पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

वहति, तथा यया दिनपादेन सा वापीचतुष्टयपरिपूरणतुल्यं१, यया च दिनपञ्चभागेन
सा वापीपञ्चपरिपूरणतुल्यं, यया च षड्भागेन सा वापीषट्कपरिपूरणतुल्यं, एताश्चतस्रो
युगपन्मुक्ताः प्रणालिका यदि सप्तदशवापीर्दिनेन पूरयन्ति तदेकां वापीं कियता दिनभागेनेति
सप्तदशभागो दिनस्य युक्तः । एतस्य च त्रैराशिकद्वयस्य लाघवार्थमाचार्येण पन्थाः
प्रदर्शितः । यत इह कालविशेषो जिज्ञासितः तत्सजातीयो२ मध्यमराशिः कालात्मकः,
यस्य स कालविशेषो जिज्ञासितः स इच्छाराशिर्वाप्यात्मकः, ज्ञातवाप्यात्मकः प्रमाणराशिः,
तदुक्तं 'विभजेत तया३ रूपमि'ति । अत्र च दिनसङ्ख्याया रूपस्य मध्यमराशेर्वापीसङ्-
ख्यायाश्च रूपस्येच्छाराशेर्वधे रूपमेव भवतीति रूपयोर्वधावधे विशेषाभावादेकस्य
रूपस्य रूपद्वयवधस्याप्येकतरोपेक्षणं कृतमाचार्येण येन त्विह भागहारः स प्रथमराशिके
जिज्ञासितत्वेन स्थितः भागलब्धयुतिरूपत्वात् । अतस्तत्सजातीयो वाप्यात्मकैव तत्र मध्यमराशिः,
सा च वापी एकदिनभागैरेकवापीपूरणस्य४ ज्ञातत्वादिनस्य वापीसङ्ख्याविशेषो जिज्ञासित इति
दिनमिच्छाराशिः, दिनभागाः प्रमाणराशिः । इहापि वापीसङ्ख्याया रूपस्य दिनसङ्ख्यायाश्च
रूपस्य वधेऽवधे वापि विशेषाभावादेकतरोपेक्षणं कृतं यदुक्तं 'भागैर्विभज्य रूपं पृथक् पृथक्
तद्युति प्रकुर्वीते'ति । प्रतिकालांशं पृथक् पृथक् सामस्त्येन वापीपरिसमाप्त्या पृथक् पृथगेव
कालांशभक्तानि रूपाणि विधाय तत्फलयोगः कृतः, तदयं त्रैराशिकयोः क्रमान्न्यासः--

५
| १/२ | १ | १ |
| १/४ | १ | १ |
| १/५ | १ | १ |
| १/६ | १ | १ |

| २ | १ | १ |
| ४ | १ | १ |
| ५ | १ | १ |
| ६ | १ | १ |

करणसूत्रमार्या६--
पृथग्धवभाण्डभाटकवधोनभाण्डाध्वघातदलवर्गात्७ ।
मूलेन हीनभाण्डाध्वहतिदलं मार्गशेषहृतम्८ ॥ ७० ॥

---

१ °चतुष्टयं परिपूरणंतुल्यं । २ °जातियो । ३ विभाजे तत्तया । ४ एकादिनभागैरेक-
भोवापी० । ५
| ३/२ | १ | १ |
| १४ | १ | १ |
| १५ | १ | १ |
| १६ | १ | १ |
। ६ ॰मार्यं । ७ ॰वधोतभाण्डाध्वचात्° । ८ ॰शेषहृतं ।