पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६० मिश्रकव्यवहारः
न्यासः— देयम्¹ ९६ ।
| १ | १ | १ | १ |
| १/४ | १/२ | ३/४ | १/१ |
| ४ | ३ | २ | १ |
अत्र प्रथममेकैकः पुरुषो व्यावॄत्त इति तानि रूपाणि यामचतुष्टयक्रमेण तेषामेव दिन-
पाददिनार्धपादोनदिनदिनानां भविष्यद्गुणकत्वादुपरि न्यस्तानि । यदुक्तं 'विन्यस्याधो गुण्यमि'ति,
प्रथमे दिनपादे चत्वारः प्रेक्षकाः ततो दिनदलान्तं त्रयः ततो दिनपादत्रयं द्वौ दिनान्तं यावदेक
इति प्रेक्षकसङ्ख्याऽपि यामद्वियामादिक्रमेणैव भविष्यद्भाजक(त्वा)त्तेषामध एव न्यस्ता, छेदो
हि भाजको भाज्याधः स्थाप्य एव² गणिते रूढ इति । सर्वेषु दिनभागेषु करिष्यमाणान्तरत्वात्कृत-
च्छेद्‌साम्येषु १/४ । २/४ । ३/४ । ४/४ परमान्त्यदिनभागः ४/४ पूर्वेण ३/४ ऊनः १/४, स च दिनभागः
३/४ पूर्वेण २/४ ऊनः १/४, सोऽपि २/४ पूर्वेण १/४ ऊनः १/४, तस्य तु १/४ सर्वपूर्वत्वादपूर्वत्वे प्रकृतावेव
स्थितिरिति जातं स्थानचतुष्टये १/४ । १/४ । १/४ । १/४ । एतत् स्थानचतुष्टयं³ फलेन ९६ पृथक्
पृथग्गुणितं स्वच्छेदेन ४ अपवर्तितं जातं २४ । २४ । २४ । २४ । प्रेक्षकैः⁴ ४ । ३ । २ । १ । क्रमाद्
भक्तं जातं⁵ ६ । ८ । १२ । २४ । ततः सर्वपरे २४ पूर्वेषु⁶ ६ । ८ । १२ निहितेषु ५०, ततो
द्वादशसु १२ पूर्वयोः ६ । ८ निहितयोः⁷ २६, ततोऽष्टके पूर्वस्मिन् ६ निहिते १४, षण्णां
पूर्वाभावाद्यथास्वरूपमेव⁸ ६, तदिदं जातं स्थानचतुष्टयं⁹ ६ । १४ । २६ । ५०, एतच्च क्रमेण
व्यावृत्तपुरुषसङ्ख्यया एकैकेन गुणितं तथैवेति लब्धो दानविभागः । प्रथमयामव्यावृत्तेन षड्
देयानि, दिनार्धव्यावृत्तेन चतुर्दश, त्रियामव्यावृत्तेन षड्विंशतिः, सकलदिनव्यावृत्तेन पञ्चाशत्,
ऐक्ये भवति षण्णवतिः ।
द्वितीयोदाहरणम्—
युग्यं क्रोशत्रितयं दशभिः पुरुषैः शतेन नेतव्यम् ।
क्रोशे क्रोशे तेभ्यो व्यावृत्ताः द्वित्रिपञ्चनराः ॥ ८८ ॥
दशभिर्युग्यवाहकैस्त्रीन् क्रोशान् रूपशतेन नेतुं युग्यं प्रस्तुतं, यावत् क्रोशमेकं दशापि
पुरुषास्तत्र युक्ता आसन्, अथ क्रोशान्ते द्वौ युग्य