समाप्तः । इदानीं कषायत्रिरसा निदर्शयितव्याः,
तत्र कषायद्विरसयुतयो याः कषायाम्लावित्यादयः⁵ कषायमधुरावित्यन्तास्तद्वर्जिता या
आम्ललवणावित्याद्यास्तासु कषायं प्रक्षिपेत् कषायाम्ललवणाः कषायाम्लमधुराः⁶ कषाय-
लवणमधुरा इति, एवं कषायत्रिरसास्त्रयः , कषायोऽपि समाप्तः । इदानीमम्लत्रिरसा
निदर्शयितव्याः, तत्राम्लद्विरसयुतिषु⁷ अम्ललवणो अम्लमधुरो एते वर्जयित्वा लवणम-
धुरावित्यस्यां युतौ अम्लं प्रक्षिपेत्, अम्ललवणमधुरा इति, एवमम्लत्रिरस⁸ एकः,
अम्लोऽपि समाप्तः, इत्येवं विंशतिस्त्रिरसभेदा दर्शिताः । इदानीं चतूरसेषु कटुकचतूरसा
निदर्शयितव्याः, तत्रापि कटुत्रिरसाः कटुतिक्तकषाया इत्यादीन् कटुलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा यास्तिक्तकषायाम्ला इत्याद्यास्तासु कटुं प्रक्षिपेत्, कटुतिक्तकषायाम्लाः
कटुतिक्तकषायलवणाः कटुतिक्तकषायमधुराः कटुतिक्ताम्ललवणाः कटुतिक्ताम्लमधुराः
कटुतिक्तलवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणाः कटुकषायाम्लमधुराः कटुकषायलवणमधुराः
कट्वम्ललवणमधुराः⁹ इति, एवं कटुचतूरसा दश, कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तचतूरसा
दर्शयितव्याः, तत्रापि तिक्तत्रिरसांस्तिक्तकषायाम्ला इत्यादीन् तिक्तलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा याः कषायत्रिरसयुतयस्तासु तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणाः तिक्त-
कषायाम्लमधुराः तिक्तकषायलवणमधुराः तिक्ताम्ललवणमधुराः इति, एवं तिक्तचतूर-
साश्चत्वारः, तिक्ततः समाप्तः । इदानीं कषायचतूरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कषाय-
त्रिरसयुतयः कषायाम्ललवणा इत्याद्याः कषायलवणमधुरा इत्यन्ता वर्ज्याः अम्ल-
लवणमधुरा इत्येतस्यामम्लत्रिरसयुतौ कषायं प्रक्षिपेत् । कषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं
कषायचतूरस एकः, कषायोऽपि समाप्तः, इत्येवं पञ्चदश चतूरसा दर्शिताः । इदानीं
पञ्चरसेषु¹⁰ कटुपञ्चरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कटुचतूरसान्¹¹ कटुतिक्तकषायाम्ला इत्यादीन्
कट्वम्ललवणमधुरा¹² इत्यन्तान् वर्जयित्वा तिक्तकषायाम्ललवणा इत्यादिषु कटुं प्रक्षिपेत्, कटु-
तिक्तकषायाम्ललवणाः कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः कटुतिक्तकषायलवणमधुराः कटुतिक्ताम्ल-
लवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं कटुपञ्चरसाः पञ्च, कटुः समाप्तः । इदानीं
तिक्तपञ्चरसो निदर्शनीयः¹³, तत्रापि तिक्तचतूरसांस्तिक्तकषायाम्ललवणा इत्याद्यांस्तिक्ताम्ल-
लवणमधुरा इत्यन्तान् वर्जयित्वा शेषे तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं

¹ ' कटूम्ल° । ² ' कटूम्ल° । ³ ' तिक्तरस° । ⁴ ' तिक्तांल° । ⁵ ' कषायाला° । ⁶ ' कषायांला° ।
⁷ ' रसयुतीये । ⁸ ' रसा । ⁹ ' कटूम्ल° । ¹⁰ ' पंचसेषु । ¹¹ ' ०रसात् । ¹² ' कटूम्ल° । ¹³ ' ०नीयाः ।