सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

Patiganita of Sridharacharya with Commentary

श्रीधराचार्य (सम्पादक: प्रो. कृपाशंकर शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished337 पृष्ठ

पृष्ठ 137, कुल 337 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 137

८२ मिश्रकव्यवहारः
भवन्ति किन्तु तैः प्रश्नोक्तपक्षतन्मूल्यगुणनायां क्रियमाणायां तत्पिण्डं पक्षशतमूल्यरूपशतात्पात्य
कदाचिन्निःशेषत्वादगुणपक्षतन्मूल्यस्थाने शून्यं जायते, यथा चत्वारोऽष्टौ षट्कृतिरिति दशक-
द्विकचतुष्कसंगुणिता इच्छाशतद्वयस्पर्द्धां कुर्वन्ति किन्त्वेतैः प्रश्नार्थे कृतगुणेने¹ शताद्विशुद्धो
विधीयमानायां परिशेषलब्धमूर्त्तावगुणपदे जायते शून्यम् ; कदाचिच्च ऋणं जायते, यथा
पञ्चत्रिंशता (त्रिभिरेकेन च) गुणिताश्चत्वारोऽष्टौ तथा कृतिः षण्णां इच्छासमाः स्युः अथ²
प्रश्नोक्तस्त्वगुणधाभि ऋणाम् । एवंविधानां चागुणस्थाने खऋणकारिणामन्यगुणकानां
सामान्यतः संग्रहोऽयं कैश्चित्पठितः—
त्रिशन्नवाधिका³ रूपं रूपं चेति क्रमाद्⁴ गुणाः ।
आद्यो⁵ द्व्यूनोत्तरो मध्य एकवृद्ध्या⁶ परः स्थिरः ॥
आद्या नवोना मध्यास्तु प्राग्वदन्त्याः सरूपकाः ।
तथा :— एकविंशतिराद्यस्तु रूपमेकं त्रयस्तथा ॥
आद्यो द्व्यूनो मध्य एकवृद्ध्यान्त्यः⁷ स्थिर एव च ।
यावद् दश-द्वि-चत्वारः सर्वेऽमी खर्णकारिणः ॥
अष्टौ द्व्युत्तरसंशुद्धास्त्रयो रूपोत्तराधिकाः⁸ ।
चत्वार एवोत्पाद्यास्तु गुणकाः शेषकारिणः ॥
एषामुद्देशतो न्यासः—
३९ १ १ | ३० १ २ | २१ १ ३ | (१२ १ ४
३७ २ १ | २८ २ २ | १९ २ ३ | १० २ ४)
३५ ३ १ | २६ ३ २ | १७ ३ ३ | ८ ३ ४
३३ ४ १ | २४ ४ २ | १५ ४ ३ | ६ ४ ४
३१ ५ १ | २२ ५ २ | १३ ५ ३ | ४ ५ ४
२९ ६ १ | २० ६ २ | ११ ६ ३ | २ ६ ४
२७ ७ १ | १८ ७ २ | ९ ७ ३ |
२५ ८ १ | १६ ८ २ | ७ ८ ३ |
२३ ९ १ | १४ ९ २ | ५ ९ ३ |
२१ १० १ | १२ १० २ | ३ १० ३ |
१९ ११ १ | (१० ११ २ | १ ११ ३ |
१७ १२ १ | ८ १२ २ |
१५ १३ १ | ६ १३ २ |
१३ १४ १ | ४ १४ २ |
११ १५ १ | २ १५ २) |
९ १६ १ |
७ १७ १ |
५ १८ १ |
३ १९ १ |
१ २० १ |
¹ 'गुणेन । ² अर्थः । ³ 'धिक । ⁴ क्रमेणाद् । ⁵ अद्यो । ⁶ 'वृद्या । ⁷ एकवृद्ध्यापाः । ⁸ 'रूपोत्तुरा'।