पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१०० मिश्रकव्यवहारः
मधुराः कटुकषायाम्लाः कटुकषायलवणाः कटुकषायमधुराः कट्वम्ललवणाः¹ कट्वम्ल-
मधुराः² कटुलवणमधुराः, एवं कटुत्रिरसाः दश इति कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तत्रिरसा
दर्शयितव्याः, तत्र तिक्तद्विरसयुतयो³ यास्तिक्तकषायो इत्याद्यास्तिक्तमधुरो इत्यन्तास्त-
द्धर्जिता याः कषायाम्लो इत्याद्यास्तासु पूर्वं तिक्तं निक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्लाः तिक्तक-
षायलवणाः तिक्तकषायमधुराः तिक्ताम्ललवणाः⁴ तिक्ताम्लमधुराः तिक्तलवणमधुराः
इत्येवं तिक्तत्रिरसाः षट्, तिक्तोऽपि समाप्तः । इदानीं कषायत्रिरसा निदर्शयितव्याः,
तत्र कषायद्विरसयुतयो याः कषायाम्लावित्यादयः⁵ कषायमधुरावित्यन्तास्तद्वर्जिता या
आम्ललवणावित्याद्यास्तासु कषायं प्रक्षिपेत् कषायाम्ललवणाः कषायाम्लमधुराः⁶ कषाय-
लवणमधुरा इति, एवं कषायत्रिरसास्त्रयः , कषायोऽपि समाप्तः । इदानीमम्लत्रिरसा
निदर्शयितव्याः, तत्राम्लद्विरसयुतिषु⁷ अम्ललवणो अम्लमधुरो एते वर्जयित्वा लवणम-
धुरावित्यस्यां युतौ अम्लं प्रक्षिपेत्, अम्ललवणमधुरा इति, एवमम्लत्रिरस⁸ एकः,
अम्लोऽपि समाप्तः, इत्येवं विंशतिस्त्रिरसभेदा दर्शिताः । इदानीं चतूरसेषु कटुकचतूरसा
निदर्शयितव्याः, तत्रापि कटुत्रिरसाः कटुतिक्तकषाया इत्यादीन् कटुलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा यास्तिक्तकषायाम्ला इत्याद्यास्तासु कटुं प्रक्षिपेत्, कटुतिक्तकषायाम्लाः
कटुतिक्तकषायलवणाः कटुतिक्तकषायमधुराः कटुतिक्ताम्ललवणाः कटुतिक्ताम्लमधुराः
कटुतिक्तलवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणाः कटुकषायाम्लमधुराः कटुकषायलवणमधुराः
कट्वम्ललवणमधुराः⁹ इति, एवं कटुचतूरसा दश, कटुः समाप्तः । इदानीं तिक्तचतूरसा
दर्शयितव्याः, तत्रापि तिक्तत्रिरसांस्तिक्तकषायाम्ला इत्यादीन् तिक्तलवणमधुरा इत्यन्तान्
वर्जयित्वा याः कषायत्रिरसयुतयस्तासु तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणाः तिक्त-
कषायाम्लमधुराः तिक्तकषायलवणमधुराः तिक्ताम्ललवणमधुराः इति, एवं तिक्तचतूर-
साश्चत्वारः, तिक्ततः समाप्तः । इदानीं कषायचतूरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कषाय-
त्रिरसयुतयः कषायाम्ललवणा इत्याद्याः कषायलवणमधुरा इत्यन्ता वर्ज्याः अम्ल-
लवणमधुरा इत्येतस्यामम्लत्रिरसयुतौ कषायं प्रक्षिपेत् । कषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं
कषायचतूरस एकः, कषायोऽपि समाप्तः, इत्येवं पञ्चदश चतूरसा दर्शिताः । इदानीं
पञ्चरसेषु¹⁰ कटुपञ्चरसा दर्शयितव्याः, तत्रापि कटुचतूरसान्¹¹ कटुतिक्तकषायाम्ला इत्यादीन्
कट्वम्ललवणमधुरा¹² इत्यन्तान् वर्जयित्वा तिक्तकषायाम्ललवणा इत्यादिषु कटुं प्रक्षिपेत्, कटु-
तिक्तकषायाम्ललवणाः कटुतिक्तकषायाम्लमधुराः कटुतिक्तकषायलवणमधुराः कटुतिक्ताम्ल-
लवणमधुराः कटुकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं कटुपञ्चरसाः पञ्च, कटुः समाप्तः । इदानीं
तिक्तपञ्चरसो निदर्शनीयः¹³, तत्रापि तिक्तचतूरसांस्तिक्तकषायाम्ललवणा इत्याद्यांस्तिक्ताम्ल-
लवणमधुरा इत्यन्तान् वर्जयित्वा शेषे तिक्तं प्रक्षिपेत्, तिक्तकषायाम्ललवणमधुरा इति, एवं

---

¹ ' कटूम्ल° । ² ' कटूम्ल° । ³ ' तिक्तरस° । ⁴ ' तिक्तांल° । ⁵ ' कषायाला° । ⁶ ' कषायांला° ।
⁷ ' रसयुतीये । ⁸ ' रसा । ⁹ ' कटूम्ल° । ¹⁰ ' पंचसेषु । ¹¹ ' ०रसात् । ¹² ' कटूम्ल° । ¹³ ' ०नीयाः ।