पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

मिश्रकव्यवहारः ६६
मधुराः, कटुकषायलवणमधुराः, कट्वम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणाः, तिक्तकषायाम्ल-
मधुराः, तिक्तकषायलवणमधुराः, तिक्ताम्ललवणमधुराः१, कषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः १५ अनन्तरस्थानं २ गुणितं ३०, स्वाधःस्थितेन२ ५ भक्तं ६, एते पञ्चरसभेदाः ।
यथा—
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणाः, कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः, कटुकतिक्तकषायवलवणमधुराः,
कटुकतिक्ताम्ललवणमधुराः३, कटुकषायाम्ललवणमधुराः, तिक्तकषायाम्ललवणमधुराः ।
एतैः ६ अनन्तरस्थानं १ गुणितं ६, स्वाधःस्थेन ६ भक्तं १, एष षड्रसभेदः
कटुकतिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति ।
एषां भेदानां ६ । १५ । २० । १५ । ६ । १ युतिः ६३, एते व्यञ्जनभेदाः भवन्ति ।
पूर्वेण भेदसङ्ख्याऽऽनीतेति तत्प्रस्तारस्य प्रत्यक्षतो निदर्शनार्थं पौनरुक्त्यविस्मरण-
निवृत्त्यर्थं (च) युक्तिमाह—
द्विरसव्यञ्जनसिद्धयै परेषु पूर्वं विनिक्षिपेत् क्रमशः ।
पूर्वरसरहितयुतिषु त्र्यादिरसार्थं विनिक्षिपेत् पूर्वम् ॥ ७३ ॥
एकरसास्तावत्सुज्ञानाः पाठेनैव सिध्यन्ति कटुः तिक्तः कषायः अम्लः लवणः मधुरः
इति । इदानीं द्विरसनिदर्शना यथा—एषां पूर्वो रसः कटुः एनं परेषु तिक्तादिषु प्रक्षिपेत्
कटुतिक्तौ कटुकषायौ कट्वम्लौ४ कटुलवणौ कटुमधुरौ, एवं कटुको रसान्तरयुक्तः
पञ्चधेति कटुकः समाप्तः; तिक्तस्य कटुना५ योगः कटुतिक्तयोगेन गतः उत्तरैस्तु
निदर्शयितव्यः६, तत्रापि कटोरपगमे७ तिक्त एव पूर्वो जातस्तमपि परेषु कषायादिषु
प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायौ तिक्ताम्लौ८ तिक्तलवणौ तिक्तमधुरौ, एवं तिक्त उत्तरयुक्त-
श्चतुर्धेति तिक्तः समाप्तः ; कषायस्य कटुतिक्ताभ्यां योगः कटुकषायतिक्तकषाययोगेन
गतः उत्तरैस्तु दर्शयितव्यः, तत्रापि कटुतिक्तयोरपगमे कषाय एव पूर्वो जातस्तमपि
परेष्वम्लादिषु९ प्रक्षिपेत्, कषायाम्लौ कषायलवणौ कषायमधुरौ, एवं कषाय उत्तरयुक्तस्त्रिधेति
कषायः समाप्तः ; अम्ल इदानीं पूर्वस्तमप्युत्तरयोर्लवणमधुरयोः प्रक्षिपेत्, अम्ललवणौ१०
अम्लमधुरौ, एवमम्ल उत्तरसंयुक्तो द्विधेति अम्लः समाप्तः; लवण इदानीं पूर्व इति तं मधुरे
प्रक्षिपेत्, लवणमधुरौ, एवं लवणो मधुरयुक्त एक एवेति लवणोऽपि समाप्तः इत्येवं पञ्चदश
द्विरसभेदाः दर्शिताः । इदानीं त्रिरसनिदर्शनम् । तत्र या द्विरसयुतयस्तासु याः पूर्वरसयुतयः
कटुतिक्तादित्यादयस्ता वर्जयित्वा शिष्टा यास्तिक्तकषायादित्यादयस्ता एव पूर्वेण कटुकेन
संयुतास्त्रिरसाः, यथा कटुकतिक्तकषायाः कटुकतिक्ताम्लाः११ कटुकतिक्तलवणाः कटुकतिक्त-

---

१ तिक्तां० । २ स्वधःस्थि० । ३ ०तिक्तां० । ४ कटूम्लौ । ५ कटुता । ६ दिनदर्श० ।
७ कठो० । ८ तिक्तांलौ । ९ परेष्व० । १० अंललवणौ । ११ ०तास । १२ ०तिक्तांला ।